માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 45

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદે જડોપાખ્યાનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
પઞ્ચચત્વારિંભો ઽધ્યાયઃ
જૈમિનિરુવાચ
સમ્યગેતન્મમાખ્યાતં ભવદિભર્દ્વિજસત્તમાઃ ।
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્

અહો પિતૃપ્રસાદેન ભવતાં જ્ઞાનમીદૃશમ્ ।
યેન તિર્યક્ત્વમપ્યેતત્ પ્રાપ્ય મોહસ્તિરસ્કૃતઃ

ધન્યા ભવન્તઃ સંસિદ્ધ્યૈ પ્રાગવસ્થાસ્થિતં યતઃ ।
ભવતાં વિષયોદ્ભૂતૈર્ન મોહૈશ્ચાલ્યતે મનઃ

દિષ્ટ્યા ભગવતા તેન માર્કણ્ડેયેન ધીમતા ।
ભવન્તો વૈ સમાખ્યાતાઃ સર્વસન્દેહહૃત્તમાઃ

સંસારે ઽસ્મિન્ મનુષ્યાણાં ભ્રમતામતિસઙ્કટે ।
ભવદ્વિધૈઃ સમં સઙ્ગો જાયતે નાતપસ્વિનામ્

યદ્યહં સઙ્ગમાસાદ્ય ભવદિભર્જ્ઞાનદૃષ્ટિભિઃ ।
ન સ્યાં કૃતાર્થસ્તન્નૂનં ન મે ઽન્યત્ર કૃતાર્થતા

પ્રવૃતે ચ નિવૃત્તે ચ ભવતાં જ્ઞાનકર્મણિ ।
મતિમસ્તમલાં મન્યે યથા નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

યદિ ત્વનુગ્રહવતી મયી બુદ્ધિર્દ્વિજોત્તમાઃ ।
ભવતાં તત્સમાખ્યાતુમર્હતેદમશેષતઃ

કથમેતત્સમુદ્ભૂતં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
કથઞ્ચ પ્રલયઙ્કાલે પુનર્યાસ્યતિ સત્તમાઃ

કથઞ્ચ વંશાઃ દેવર્ષિ-પિતૃભૂતાદિસમ્ભવાઃ ।
મન્વન્તરાણિ ચ કથં વંશાનુચરિતઞ્ચ યત્

યાવત્યઃ સૃષ્ટયશ્ચૈવ યાવન્તઃ પ્રલયાસ્તથા ।
યથા કલ્પવિભાગશ્ચ યા ચ મન્વન્તરસ્થિતિઃ

યથા ચ ક્ષિતિસંસ્થાનં યત્ પ્રમાણઞ્ચ વૈ ભુવઃ ।
યથાસ્થિતિ સમુદ્રાદ્રિ-નિમ્નગાઃ કાનનાનિ ચ

ભૂર્લોકાદિસ્વર્લોકાનાં ગણઃ પાતાલસંશ્રયઃ ।
ગતિસ્તથાર્કસોમાદિ-ગ્રહર્ક્ષજ્યોતિષામપિ

શ્રોતુમિચ્છામ્યહં સર્વમેતદાહૂતસંપ્લવમ્ ।
ઉપસંહૃતે ચ યચ્છેષં જગત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ

પક્ષિણ ઊચુઃ
પ્રશ્નભારો ઽયમતુલો યસ્ત્વયા મુનિસત્તમ ।
પૃષ્ટસ્તં તે પ્રવક્ષ્યામસ્તત્ શૃણુષ્વેહ જૈમિને

માર્કણ્ડેયેન કથિતં પુરા ક્રૌષ્ટુકયે યથા ।
દ્વિજપુત્રાય શાન્તાય વ્રતસ્ત્રાતાય ધીમતે

માર્કણ્ડેયં મહાત્માનમુપાસીનં દ્વિજોત્તમૈઃ ।
ક્રૌષ્ટુકિઃ પરિપપ્રચ્છ યદેતત્ પૃષ્ટવાન્ પ્રભો

તસ્ય ચાકથયત્ પ્રીત્યા યન્મુનિર્ભૃગુનન્દનઃ ।
તત્તે પ્રકથયિષ્યામઃ શૃણુ ત્વં દ્વિજસત્તમ

પ્રણિપત્ય જગન્નાથં પદ્મયોનિં પિતામહમ્ ।
જગદ્યોનિં સ્થિતં સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ વિષ્ણુસ્વરૂપિણમ્ ।
પ્રલયે ચાન્તકર્તારં રૌદ્રં રુદ્રસ્વરૂપિણમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઉત્પન્નમાત્રસ્ય પુરા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
પુરાણમેતદ્વેદાશ્ચ મુખેભ્યો ઽનુવિનિઃ સૃતાઃ

પુરાણસંહિતાશ્ચક્રુર્બહુલાઃ પરમર્ષયઃ ।
વેદાનાં પ્રવિભાગશ્ચ કૃતસ્તૈસ્તુ સહસ્રશઃ

ધર્મજ્ઞાનઞ્ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યઞ્ચ મહાત્મનઃ ।
તસ્યોપદેશેન વિના ન હિ સિદ્ધં ચતુષ્ટયમ્

વેદાન્ સપ્તર્ષયસ્તસ્માજ્જગૃહુસ્તસ્ય માનસાઃ ।
પુરાણં જગૃહુશ્ચાદ્યા મુનયસ્તસ્ય માનસાઃ

ભૃગોઃ સકાશાચ્ચ્યવનસ્તેનોક્તઞ્ચ દ્વિજન્મનામ્ ।
ઋષિભિશ્ચાપિ દક્ષાય પ્રોક્તમેતન્મહાત્મભિઃ

દક્ષેણ ચાપિ કથિતમિદમાસીત્તદા મમ ।
તત્તુભ્યં કથયામ્યદ્ય કલિકલ્મષનાશનમ્

સર્વમેતન્મહાભગ ! શ્રૂયતાં મે સમાધિના ।
યથાશ્રુતં મયા પૂર્વં દક્ષસ્ય ગદતો મુને

પ્રણિપત્ય જગદ્યોનિમજમવ્યયમાશ્રયમ્ ।
ચરાચરસ્ય જગતોધાતારં પરમં પદમ્

બ્રહ્માણમાદિપુરુષમુત્પત્તિ-સ્થિતિ-સંયમે ।
યત્કારણમનૌપમ્યં યત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય લોકતન્ત્રાય ધીમતે ।
પ્રણમ્ય સમ્યગ્વક્ષ્યામિ ભૂતવર્ગમનુત્તમમ્

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરુપ્યં સલક્ષણમ્ ।
પ્રમાણૈઃ પઞ્ચભિર્ગમ્યં સ્ત્રોતોભિઃ ષડ્ભિરન્વિતમ્

પુરુષાધિષ્ઠિતં નિત્યમનિત્યમિવ ચ સ્થિતમ્ ।
તચ્છ્રૂયતાં મહાભાગ ! પરમેણ સમાધિના

પ્રધાનં કારણં યત્તદવ્યક્તાખ્યં મહર્ષયઃ ।
યદાહુઃ પ્રકૃતિં સૂક્ષ્માં નિત્યાં સદસદાત્મિકામ્

ધ્રુવમક્ષય્યમજરમમેયં નાન્યસંશ્રયમ્ ।
ગન્ધરૂપરસૈર્હેનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્

અનાદ્યન્તં જગદ્યોનિ ત્રિગુણપ્રભવાપ્યયમ્ ।
અસામ્પ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

પ્રલયસ્યાનુ તેનેદં વ્યાપ્તમાસીદશેષતઃ ।
ગુણસામ્યાત્તતસ્તસ્માત્ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતાન્મુને

ગુણભાવાત્ સૃજ્યમાનાત્ સર્ગકાલે તતઃ પુનઃ ।
પ્રધાનં તત્ત્વમુદ્ભૂતં મહાન્તં તત્ સમાવૃણોત્

યથા બીજં ત્વચા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ ।
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધોદિતઃ

તતસ્તસ્માદહઙ્કારસ્ત્રિવિધો વૈ વ્યજાયત ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચ સતામસઃ

મહતા ચાવૃતઃ સો ઽપિ યથાવ્યરક્તેન વૈ મહાન્ ।
ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દતન્માત્રકન્તતઃ

સસર્જ શબ્દતન્માત્રાદાકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ।
આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ ભૂતાદિશ્ચાવૃણોત્તતઃ

સ્પર્શતન્માત્રમેવેહ જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
બલવાન્ જાયતે વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શગુણો મતઃ

વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રુપમાત્રં સસર્જ હ ।
જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂરૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ

સમ્ભવન્તિ તતો હ્યાપશ્ચાસન્ વૈ તા રસાત્મિકાઃ ।
રસમાત્રન્તુ તાહ્યાપો રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

આપશ્ચાપિ વિકુર્વત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે ।
સઙ્ઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રં તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા ।
અવિશેષવાચકત્વાદવિશેષાસ્તતશ્ચ તે

ન શાન્તા નાપિ ઘોરાસ્તે ન મૂઢાશ્ચાવિશેષતઃ ।
ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયમહઙ્કારાત્તુ તામસાત્

વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકાત્ ।
વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્ સમ્પ્રવર્તતે

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ

એકાદશં મનસ્તત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
શ્રોતં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી

શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વક્ષ્યતે ।
પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ચ હસ્તૌ વાક્ પઞ્ચમી ભવેત્

ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાક્યઞ્ચ કર્મ તત્ ।
આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્

દ્વિગુણો જાયતે વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ।
રૂપન્તથૈવાવિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ

દ્વિગુણસ્તુ તતશ્ચાગ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસમાત્રં સમાવિશત્

તસ્માચ્ચતુર્ગુણા હ્યાપો વિજ્ઞેયાસ્તા રસાત્મિકાઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધં સમાવિશત્

સંહતા ગન્ધમાત્રેણ આવૃણ્વંસ્તે મહીમિમામ્ ।
તસ્માત્ પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ દૃશ્યતે

શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

ભૂમેરન્તસ્ત્વિદં સર્વં લોકાલોકં ઘનાવૃતમ્ ।
વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ

ગુણં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્ ।
નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ સપ્તૈતે સંહતિં વિના

નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ।
સમેત્યાન્યોન્યસંયોગમન્યોન્યાશ્રયિણશ્ચ તે

એકસઙ્ઘાતચિહ્નાશ્ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ ।
પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ

મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે ।
જલબુદ્બુદવત્તત્ર ક્રમાદ્વૈ વૃદ્ધિમાગતમ્

ભૂતેભ્યો ઽણ્ડં મહાબુદ્ધે ! વૃહત્તદુદકેશયમ્ ।
પ્રાકૃતે ઽણ્ડે વિવૃદ્ધઃ સન્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા ચ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

તેન સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
મેરુસ્તસ્યાનુસમ્ભૂતો જરાયુશ્ચાપિ પર્વતાઃ

સમુદા ગર્ભસલિલં તસ્યાણ્ડસ્ય મહાત્મનઃ ।
તસ્મિન્નણ્ડે જગત્ સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

દીપાદ્યદ્રિસમુદ્રાશ્ચ રાજ્યોતિર્લોકસંગ્રહઃ ।
જલાનિલાનલાકાશૈસ્તતો ભૂતાદિના બહિઃ

વૃતમણ્ડં દશગુણૈરેકેકૈકત્વેન તૈઃ પુનઃ ।
મહતા તત્પ્રમાણેન સહૈવાનેન વેષ્ટિતઃ

મહાંસ્તૈઃ સહિતઃ સર્વૈરવ્યક્તેન સમાવૃતઃ ।
એભિરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભૈઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

અન્યોન્યમાવૃત્ય ચ તા અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ ।
એષા સા પ્રકૃતિર્નિત્યા યદન્તઃ પુરુષશ્ચ સઃ

બ્રહ્માખ્યઃ કથિતો યસ્તે સમાસાત્ શ્રૂ યતાં પુનઃ ।
યથા મગ્નો જલે કશ્ચિદુન્મજ્જન્ જલસમ્ભવઃ

જલઞ્ચ ક્ષિપતિ બ્રહ્મા સ તથા પ્રકૃતિર્વિભુ ।
અવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

એતત્સમસ્તં જાનીયાત્ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણમ્ ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વઃ પ્રથમઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તડિદ્યથા