Markandeya Purana · Chapter 47

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmāyupramāṇo nāma ṣaṭṭatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
saptacatvāriśo 'dhyāyaḥ 47
krauṣṭukiruvāca
yathā sasarja vai brahmā bhagavānādikṛt prajāḥ /
prajāpatiḥ patirdevastanme vistarato vada

mārkaṇḍeya uvāca
kathayāmyeṣa te brahman sasarja bhagavān yathā /
lokakṛcchāśvataḥ kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

padmāvasāne pralaye niśāsutpotthitaḥ prabhuḥ /
sattvodriktastadā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata

imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati /
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśruma /
tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

vibuddhaḥ salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm /
anumānāt samuddhāraṃ kartukāmastadā kṣite

akarot sa tanūranyāḥ kalpādiṣu yathā purā /
matsyakūrmādikāstadvadvārāhaṃ vapurāsthitaḥ

vedayajñamayaṃ divyaṃ vedayajñamayo vibhuḥ /
rūpaṃ kṛtvā viveśāpsu sarvagaḥ sarvasambhavaḥ

samuddhṛkatya ca pātālānmumoca salile bhuvam /
janalokasthitaiḥ siddhaiścintyamāno jagatpatiḥ

tasyopari jalaughasya mahatī nairiva sthitā /
vitatatvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam

tataḥ kṣitiṃ samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'sṛjad girīn /
prāk sarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā

tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ /
śailā ekārṇave magnā vāyunāpastu saṃhatāḥ

niṣaktā yatra yatrāsaṃstatra tatrācalābhavan /
bhūvibhāgantataḥ kṛtvā saptadvīpopaśobhitam

bhūrādyāṃścaturo lokān pūrvaṃvat samakalpayat /
sṛṣṭiñcintayatastasya kalpādiṣu yathā purā

abuddhipūrvakastasmāt prādurbhūtastamomayaḥ /
tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ /
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān

bahirantaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ /
mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastvayam

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ /
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryakstroto hyavartata

yasmāttiryakpravṛttiḥ sā tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ /
paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyo hyavedinaḥ

atpathagrāhinaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ /
ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviśaśadvidhātmakāḥ

antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāstu parasparam /
tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyastato 'bhavat

ūrdhvastrotastṛtīyastu sāttvikaḥ samavartata /
te sukhaprītibahulā bahirantastvanāvṛtāḥ

prakāśā bahirantaśca ūrdhvastrotaḥ samudbhavāḥ /
tuṣṭātmakastṛtīyastu devasargo hi sa smṛtaḥ

tasmin sarge 'bhavat prītirniṣpanne brahmaṇastadā /
tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam

tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ /
prādurbabhau tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ

yasmādarvāg vyavartanta tator'vākstrotasastu te /
te ca prakāśabahulāstamodriktā rajo 'dhikāḥ

tasmāt te duḥ khabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ /
prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te

pañcamo 'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ /
viparyayeṇa siddhyā ca śāntyā tuṣṭyā tathaiva ca

nirvṛttaṃ vartamānañca ter'thaṃ jānanti vai punaḥ /
bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sarga sa ucyate

te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāstathā /
codanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ /
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate

vaikārikastṛtīyastu sargaścaindriyakaḥ smṛtaḥ /
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhaipūrvakaḥ

mukhyaḥ sargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ /
tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ /
tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ /
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ /
ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ