માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 49

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે સૃષ્ટિપ્રકારણનામાષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ઊનપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 49
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ ।
બ્રહ્મન્ ! વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા સમસૃજદ્યથા

યથા ચ વર્ણાનસૃજદ્યદ્ ગુણાશ્ચ મહામતે ।
યચ્ચ યેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં વદસ્વ તત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પૂર્વં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તથા ।
મિથુનાનાં સહસ્રન્તુ મુખાત્ સો ઽથાસૃજન્મુને

જાતાસ્તે હ્યુ પપદ્યન્તે સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સ્વતેજસઃ ।
સહસ્રમન્યદ્વક્ષસ્તો મિથુનાનાં સસર્જ હ

તે સર્વે રજસોદ્રિક્તાઃ શુષ્મિણશ્ચાપ્યમર્ષિણઃ ।
સસર્જાન્યતે સહસ્રન્તુ દ્વન્દ્વાનામૂરુતઃ પુનઃ

રજસ્તમોભ્યામુદ્રિક્તા ઈહાશીલાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।
પદ્ભ્યાં સહસ્રમન્યચ્ચ મિથુનાનાં સસર્જ હ

ઉદ્રિક્તાસ્તમસા સર્વે નિઃ શ્રીકા હ્યલ્પચેતસઃ ।
તતઃ સંહર્ષમાણાસ્તે દ્વન્દ્વોત્પન્નાસ્તુ પ્રાણિનઃ

અન્યોન્યહૃર્ચ્છ્યાવિષ્ટા મૈથુનાયોપચક્રમુઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પે ઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ

માસિ માસ્યાર્તવં યત્ તુ ન તદાસીત્તુ યોષિતામ્ ।
તસ્માત્તદા ન સુષુવુઃ સેવિતૈરપિ મૈથુનૈઃ

આયુષો ઽન્તે પ્રસૂયન્તે મિથુનાન્યેવ તાઃ સકૃત્ ।
તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પે ઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ

ધ્યાનેન મનસા તાસાં પ્રજાનાં જાયતે સકૃત્ ।
શબ્દાદિર્વિષયઃ શુદ્ધઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચલક્ષણઃ

ઇત્યેષા માનુષી સૃષ્ટિર્યા પૂર્વં વૈ પ્રજાપતેઃ ।
તસ્યાન્વવાયસમ્ભૂતા યૈરિદં પૂરિતં જગત્

સરિત્સરઃ સમુદ્રાંશ્ચ સેવન્તે પર્વતાનપિ ।
તાસ્તદા હ્યલ્પશીતોષ્ણા યુગે તસ્મિંશ્ચરન્તિ વૈ

તૃપ્તિં સ્વાભાવિકીં પ્રાપ્તા વિષયેષુ મહામતે ।
ન તાસાં પ્રતિઘાતો ઽસ્તિ ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ

પર્વતોદધિસેવિન્યો હ્યનિકેતાસ્તુ સર્વશઃ ।
તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ

પિશાચોરગરક્ષાંસિ તથા મત્સરિણો જનાઃ ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ નક્રા મત્સ્યાઃ સરીસૃપાઃ

અવારકા હ્યણ્ડજા વા તે હ્યધર્મપ્રસૂતયઃ ।
ન મૂલફલપુષ્પાણિ નાર્તવા વત્સરાણિ ચ

સર્વકાલસુખઃ કાલો નાત્યર્થં ઘર્મશીતતા ।
કાલેન ગચ્છતા તેષાં ચિત્રા સિદ્ધિરજાયત

તતશ્ચ તેષાં પૂર્વાહ્ને મધ્યાહ્ને ચ વિતૃપ્તતા ।
પુનસ્તથેચ્છતાં તૃપ્તિરનાયાસેન સાભવત્

ઇચ્છતાઞ્ચ તથાયાસો મનસઃ સમજાયત ।
અપાં સૌક્ષ્મ્યં તતસ્તાસાં સિદ્ધિર્નાનારસોલ્લસા

સમજાયત ચૈવાન્યા સર્વકામપ્રદાયિની ।
અસંસ્કાર્યૈઃ શરીરૈશ્ચ પ્રજાસ્તાઃ સ્થિરયૌવનાઃ

તાસાં વિના તુ સંકલ્પં જાયન્તે મિથુનાઃ પ્રજાઃ ।
સમં જન્મ ચ રૂપઞ્ચ મ્રિયન્તે ચૈવ તાઃ સમમ્

અનિચ્છાદ્વેષસંયુક્તા વર્તન્તે તુ પરસ્પરમ્ ।
તુલ્યરૂપાયુષઃ સર્વા અધમોત્તમતાં વિના

તત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ।
આયુઃ પ્રમાણં જીવન્તિ ન ચ ક્લેશાદ્વિપત્તયઃ

ક્વચિત્ ક્વચિત્ પુનઃ સાભૂત્ ક્ષિતિર્ભાગ્યેન સર્વશઃ ।
કાલેન ગચ્છતા નાશમુપયાન્તિ યથા પ્રજાઃ

તથા તાઃ ક્રમશો નાશં જગ્મુઃ સર્વત્ર સિદ્ધયઃ ।
તાસુ સર્વાસુ નષ્ટાસુ નભસઃ પ્રચ્યુતા નરાઃ

પ્રાયશઃ કલ્પવૃક્ષાસ્તે સંભૂતા ગૃહસંજ્ઞિતાઃ ।
સર્વે પ્રત્યુપભોગાશ્ચ તાસં તેભ્યઃ પ્રજાયતે

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે તદા ।
તતઃ કાલેન વૈ રાગસ્તાસામાકસ્મિકો ઽભવત્

માસિ માસ્યાર્તવોત્પત્ત્યા ગર્ભોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
રાગોત્પત્ત્યા તતસ્તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ

બ્રહ્મન્નન્વપરેષાન્તુ પેતુઃ શાખા મહીરુહામ્ ।
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ

તેષ્વેવ જાયતે તેષાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ ।
અમાક્ષિકં માહવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

તેન વા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેયાયુગસ્ય વૈ ।
તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાન્વિતાસ્તુ તાઃ

વૃક્ષાંસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત મમત્વાવિષ્ટચેતસઃ ।
નેશુસ્તેનાપચારેણ તે ઽપિ તાસાં મહીરુહાઃ

તતો દ્વન્દ્વાન્યજાયન્તે શીતોષ્ણક્ષુન્મુખાનિ વૈ ।
તાસ્તદ્દ્વન્દ્વોપઘાતાર્થં ચક્રુઃ પૂર્વં પુરાણિ તુ

મરુધન્વષુ દુર્ગેષુ પર્વતેષુ દરીષુ ચ ।
સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્

કૃત્રિમઞ્ચ તથા દુર્ગં મિત્વા મિત્વાત્મનો।ઙ્ગુલૈઃ ।
માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તાસ્તુ પૂર્વં પ્રચક્રિરે

પરમાણુઃ પરં સૂક્ષ્મં ત્રષરેણુર્મહીરજઃ ।
બાલાગ્રઞ્ચૈવ લિક્ષાં ચ યૂકાં ચાથ યવોદરમ્

ક્રમાદષ્ટગુણાન્યાહુર્યવાનષ્ટૌ તથાઙ્ગુલમ્ ।
ષડઙ્ગુલં પદં તચ્ચ વિતસ્તિર્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્

દ્વે વિતસ્તી તથા હસ્તો બ્રાહ્મ્યતીર્થાદિવેષ્ટનઃ ।
ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાડિકાર્યુગમેવ ચ

ધનુષાં દ્વે સહસ્રે તુ ગવ્યૂતિસ્તચ્ચતુર્ગુણમ્ ।
પ્રોક્તઞ્ચ યોજવનં પ્રાજ્ઞૈઃ સંખ્યાનાર્થમિદં પરમ્

ચતુર્ણામથ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ ।
ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તે ચક્રુર્યત્નતસ્તુ વૈ

પુરઞ્ચ ખેટકઞ્ચૈવ તદ્વદ્ દ્રોણીમુખં દ્વિજ ।
શાખાનગરકઞ્ચાપિ તથા કર્વટકં દ્રમી

ગ્રામં સઘોષવિન્યાસં તેષુ ચાવસથાન્ પૃથક્ ।
સોત્સેધવપ્રકારઞ્ચ સર્વતઃ પરિખાવૃતમ્

યોજનાર્ધાર્ધવિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાયતં પુરમ્ ।
પ્રાગુદક્પ્રવણં શસ્તં શુદ્ધવંશબહિર્ગમમ્

તદર્ધેન તથા ખેટં તત્પાદેન ચ કર્વટમ્ ।
ન્યૂનં દ્રોણીમુખં તસ્માદન્તભાગેન ચોચ્યતે

પ્રાકારપરિખાહીનાં પુરં ખર્વટમુચ્યતે ।
શાખાનગરકઞ્ચાન્યન્મન્ત્રિસામન્તભુક્તિમત્

તથા શૂદ્રજનપ્રાયાઃ સ્વસમૃદ્ધિકૃષીબલાઃ ।
ક્ષેત્રોપભોગ્યભૂમધ્યે વસતિર્ગ્રામસંજ્ઞિતા

અન્યસ્માન્નગરાદેર્યા કાર્યમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ ।
ક્રિયતે વસતિઃ સા વૈ વિજ્ઞેયા વસતિર્નરૈઃ

દુષ્ટપ્રાયો વિના ક્ષેત્રૈઃ પરભૂમિચરો બલી ।
ગ્રામ એવ દ્રમીસંજ્ઞો રાજવલ્લભસંશ્રયઃ

શકટારૂઢભાણ્ડૈશ્ચ ગોપાલૈર્વિપણં વિના ।
ગોસમૂહૈસ્તથા ઘોષો યત્રેચ્છાભૂમિકેતનઃ

ત એવં નગરાદીંસ્તુ કૃત્વા વાસાર્થમાત્મનઃ ।
નિકેતનાનિ દ્વન્દ્વાનાં ચક્રુરાવસથાય વૈ

ગૃહાકારા યથા પૂર્વં તેષામાસન્નહીરુહાઃ ।
તથા સંસ્મૃત્ય તત્સર્વં ચક્રુર્વેશ્માનિ તાઃ પ્રજાઃ

વૃક્ષસ્યૈવઙ્ગતાઃ શાખાસ્તથૈવઞ્ચાપરી ગતાઃ ।
નતાશ્ચૈવોન્નતાશ્ચૈવ તદ્વચ્છાખાઃ પ્રચક્રિરે

યાઃ શાખાઃ કલ્પવૃક્ષાણાં પૂર્વમાસન્ દ્વિજોત્તમ ।
તા એવ શાખા ગેહાનાં શાલાત્વં તેન તાસુ તત્

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતન્તે વાર્તોપાયમચિન્તયન્ ।
નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષ્વશેષતઃ

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ ।
તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતામુખે તદા

વાર્તાસ્વસાધિતા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ ।
તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નગતાનિ વૈ

વૃષ્ટ્યાવરુદ્ધૈરભવત્ સ્ત્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ ।
યે પુરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે

તતો ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદા ભવન્ ।
અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ

ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે ।
પ્રાદુર્ભાવસ્તુ ત્રેતાયામાદ્યો ઽયમૌષધસ્ય તુ

તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે મુને ।
રાગલોભૌ સમાસાદ્ય પ્રજાશ્ચાકસ્મિકૌ તદા

તતસ્તાઃ પર્યગ્વહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ ।
વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવમાત્મન્યાયાદ્યથાબલમ્

તેન દોષેણ તા નેશુરૌષધ્યો મિષતાં દ્વિજ ।
અગ્રસદ્ ભૂર્યુગપત્તાસ્તદૌષધ્યો મહામતે

પુનસ્તાસુ પ્રણષ્ટાસુ વિભ્રાન્તાસ્તાઃ પુનઃ પ્રજાઃ ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ ક્ષુધાર્તાઃ પરમેષ્ઠિનમ્

સ ચાપિ તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા તદા ગ્રસ્તાં વસુન્ધરામ્ ।
વત્સં કૃત્વા સુમેરુન્તુ દુદોહ ભગવાન્ વિભુઃ

દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન શસ્યાનિ પૃથિવીતલે ।
જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ તાઃ પુનઃ

ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા ગણાઃ સપ્તદશા સ્મૃતાઃ ।
વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ

પ્રિયઙ્ગવો હ્યુદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ ।
માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ

આઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ ગણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેતા ઓષધીનાન્તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ પુરા

ઓષધ્યો જજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ ।
વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ

પ્રિયઙ્ગુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમાસ્તુ કુલત્થકાઃ ।
શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા યત્તિલા સગવેધુકાઃ

કુરુવિન્દા મર્કટકાસ્તથા વેણુયવાશ્ચ યે ।
ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ

યદા પ્રસૃષ્ટા ઓષધ્યો ન પ્રરોહન્તિ તાઃ પુનઃ ।
તતઃ સ તાસાં વૃદ્ધ્યર્થં વાર્તોપાયઞ્ચકાર હ

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિઞ્ચ કર્મજામ્ ।
તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે

સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્તાયાં તતસ્તાસાં સ્વયં પ્રભુઃ ।
મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાન્યાયં યથાગુણમ્

વર્ણાનામાશ્રમાણાઞ્ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાંવર ।
લોકાનાં સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માર્થપાલિનામ્

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ ।
સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તતામ્ ।
ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તતામ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણામૃષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
સ્મૃતં તેષાન્તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

સપ્તર્ષોણાન્તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ ।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયમ્ ।
યોગિનામમૃતં સ્થાનમિતિ વૈ સ્થાનકલ્પના