Language

ENहिગુ
Scripture Library

Markandeya Purana · Chapter 45

45.1

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde jaḍopākhyānaṃ nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
pañcacatvāriṃbho 'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
samyagetanmamākhyātaṃ bhavadibhardvijasattamāḥ /
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam

45.2

aho pitṛprasādena bhavatāṃ jñānamīdṛśam /
yena tiryaktvamapyetat prāpya mohastiraskṛtaḥ

45.3

dhanyā bhavantaḥ saṃsiddhyai prāgavasthāsthitaṃ yataḥ /
bhavatāṃ viṣayodbhūtairna mohaiścālyate manaḥ

45.4

diṣṭyā bhagavatā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā /
bhavanto vai samākhyātāḥ sarvasandehahṛttamāḥ

45.5

saṃsāre 'smin manuṣyāṇāṃ bhramatāmatisaṅkaṭe /
bhavadvidhaiḥ samaṃ saṅgo jāyate nātapasvinām

45.6

yadyahaṃ saṅgamāsādya bhavadibharjñānadṛṣṭibhiḥ /
na syāṃ kṛtārthastannūnaṃ na me 'nyatra kṛtārthatā

45.7

pravṛte ca nivṛtte ca bhavatāṃ jñānakarmaṇi /
matimastamalāṃ manye yathā nānyasya kasyacit

45.8

yadi tvanugrahavatī mayī buddhirdvijottamāḥ /
bhavatāṃ tatsamākhyātumarhatedamaśeṣataḥ

45.9

kathametatsamudbhūtaṃ jagat sthāvarajaṅgamam /
kathañca pralayaṅkāle punaryāsyati sattamāḥ

45.10

kathañca vaṃśāḥ devarṣi-pitṛbhūtādisambhavāḥ /
manvantarāṇi ca kathaṃ vaṃśānucaritañca yat

45.11

yāvatyaḥ sṛṣṭayaścaiva yāvantaḥ pralayāstathā /
yathā kalpavibhāgaśca yā ca manvantarasthitiḥ

45.12

yathā ca kṣitisaṃsthānaṃ yat pramāṇañca vai bhuvaḥ /
yathāsthiti samudrādri-nimnagāḥ kānanāni ca

45.13

bhūrlokādisvarlokānāṃ gaṇaḥ pātālasaṃśrayaḥ /
gatistathārkasomādi-graharkṣajyotiṣāmapi

45.14

śrotumicchāmyahaṃ sarvametadāhūtasaṃplavam /
upasaṃhṛte ca yaccheṣaṃ jagatyasmin bhaviṣyati

45.15

pakṣiṇa ūcuḥ
praśnabhāro 'yamatulo yastvayā munisattama /
pṛṣṭastaṃ te pravakṣyāmastat śṛṇuṣveha jaimine

45.16

mārkaṇḍeyena kathitaṃ purā krauṣṭukaye yathā /
dvijaputrāya śāntāya vratastrātāya dhīmate

45.17

mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamupāsīnaṃ dvijottamaiḥ /
krauṣṭukiḥ paripapraccha yadetat pṛṣṭavān prabho

45.18

tasya cākathayat prītyā yanmunirbhṛgunandanaḥ /
tatte prakathayiṣyāmaḥ śṛṇu tvaṃ dvijasattama

45.19

praṇipatya jagannāthaṃ padmayoniṃ pitāmaham /
jagadyoniṃ sthitaṃ sṛṣṭau sthitau viṣṇusvarūpiṇam /
pralaye cāntakartāraṃ raudraṃ rudrasvarūpiṇam

45.20

mārkaṇḍeya uvāca
utpannamātrasya purā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
purāṇametadvedāśca mukhebhyo 'nuviniḥ sṛtāḥ

45.21

purāṇasaṃhitāścakrurbahulāḥ paramarṣayaḥ /
vedānāṃ pravibhāgaśca kṛtastaistu sahasraśaḥ

45.22

dharmajñānañca vairāgyamaiśvaryañca mahātmanaḥ /
tasyopadeśena vinā na hi siddhaṃ catuṣṭayam

45.23

vedān saptarṣayastasmājjagṛhustasya mānasāḥ /
purāṇaṃ jagṛhuścādyā munayastasya mānasāḥ

45.24

bhṛgoḥ sakāśāccyavanastenoktañca dvijanmanām /
ṛṣibhiścāpi dakṣāya proktametanmahātmabhiḥ

45.25

dakṣeṇa cāpi kathitamidamāsīttadā mama /
tattubhyaṃ kathayāmyadya kalikalmaṣanāśanam

45.26

sarvametanmahābhaga ! śrūyatāṃ me samādhinā /
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ dakṣasya gadato mune

45.27

praṇipatya jagadyonimajamavyayamāśrayam /
carācarasya jagatodhātāraṃ paramaṃ padam

45.28

brahmāṇamādipuruṣamutpatti-sthiti-saṃyame /
yatkāraṇamanaupamyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

45.29

tasmai hiraṇyagarbhāya lokatantrāya dhīmate /
praṇamya samyagvakṣyāmi bhūtavargamanuttamam

45.30

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam /
pramāṇaiḥ pañcabhirgamyaṃ strotobhiḥ ṣaḍbhiranvitam

45.31

puruṣādhiṣṭhitaṃ nityamanityamiva ca sthitam /
tacchrūyatāṃ mahābhāga ! parameṇa samādhinā

45.32

pradhānaṃ kāraṇaṃ yattadavyaktākhyaṃ maharṣayaḥ /
yadāhuḥ prakṛtiṃ sūkṣmāṃ nityāṃ sadasadātmikām

45.33

dhruvamakṣayyamajaramameyaṃ nānyasaṃśrayam /
gandharūparasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam

45.34

anādyantaṃ jagadyoni triguṇaprabhavāpyayam /
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata

45.35

pralayasyānu tenedaṃ vyāptamāsīdaśeṣataḥ /
guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitānmune

45.36

guṇabhāvāt sṛjyamānāt sargakāle tataḥ punaḥ /
pradhānaṃ tattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot

45.37

yathā bījaṃ tvacā tadvadavyaktenāvṛto mahān /
sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhoditaḥ

45.38

tatastasmādahaṅkārastrividho vai vyajāyata /
vaikārikastaijasaśca bhūtādiśca satāmasaḥ

45.39

mahatā cāvṛtaḥ so 'pi yathāvyaraktena vai mahān /
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakantataḥ

45.40

sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam /
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇottataḥ

45.41

sparśatanmātrameveha jāyate nātra saṃśayaḥ /
balavān jāyate vāyustasya sparśaguṇo mataḥ

45.42

vāyuścāpi vikurvāṇo rupamātraṃ sasarja ha /
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

45.43

sparśamātrastu vai vāyūrūpamātraṃ samāvṛṇot /
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

45.44

sambhavanti tato hyāpaścāsan vai tā rasātmikāḥ /
rasamātrantu tāhyāpo rūpamātraṃ samāvṛṇot

45.45

āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire /
saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ

45.46

tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā /
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataśca te

45.47

na śāntā nāpi ghorāste na mūḍhāścāviśeṣataḥ /
bhūtatanmātrasargo 'yamahaṅkārāttu tāmasāt

45.48

vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt /
vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate

45.49

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca /
taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa

45.50

ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ /
śrotaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī

45.51

śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate /
pādau pāyurupasthaśca hastau vāk pañcamī bhavet

45.52

gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyañca karma tat /
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāviśat

45.53

dviguṇo jāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ /
rūpantathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau

45.54

dviguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān /
śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat

45.55

tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ /
śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat

45.56

saṃhatā gandhamātreṇa āvṛṇvaṃste mahīmimām /
tasmāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate

45.57

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ /
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam

45.58

bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokaṃ ghanāvṛtam /
viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ

45.59

guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram /
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāḥ saptaite saṃhatiṃ vinā

45.60

nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ /
sametyānyonyasaṃyogamanyonyāśrayiṇaśca te

45.61

ekasaṅghātacihnāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ /
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca

45.62

mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te /
jalabudbudavattatra kramādvai vṛddhimāgatam

45.63

bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe ! vṛhattadudakeśayam /
prākṛte 'ṇḍe vivṛddhaḥ san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

45.64

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate /
ādikartā ca bhūtānāṃ brahmāgre samavartata

45.65

tena sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
merustasyānusambhūto jarāyuścāpi parvatāḥ

45.66

samudā garbhasalilaṃ tasyāṇḍasya mahātmanaḥ /
tasminnaṇḍe jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

45.67

dīpādyadrisamudrāśca rājyotirlokasaṃgrahaḥ /
jalānilānalākāśaistato bhūtādinā bahiḥ

45.68

vṛtamaṇḍaṃ daśaguṇairekekaikatvena taiḥ punaḥ /
mahatā tatpramāṇena sahaivānena veṣṭitaḥ

45.69

mahāṃstaiḥ sahitaḥ sarvairavyaktena samāvṛtaḥ /
ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhaiḥ prākṛtairvṛtam

45.70

anyonyamāvṛtya ca tā aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ /
eṣā sā prakṛtirnityā yadantaḥ puruṣaśca saḥ

45.71

brahmākhyaḥ kathito yaste samāsāt śrū yatāṃ punaḥ /
yathā magno jale kaścidunmajjan jalasambhavaḥ

45.72

jalañca kṣipati brahmā sa tathā prakṛtirvibhu /
avyaktaṃ kṣetramudiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate

45.73

etatsamastaṃ jānīyāt kṣetrakṣetrajñalakṣaṇam /
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ /
abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā

Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc