Markandeya Purana · Chapter 45
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde jaḍopākhyānaṃ nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
pañcacatvāriṃbho 'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
samyagetanmamākhyātaṃ bhavadibhardvijasattamāḥ /
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
aho pitṛprasādena bhavatāṃ jñānamīdṛśam /
yena tiryaktvamapyetat prāpya mohastiraskṛtaḥ
dhanyā bhavantaḥ saṃsiddhyai prāgavasthāsthitaṃ yataḥ /
bhavatāṃ viṣayodbhūtairna mohaiścālyate manaḥ
diṣṭyā bhagavatā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā /
bhavanto vai samākhyātāḥ sarvasandehahṛttamāḥ
saṃsāre 'smin manuṣyāṇāṃ bhramatāmatisaṅkaṭe /
bhavadvidhaiḥ samaṃ saṅgo jāyate nātapasvinām
yadyahaṃ saṅgamāsādya bhavadibharjñānadṛṣṭibhiḥ /
na syāṃ kṛtārthastannūnaṃ na me 'nyatra kṛtārthatā
pravṛte ca nivṛtte ca bhavatāṃ jñānakarmaṇi /
matimastamalāṃ manye yathā nānyasya kasyacit
yadi tvanugrahavatī mayī buddhirdvijottamāḥ /
bhavatāṃ tatsamākhyātumarhatedamaśeṣataḥ
kathametatsamudbhūtaṃ jagat sthāvarajaṅgamam /
kathañca pralayaṅkāle punaryāsyati sattamāḥ
kathañca vaṃśāḥ devarṣi-pitṛbhūtādisambhavāḥ /
manvantarāṇi ca kathaṃ vaṃśānucaritañca yat
yāvatyaḥ sṛṣṭayaścaiva yāvantaḥ pralayāstathā /
yathā kalpavibhāgaśca yā ca manvantarasthitiḥ
yathā ca kṣitisaṃsthānaṃ yat pramāṇañca vai bhuvaḥ /
yathāsthiti samudrādri-nimnagāḥ kānanāni ca
bhūrlokādisvarlokānāṃ gaṇaḥ pātālasaṃśrayaḥ /
gatistathārkasomādi-graharkṣajyotiṣāmapi
śrotumicchāmyahaṃ sarvametadāhūtasaṃplavam /
upasaṃhṛte ca yaccheṣaṃ jagatyasmin bhaviṣyati
pakṣiṇa ūcuḥ
praśnabhāro 'yamatulo yastvayā munisattama /
pṛṣṭastaṃ te pravakṣyāmastat śṛṇuṣveha jaimine
mārkaṇḍeyena kathitaṃ purā krauṣṭukaye yathā /
dvijaputrāya śāntāya vratastrātāya dhīmate
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamupāsīnaṃ dvijottamaiḥ /
krauṣṭukiḥ paripapraccha yadetat pṛṣṭavān prabho
tasya cākathayat prītyā yanmunirbhṛgunandanaḥ /
tatte prakathayiṣyāmaḥ śṛṇu tvaṃ dvijasattama
praṇipatya jagannāthaṃ padmayoniṃ pitāmaham /
jagadyoniṃ sthitaṃ sṛṣṭau sthitau viṣṇusvarūpiṇam /
pralaye cāntakartāraṃ raudraṃ rudrasvarūpiṇam
mārkaṇḍeya uvāca
utpannamātrasya purā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
purāṇametadvedāśca mukhebhyo 'nuviniḥ sṛtāḥ
purāṇasaṃhitāścakrurbahulāḥ paramarṣayaḥ /
vedānāṃ pravibhāgaśca kṛtastaistu sahasraśaḥ
dharmajñānañca vairāgyamaiśvaryañca mahātmanaḥ /
tasyopadeśena vinā na hi siddhaṃ catuṣṭayam
vedān saptarṣayastasmājjagṛhustasya mānasāḥ /
purāṇaṃ jagṛhuścādyā munayastasya mānasāḥ
bhṛgoḥ sakāśāccyavanastenoktañca dvijanmanām /
ṛṣibhiścāpi dakṣāya proktametanmahātmabhiḥ
dakṣeṇa cāpi kathitamidamāsīttadā mama /
tattubhyaṃ kathayāmyadya kalikalmaṣanāśanam
sarvametanmahābhaga ! śrūyatāṃ me samādhinā /
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ dakṣasya gadato mune
praṇipatya jagadyonimajamavyayamāśrayam /
carācarasya jagatodhātāraṃ paramaṃ padam
brahmāṇamādipuruṣamutpatti-sthiti-saṃyame /
yatkāraṇamanaupamyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam
tasmai hiraṇyagarbhāya lokatantrāya dhīmate /
praṇamya samyagvakṣyāmi bhūtavargamanuttamam
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam /
pramāṇaiḥ pañcabhirgamyaṃ strotobhiḥ ṣaḍbhiranvitam
puruṣādhiṣṭhitaṃ nityamanityamiva ca sthitam /
tacchrūyatāṃ mahābhāga ! parameṇa samādhinā
pradhānaṃ kāraṇaṃ yattadavyaktākhyaṃ maharṣayaḥ /
yadāhuḥ prakṛtiṃ sūkṣmāṃ nityāṃ sadasadātmikām
dhruvamakṣayyamajaramameyaṃ nānyasaṃśrayam /
gandharūparasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam
anādyantaṃ jagadyoni triguṇaprabhavāpyayam /
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata
pralayasyānu tenedaṃ vyāptamāsīdaśeṣataḥ /
guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitānmune
guṇabhāvāt sṛjyamānāt sargakāle tataḥ punaḥ /
pradhānaṃ tattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot
yathā bījaṃ tvacā tadvadavyaktenāvṛto mahān /
sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhoditaḥ
tatastasmādahaṅkārastrividho vai vyajāyata /
vaikārikastaijasaśca bhūtādiśca satāmasaḥ
mahatā cāvṛtaḥ so 'pi yathāvyaraktena vai mahān /
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakantataḥ
sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam /
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇottataḥ
sparśatanmātrameveha jāyate nātra saṃśayaḥ /
balavān jāyate vāyustasya sparśaguṇo mataḥ
vāyuścāpi vikurvāṇo rupamātraṃ sasarja ha /
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate
sparśamātrastu vai vāyūrūpamātraṃ samāvṛṇot /
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha
sambhavanti tato hyāpaścāsan vai tā rasātmikāḥ /
rasamātrantu tāhyāpo rūpamātraṃ samāvṛṇot
āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire /
saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ
tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā /
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataśca te
na śāntā nāpi ghorāste na mūḍhāścāviśeṣataḥ /
bhūtatanmātrasargo 'yamahaṅkārāttu tāmasāt
vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt /
vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca /
taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ /
śrotaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate /
pādau pāyurupasthaśca hastau vāk pañcamī bhavet
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyañca karma tat /
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāviśat
dviguṇo jāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ /
rūpantathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau
dviguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān /
śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ /
śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat
saṃhatā gandhamātreṇa āvṛṇvaṃste mahīmimām /
tasmāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate
śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ /
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam
bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokaṃ ghanāvṛtam /
viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ
guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram /
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāḥ saptaite saṃhatiṃ vinā
nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ /
sametyānyonyasaṃyogamanyonyāśrayiṇaśca te
ekasaṅghātacihnāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ /
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca
mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te /
jalabudbudavattatra kramādvai vṛddhimāgatam
bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe ! vṛhattadudakeśayam /
prākṛte 'ṇḍe vivṛddhaḥ san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate /
ādikartā ca bhūtānāṃ brahmāgre samavartata
tena sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
merustasyānusambhūto jarāyuścāpi parvatāḥ
samudā garbhasalilaṃ tasyāṇḍasya mahātmanaḥ /
tasminnaṇḍe jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam
dīpādyadrisamudrāśca rājyotirlokasaṃgrahaḥ /
jalānilānalākāśaistato bhūtādinā bahiḥ
vṛtamaṇḍaṃ daśaguṇairekekaikatvena taiḥ punaḥ /
mahatā tatpramāṇena sahaivānena veṣṭitaḥ
mahāṃstaiḥ sahitaḥ sarvairavyaktena samāvṛtaḥ /
ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhaiḥ prākṛtairvṛtam
anyonyamāvṛtya ca tā aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ /
eṣā sā prakṛtirnityā yadantaḥ puruṣaśca saḥ
brahmākhyaḥ kathito yaste samāsāt śrū yatāṃ punaḥ /
yathā magno jale kaścidunmajjan jalasambhavaḥ
jalañca kṣipati brahmā sa tathā prakṛtirvibhu /
avyaktaṃ kṣetramudiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate
etatsamastaṃ jānīyāt kṣetrakṣetrajñalakṣaṇam /
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ /
abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0