Markandeya Purana · Chapter 43
iti śrīmārkaṇāḍeyapurāṇe yogadharme oṅkāradhyāyo nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
dattātreya uvāca
ariṣṭāni mahārāja ! śṛṇu vakṣyāmi tāni te /
yeṣāmālokanānmṛtyuṃ nijaṃ jānāti yogavit
devamārgaṃ dhruvaṃ śukraṃ somacchāyāmarundhatīm /
yo na paśyenna jīvet sa naraḥ saṃvatsarāt param
araśmibimbaṃ sūryasya vahniṃ caivāṃśumālinam /
dṛṣṭvai kādaśamāsāt tu naro nordhantu jīvati
vānte mūtrapūrīṣe ca yaḥ svarṇaṃ rajataṃ tathā /
pratyakṣaṃ kurute svapne jīvet sa daśamāsikam
dṛṣṭvā pretapiśācādīn gandharvanagarāṇi ca /
suvarṇavarṇān vṛkṣāṃśca nava māsān sa jīvati
sthūlaḥ kṛśaḥ kṛśaḥ sthūlo yo 'kasmādeva jāyate /
prakṛteśca nivarteta tasyāyuścāṣṭamāsikam
khaṇḍaṃ yasya padaṃ pārṣṇayāṃ pādasyāgre ca vā bhavet /
pāṃśukardamayormadhye sapta māsān sa jīvati
gṛdhraḥ kapotaḥ kākālo vāyaso vāpi mūrdhani /
kravyādo vā khago nīlaḥ ṣaṇmāsāyuḥ pradarśakaḥ
hanyate kākapaṅktībhiḥ pāṃśuvarṣeṇa vā naraḥ /
svāṃ cchāyāmanyathā dṛṣṭvā catuḥ pañca sa jīvati
anabhre vidyutaṃ dṛṣṭvā dakṣiṇāṃ diśamāśritām /
rātrāvindradhanuścāpi jīvitaṃ dvitrimāsikam
ghṛte taile tathādarśe toye vā nātmanastanum /
yaḥ paśyedaśiraskāṃ vā māsādūrdhvaṃ na jīvati
yasya vastasamo gandho gātre śavasamo 'pi vā /
tasyārdhamāsikaṃ jñeyaṃ yogino nṛpa ! jīvitam
yasya vai stramātrasya hṛtpādamavaśuṣyate /
pibataśca jalaṃ śoṣo daśāhaṃ so 'pi jīvati
sambhinno māruto yasya marmasthānāni kṛntati /
hṛṣyate nāmbusaṃsparśāt tasya mṛtyurupasthitaḥ
ṛkṣavānarayānastho gāyan yo dakṣiṇāṃ diśam /
svapne prayāti tasyāpi na mṛtyuḥ kālamicchati
raktakṛṣṇāmbaradharā gāyantī hasatī ca yam /
dakṣiṇāśānnayennārī svapne so 'pi na jīvati
nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ mahābalam /
ekaṃ saṃvīkṣya valgantaṃ vidyānmṛtyumupasthitam
āmastakatalādyastu nimagnaṃ paṅkasāgare /
svapne paśyatyathātmānaṃ sa sadyo mriyate naraḥ
keśāṅgārāṃstathā bhasma bhujaṅgānnirjalāṃ nadīm /
dṛṣṭvā svapne daśāhāttu mṛtyurekādaśe dine
karālairvikaṭaiḥ kṛṣṇaiḥ puruṣairudyatāyudhaiḥ /
pāṣāṇaistāḍitaḥ svapne sadyo mṛtyuṃ labhennaraḥ
sūryodaye yasya śivā krośantī yāti saṃmukham /
viparītaṃ parītaṃ vā sa sadyo mṛtyumṛcchati
yasya vai bhuktamātrasya hṛdayaṃ bādhate kṣudhā /
jāyate dantagharṣaśca sa gatāyurna saṃśayam
dīpagandhaṃ na yo vetti trasyatyahni tathā niśi /
nātmānaṃ paranetrasthaṃ vīkṣate na sa jīvati
śakrāyudhaṃ cārdharātre divā grahagaṇantathā /
dṛṣṭvā manyeta saṃkṣīṇamātmajīvitamātmavit
nāsikā vakratāmeti karṇayornamanonnatī /
netrañca vāmaṃ stravati yasya tasyāyurudgatam
āraktatāmeti mukhaṃ jihvā vā śyāmatāṃ yadā /
tadā prājño vijānīyānmṛtyumāsannamātmanaḥ
uṣṭra-rāsabhayānena yaḥ svapne dakṣiṇāṃ diśam /
prayāti tañca jānīyāt sadyomṛtyuṃ na saṃśayaḥ
pidhāya karṇau nirghoṣaṃ na śṛṇotyātmasambhavam /
naśyate cakṣuṣorjyotiryasya so 'pi na jīvati
patato yasya vai garte svapne dvāraṃ pidhīyate /
na cottiṣṭhati yaḥ śvabhrāttadantaṃ tasya jīvitam
ūrdhvā ca dṛṣṭirna ca saṃpratiṣṭhā
raktā punaḥ saṃparivartamānā /
mukhasya coṣmā śuṣirañca nābheḥ
śaṃsanti puṃsāmaparaṃ śarīram
svapne 'gniṃ praviśedyastu na ca niṣkramate punaḥ /
jalapraveśādapi vā tadantaṃ tasya jīvitam
yaścābhihanyate duṣṭairbhūtai rātrāvatho divā /
sa mṛtyuṃ saptarātryante naraḥ prāprotyasaṃśayam
svavastramamalaṃ śuklaṃ raktaṃ paśyatyathāsitam /
yaḥ pumān mṛtyumāsannaṃ tasyāpi hi vinirdiśet
svabhāvavaiparītyantu prakṛteśca viparyayaḥ /
kathayanti manuṣyāṇāṃ sadāsannau yamāntakau
yeṣāṃ vinītaḥ satataṃ ye 'sya pūjyatamā matāḥ /
tāneva cāvajānāti tāneva ca vinindati
devānnārcayate vṛddhān gurūn viprāṃśca nindati /
mātāpitrorna satkāraṃ jāmātṝṇāṃ karoti ca
yogināṃ jñānaviduṣāmanyeṣāñca mahātmanām /
prāpte tu kāle puruṣastadvijñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ
yogināṃ satataṃ yatnādariṣṭānyavanīpate /
saṃvatsarānte tajjñeyaṃ phaladāni divāniśam
vilokyā viśadā caiṣāṃ phalapaṅktiḥ subhīṣaṇā /
vijñāya kāryo manasi sa ca kālo nareśvara
jñātva kālañca taṃ samyagabhayasthānamāśritaḥ /
yuñjīta yogī kālo 'sau yathā nāsyāphalo bhavet
dṛṣṭvāriṣṭaṃ tathā yogī tyaktvā maraṇajaṃ bhayam /
tatsvabhāvaṃ tadālokya kāle yāvatyupāgatam
tasya bhāge tathaivāhno yogaṃ yuñjīta yogavit /
pūrvāhne cāparāhne ca madhyāhne cāpi taddine
yatra vā rajanībhāge tadariṣṭaṃ nirīkṣitam /
tatraiva tāvadyuñjīta yāvat prāptaṃ hi taddinam
tatastyaktvā bhayaṃ sarvaṃ jitvā taṃ kālamātmavān /
tatraivāvasathe sthitvā yatra vā sthairyamātmanaḥ
yuñjīta yogaṃ nirjitya trīn guṇān paramātmani /
tanmayaścātmanā bhūtvā cidvṛttimapi santyajet
tataḥ paramanirvāṇamatīndriyamagocaram /
yadbuddheryanna cākhyātuṃ śakyate tat samaśnute
etat sarvaṃ samākhyātaṃ tavālarka ! yathārthavat /
prāpsyase yena tadbrahma saṃkṣepāttannibodha me
śaśāṅkaraśmisaṃyogācchandrakāntamaṇiḥ payaḥ /
samutsṛjati nāyuktaḥ sopamā yoginaḥ smṛtā
yaccārkaraśmisaṃyogādarkakānto hutāśanam /
āviṣkaroti naikaḥ sannupamā sāpi yoginaḥ
pipīlikākhu-nakula-gṛhagodhā-kapiñjalāḥ /
vasanti svāmivad gehe dhvaste yānti tato 'nyataḥ
duḥ khantu svāmino dhvaṃse tasya teṣāṃ na kiñcana /
veśmano yatra rājendra ! sopamā yogasiddhaye
mṛdvāhikālpadehāpi mukhāgreṇāpyaṇīyasā /
karoti mṛdbhāracayamupadeśaḥ sa yoginaḥ
paśupakṣimanuṣyādyaiḥ patrapuṣpaphalānvitam /
vṛkṣaṃ vilupyamānantu dṛṣṭvā sidhyanti yoginaḥ
ruruśāvaviṣāṇāgramālakṣya tilakākṛtim /
saha tena vivardhantaṃ yogī siddhimavāpnuyāt
dravapūrṇamupādāya pātramārohato bhuvaḥ /
tuṅgamārgaṃ vilokyoccairvijñātaṃ kiṃ na yoginā
sarvasve jīvanāyālaṃ nikhāte puruṣasya yā /
ceṣṭā tāṃ tattvato jñātvā yoginaḥ kṛtakṛtyatā
tadgṛhaṃ yatra vasatiḥ tadbhojyaṃ yena jīvati /
yena sampadyate cārthastatsukhaṃ mamatātra kā
abhyarthito 'pi taiḥ kāryaṃ karoti karaṇairyathā /
tathā budhyādibhiryogī pārakyaiḥ sādhayetparam
jaḍa uvāca
tataḥ praṇamyātriputramalarkaḥ sa mahīpatiḥ /
praśrayāvanato vākyamuvācātimudānvitaḥ
alarka uvāca
diṣṭyādevairidaṃ brahman ! parābhibhavasambhavam /
upapāditamatyugraṃ prāṇasandehadaṃ bhayam
diṣṭyā kāśipaterbhūri-balasampatparākramaḥ /
yaducchedādihāyātaḥ sa yuṣmatsaṅgado mama
diṣṭyā mandabalaścāhaṃ diṣṭyā bhṛtyāśca me hatāḥ /
diṣṭyā koṣaḥ kṣayaṃ yoto diṣṭyāhaṃ bhītimāgataḥ
diṣṭyā tvatpādayugalaṃ mama smṛtipathaṃ gatam /
diṣṭyā tvaduktayaḥ sarvā mama cetasi saṃsthitaḥ
diṣṭyā jñānaṃ mamotpannaṃ bhavataśca samāgamāt /
bhavatā caiva kāruṇyaṃ diṣṭyā brahman ! kṛtaṃ mama
anartho 'pyarthatāṃ yāti puruṣasya śubhodaye /
yathedamupakārāya vyasanaṃ saṅgamāttava
subāhurupakārī me sa ca kāśipatiḥ prabho /
yayoḥ kṛte 'haṃ saṃprāpto yogīśa ! bhavato 'ntikam
so 'hantava prasādāgni-nirdagdhājñānakilviṣaḥ /
tathā yatiṣye yenedṛṅ na bhūyāṃ duḥ khabhājanam
parityajiṣye gārhasthyamārtipādapakānanam /
tvatto 'nujñāṃ samāsādya jñānadāturmahātmanaḥ
dattātreya uvāca
gaccha rājendra ! bhadraṃ te yathā te kathitaṃ mayā /
nirmamo nirahaṅkārastathā cara vimuktaye
jaḍa uvāca
evamuktaḥ praṇamyainamājagāma tvarānvitaḥ /
yatra kāśipatirbhrātā subāhuścāsya so 'grajaḥ
samutpatya mahābahuṃ so 'larkaḥ kāśibhūpatim /
subāhoragrato vīramuvāca prahasanniva
rājyakāmuka kāśīśa ! bhujyatāṃ rājyamūrjitam /
tathā ca rocate tadvat subāhoḥ saṃprayaccha vā
kāśirāja uvāca
kimalarka ! parityaktaṃ rājyaṃ te saṃyugaṃ vinā /
kṣatriyasya na dharmo 'yaṃ bhavāṃśca kṣatradharmavit
nirjitāmātyavargastu tyaktvā maraṇajaṃ bhayam /
sandadhīta śaraṃ rājā lakṣyamuddiśya vairiṇam
taṃ jitvā nṛpatirbhogān yathābhilaṣitān varān /
bhuñjīta paramaṃ siddhyai yajeta ca mahāmakhaiḥ
alarka uvāca
evamīdṛśakaṃ vīra ! mamāpyāsīnmanaḥ purā /
sāmprataṃ viparītārthaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam
yathāyaṃ bhautikaḥ saṅghastathāntaḥ karaṇaṃ nṛṇām /
guṇāstu sakalāstadvadaśeṣeṣveva jantuṣu
cicchaktireka evāyaṃ yadā nānyo 'sti kaścana /
tadā kā nṛpate jñānānmitrāriprabhubhṛtyatā
tanmayā duḥ khamāsādya tvadbhayodbhavamuttamam /
dattātreyaprasādena jñānaṃ prāptaṃ nareśvara
nirjitendriyavargastu tyaktvā saṅgamaśeṣataḥ /
mano brahmaṇi sandhāya tajjaye paramo jayaḥ
saṃsādhyamanyattatsiddhyai yataḥ kiñcinna vidyate /
indriyāṇi ca saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati
so 'haṃ na te 'rirna mamāsi śatruḥ
subāhureṣo na mamāpakārī /
dṛṣṭaṃ mayā sarvamidaṃ yathātmā
anviṣyatāṃ bhūpa ! ripustvayānyaḥ
itthaṃ sa tenābhihito narendro
hṛṣṭaḥ samutthāya tataḥ subāhuḥ /
diṣṭyeti taṃ bhrātaramābhinandya
kāśīśvaraṃ vākyamidaṃ babhāṣe
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0