માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 47

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે બ્રહ્માયુપ્રમાણો નામ ષટ્ટત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સપ્તચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ 47
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
યથા સસર્જ વૈ બ્રહ્મા ભગવાનાદિકૃત્ પ્રજાઃ ।
પ્રજાપતિઃ પતિર્દેવસ્તન્મે વિસ્તરતો વદ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
કથયામ્યેષ તે બ્રહ્મન્ સસર્જ ભગવાન્ યથા ।
લોકકૃચ્છાશ્વતઃ કૃત્સ્નં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્

પદ્માવસાને પ્રલયે નિશાસુત્પોત્થિતઃ પ્રભુઃ ।
સત્ત્વોદ્રિક્તસ્તદા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત

ઇમઞ્ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્

આપો નારા વૈ તનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમ ।
તાસુ શેતે સ યસ્માચ્ચ તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

વિબુદ્ધઃ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતાં મહીમ્ ।
અનુમાનાત્ સમુદ્ધારં કર્તુકામસ્તદા ક્ષિતે

અકરોત્ સ તનૂરન્યાઃ કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
મત્સ્યકૂર્માદિકાસ્તદ્વદ્વારાહં વપુરાસ્થિતઃ

વેદયજ્ઞમયં દિવ્યં વેદયજ્ઞમયો વિભુઃ ।
રૂપં કૃત્વા વિવેશાપ્સુ સર્વગઃ સર્વસમ્ભવઃ

સમુદ્ધૃકત્ય ચ પાતાલાન્મુમોચ સલિલે ભુવમ્ ।
જનલોકસ્થિતૈઃ સિદ્ધૈશ્ચિન્ત્યમાનો જગત્પતિઃ

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૈરિવ સ્થિતા ।
વિતતત્વાત્તુ દેહસ્ય ન મહી યાતિ સંપ્લવમ્

તતઃ ક્ષિતિં સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽસૃજદ્ ગિરીન્ ।
પ્રાક્ સર્ગે દહ્યમાને તુ તદા સંવર્તકાગ્નિના

તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ ।
શૈલા એકાર્ણવે મગ્ના વાયુનાપસ્તુ સંહતાઃ

નિષક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્ર તત્રાચલાભવન્ ।
ભૂવિભાગન્તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપોપશોભિતમ્

ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્ પૂર્વંવત્ સમકલ્પયત્ ।
સૃષ્ટિઞ્ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા

અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્માત્ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ ।
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ

અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ।
પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો ઽપ્રતિબોધવાન્

બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશઃ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ ।
મુખ્યા નગા યતશ્ચોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયમ્

તં દૃષ્ટ્વાસાધકં સર્ગમમન્યદપરં પુનઃ ।
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તિર્યક્સ્ત્રોતો હ્યવર્તત

યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિઃ સા તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતાસ્તમઃ પ્રાયો હ્યવેદિનઃ

અત્પથગ્રાહિનશ્ચૈવ તે ઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ ।
અહઙ્કૃતા અહંમાના અષ્ટાવિશશદ્વિધાત્મકાઃ

અન્તઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાસ્તુ પરસ્પરમ્ ।
તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતો ઽન્યસ્તતો ઽભવત્

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતસ્તૃતીયસ્તુ સાત્ત્વિકઃ સમવર્તત ।
તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તસ્ત્વનાવૃતાઃ

પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્ધ્વસ્ત્રોતઃ સમુદ્ભવાઃ ।
તુષ્ટાત્મકસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ

તસ્મિન્ સર્ગે ઽભવત્ પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્તદા ।
તતો ઽન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્

તથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તતઃ ।
પ્રાદુર્બભૌ તદાવ્યક્તાદર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સાધકઃ

યસ્માદર્વાગ્ વ્યવર્તન્ત તતોર્ઽવાક્સ્ત્રોતસસ્તુ તે ।
તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજો ઽધિકાઃ

તસ્માત્ તે દુઃ ખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ ।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે

પઞ્ચમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સ ચતુર્ધા વ્યવસ્થિતઃ ।
વિપર્યયેણ સિદ્ધ્યા ચ શાન્ત્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ

નિર્વૃત્તં વર્તમાનઞ્ચ તેર્ઽથં જાનન્તિ વૈ પુનઃ ।
ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગ સ ઉચ્યતે

તે પરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાસ્તથા ।
ચોદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાશ્ચ તે

પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ ।
તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધૈપૂર્વકઃ

મુખ્યઃ સર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોન્યઃ સ પઞ્ચમઃ

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
તતોર્ઽવાક્સ્ત્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ ।
પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ