માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 48

ઇતિ શ્રી માર્કણ્ડેયપુરાણે પ્રાકૃતવૈકૃતસર્ગો નામ સપ્તચાત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ- 48
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
સમાસાત્ કથિતા સૃષ્ટિઃ સમ્યગ્ ભગવતા મમ ।
દેવાદીનાં ભવં બ્રહ્મન્ વિસ્તરાત્તુ બ્રવીહિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
કુશલાકુશલૈર્બ્રહ્મન્ ! ભાવિતા પૂર્વકમર્મભિઃ ।
ખ્યાતા તથા હ્યનિર્મુક્તાઃ પ્રલયે હ્યુ પસંહૃતાઃ

દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ચ પ્રજા બ્રહ્મંશ્ચતુર્વિધાઃ ।
બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાસ્તદા

તતો દેવાસુરાન્ પિતૄન્ માનુષાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
સિસૃક્ષુરમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્

યુક્તાત્મનસ્તમોમાત્રા ઉદ્રિક્તાભૂત્ પ્રજાપતેઃ ।
સિસૃક્ષોર્જઘનાત્ પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે તતઃ

ઉત્સસર્જ તતસ્તાન્તુ તમોમાત્રાત્મિકાં તનુમ્ ।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત

અન્યાં તનુમુપાદાય સિસૃક્ષુઃ પ્રીતિમાપ સઃ ।
સત્ત્વોદ્રેકાસ્તતો દેવા મુખતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

ઉત્સસર્જ ચ ભૂતેશસ્તનું તામપ્યસૌ વિભુઃ ।
સા ચાપવિદ્ધા દિવસં સત્ત્વપ્રાયમજાયત્

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતો ઽન્યાં જગૃહે તનુમ્ ।
પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પિતરસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

સૃષ્ટ્વા પિતૄનુત્સસર્જ તનું તામપિ સ પ્રભુઃ ।
સા ચોત્સૃષ્ટાભવત્ સન્ધ્યા દિવનનક્તાન્તરસ્થિતા

રજોમાત્રાત્મિકામન્યાં તનું ભેજે ઽથ સ પ્રભુઃ ।
તતો મનુષ્યાઃ સમ્ભૂતા રજોમાત્રાસમુદ્ભવાઃ

સૃષ્ટ્વા મનુષ્યાન્ સ વિભુરુત્સસર્જ તનું તતઃ ।
જ્યોત્સ્ના સમભવત્ સા ચ નક્તાન્તે ઽહર્મુખે ચ યા

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ।
ખ્યાતા રાત્ર્યહની ચૈવ સન્ધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ વૈ દ્વિજ

જ્યોત્સ્તના સન્ધ્યા તથૈવાહ---સત્ત્વમાત્રાત્મકં ત્રયમ્ ।
તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માત્ ત્રિયામિકા

તસ્માદ્ દેવા દિવા રાત્રાવસુરાસ્તુ બલાન્વિતાઃ ।
જ્યોત્સ્નાગમે ચ મનુજાઃ સન્ધ્યાયાં પિતરસ્તથા

ભવન્તિ બલિનો ઽધૃષ્યા વિપક્ષાણાં ન સંશયઃ ।
તદ્વિપર્યયમાસાદ્ય પ્રયાન્તિ ચ વિપર્યયમ્

જ્યોત્સ્નો રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યેતાનિ વૈ પ્રભોઃ ।
બ્રહ્મણસ્તુ શરીરાણિ ત્રિગુણોપશ્રિતાનિ તુ

ચત્વાર્યેતાન્યથોત્પાદ્ય તનુમન્યાં પ્રજાપતિઃ ।
રજસ્તમોમયીં રાત્રૌ જગૃહે ક્ષુત્તૃડન્વિતઃ

તદન્ધકારે ક્ષુત્ક્ષામાનસૃજદ્ ભગવાનજઃ ।
વિરૂપાન્ શ્મશ્રુલાનત્તુમારબ્ધાસ્તે ચ તાં તનુમ્

રક્ષામ ઇતિ તેભ્યો ઽન્યે ય ઊચુસ્તે તુ રાક્ષસાઃ ।
ખાદામ ઇતિ યે ચોચુસ્તે યક્ષા યક્ષણાત્ દ્વિજ

તાન્ દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશાઃ શીર્યન્ત વેધસઃ ।
સમારોહણહીનાશ્ચ શિરસો બ્રહ્મણસ્તુ તે

સર્પણાત્તે ઽભવન્ સર્પા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્પાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે

વર્ણેન કપિલેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ ।
ધ્યાયતો ગાં તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે સુતાઃ

જજ્ઞિરે પિબતો વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।
અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ

તતઃ સ્વદેહતો ઽન્યાનિ વયાંસિ પશવો ઽસૃજત્ ।
મુખતો ઽજાઃ સસર્જાથ વક્ષસશ્ચાવયો ઽસૃજત્

ગાવશ્ચૈવોદરાદ્ બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાઞ્ચ વિનિર્મમે ।
પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્વાન્ સ માતઙ્ગાન્ રાસબાન્ શશકાન્ મૃગાન્

ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ નાનારૂપાશ્ચ જાતયઃ ।
ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા હ્યયજચ્ચાધ્વરે વિભુઃ ।
તસ્માદાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે તદા

ગૌરજઃ પુરુષો મેષો અશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ।
એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધ મે

શ્વાપદં દ્વિખુરં હસ્તી વાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ ।
ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

ગાયત્રીઞ્ચ ઋચઞ્ચૈવ ત્રિવૃત્ સોમં રથન્તરમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમઞ્ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં ધન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા ।
બૃહત્ સામ તથોકથઞ્ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્

સામાનિ જગતીચ્છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા ।
વૈરૂપમતિરાત્રઞ્ચ નિર્મમે પશ્ચિમાન્મુખાત્

એકવિશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ ।
અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ ।
વયાંસિ ચ સસર્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્ વિભુઃ

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તલસ્ય જજ્ઞિરે ।
સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરપિતૄન્ પ્રજાઃ

તતો ઽસૃજત્ સ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાંસ્તથૈવાપ્સરસાઙ્ગણાન્

નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયઞ્ચ વ્યયઞ્ચૈવ યદિદં સ્થાણુજઙ્ગમમ્

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્ સૃષ્ટેઃ પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્ત્રાહિંસ્ત્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ભૂતેષુ શરીરેષુ ચ સ પ્રભુઃ ।
નાનાત્વં વિનિયોગઞ્ચ ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્

નામ રૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાઞ્ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાઞ્ચકાર સઃ

ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ દેવેષુ સૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનામન્યેષાઞ્ચ દદાતિ સઃ

યથર્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

એવંવિધાઃ સૃષ્ટયસ્તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રબુદ્ધસ્ય કલ્પે કલ્પે ભવન્તિ વૈ