માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 43

ઇતિ શ્રીમાર્કણાડેયપુરાણે યોગધર્મે ઓઙ્કારધ્યાયો નામ દ્વિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
દત્તાત્રેય ઉવાચ
અરિષ્ટાનિ મહારાજ ! શૃણુ વક્ષ્યામિ તાનિ તે ।
યેષામાલોકનાન્મૃત્યું નિજં જાનાતિ યોગવિત્

દેવમાર્ગં ધ્રુવં શુક્રં સોમચ્છાયામરુન્ધતીમ્ ।
યો ન પશ્યેન્ન જીવેત્ સ નરઃ સંવત્સરાત્ પરમ્

અરશ્મિબિમ્બં સૂર્યસ્ય વહ્નિં ચૈવાંશુમાલિનમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈ કાદશમાસાત્ તુ નરો નોર્ધન્તુ જીવતિ

વાન્તે મૂત્રપૂરીષે ચ યઃ સ્વર્ણં રજતં તથા ।
પ્રત્યક્ષં કુરુતે સ્વપ્ને જીવેત્ સ દશમાસિકમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રેતપિશાચાદીન્ ગન્ધર્વનગરાણિ ચ ।
સુવર્ણવર્ણાન્ વૃક્ષાંશ્ચ નવ માસાન્ સ જીવતિ

સ્થૂલઃ કૃશઃ કૃશઃ સ્થૂલો યો ઽકસ્માદેવ જાયતે ।
પ્રકૃતેશ્ચ નિવર્તેત તસ્યાયુશ્ચાષ્ટમાસિકમ્

ખણ્ડં યસ્ય પદં પાર્ષ્ણયાં પાદસ્યાગ્રે ચ વા ભવેત્ ।
પાંશુકર્દમયોર્મધ્યે સપ્ત માસાન્ સ જીવતિ

ગૃધ્રઃ કપોતઃ કાકાલો વાયસો વાપિ મૂર્ધનિ ।
ક્રવ્યાદો વા ખગો નીલઃ ષણ્માસાયુઃ પ્રદર્શકઃ

હન્યતે કાકપઙ્ક્તીભિઃ પાંશુવર્ષેણ વા નરઃ ।
સ્વાં ચ્છાયામન્યથા દૃષ્ટ્વા ચતુઃ પઞ્ચ સ જીવતિ

અનભ્રે વિદ્યુતં દૃષ્ટ્વા દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતામ્ ।
રાત્રાવિન્દ્રધનુશ્ચાપિ જીવિતં દ્વિત્રિમાસિકમ્

ઘૃતે તૈલે તથાદર્શે તોયે વા નાત્મનસ્તનુમ્ ।
યઃ પશ્યેદશિરસ્કાં વા માસાદૂર્ધ્વં ન જીવતિ

યસ્ય વસ્તસમો ગન્ધો ગાત્રે શવસમો ઽપિ વા ।
તસ્યાર્ધમાસિકં જ્ઞેયં યોગિનો નૃપ ! જીવિતમ્

યસ્ય વૈ સ્ત્રમાત્રસ્ય હૃત્પાદમવશુષ્યતે ।
પિબતશ્ચ જલં શોષો દશાહં સો ઽપિ જીવતિ

સમ્ભિન્નો મારુતો યસ્ય મર્મસ્થાનાનિ કૃન્તતિ ।
હૃષ્યતે નામ્બુસંસ્પર્શાત્ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

ઋક્ષવાનરયાનસ્થો ગાયન્ યો દક્ષિણાં દિશમ્ ।
સ્વપ્ને પ્રયાતિ તસ્યાપિ ન મૃત્યુઃ કાલમિચ્છતિ

રક્તકૃષ્ણામ્બરધરા ગાયન્તી હસતી ચ યમ્ ।
દક્ષિણાશાન્નયેન્નારી સ્વપ્ને સો ઽપિ ન જીવતિ

નગ્નં ક્ષપણકં સ્વપ્ને હસમાનં મહાબલમ્ ।
એકં સંવીક્ષ્ય વલ્ગન્તં વિદ્યાન્મૃત્યુમુપસ્થિતમ્

આમસ્તકતલાદ્યસ્તુ નિમગ્નં પઙ્કસાગરે ।
સ્વપ્ને પશ્યત્યથાત્માનં સ સદ્યો મ્રિયતે નરઃ

કેશાઙ્ગારાંસ્તથા ભસ્મ ભુજઙ્ગાન્નિર્જલાં નદીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને દશાહાત્તુ મૃત્યુરેકાદશે દિને

કરાલૈર્વિકટૈઃ કૃષ્ણૈઃ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ ।
પાષાણૈસ્તાડિતઃ સ્વપ્ને સદ્યો મૃત્યું લભેન્નરઃ

સૂર્યોદયે યસ્ય શિવા ક્રોશન્તી યાતિ સંમુખમ્ ।
વિપરીતં પરીતં વા સ સદ્યો મૃત્યુમૃચ્છતિ

યસ્ય વૈ ભુક્તમાત્રસ્ય હૃદયં બાધતે ક્ષુધા ।
જાયતે દન્તઘર્ષશ્ચ સ ગતાયુર્ન સંશયમ્

દીપગન્ધં ન યો વેત્તિ ત્રસ્યત્યહ્નિ તથા નિશિ ।
નાત્માનં પરનેત્રસ્થં વીક્ષતે ન સ જીવતિ

શક્રાયુધં ચાર્ધરાત્રે દિવા ગ્રહગણન્તથા ।
દૃષ્ટ્વા મન્યેત સંક્ષીણમાત્મજીવિતમાત્મવિત્

નાસિકા વક્રતામેતિ કર્ણયોર્નમનોન્નતી ।
નેત્રઞ્ચ વામં સ્ત્રવતિ યસ્ય તસ્યાયુરુદ્ગતમ્

આરક્તતામેતિ મુખં જિહ્વા વા શ્યામતાં યદા ।
તદા પ્રાજ્ઞો વિજાનીયાન્મૃત્યુમાસન્નમાત્મનઃ

ઉષ્ટ્ર-રાસભયાનેન યઃ સ્વપ્ને દક્ષિણાં દિશમ્ ।
પ્રયાતિ તઞ્ચ જાનીયાત્ સદ્યોમૃત્યું ન સંશયઃ

પિધાય કર્ણૌ નિર્ઘોષં ન શૃણોત્યાત્મસમ્ભવમ્ ।
નશ્યતે ચક્ષુષોર્જ્યોતિર્યસ્ય સો ઽપિ ન જીવતિ

પતતો યસ્ય વૈ ગર્તે સ્વપ્ને દ્વારં પિધીયતે ।
ન ચોત્તિષ્ઠતિ યઃ શ્વભ્રાત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

ઊર્ધ્વા ચ દૃષ્ટિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા
રક્તા પુનઃ સંપરિવર્તમાના ।
મુખસ્ય ચોષ્મા શુષિરઞ્ચ નાભેઃ
શંસન્તિ પુંસામપરં શરીરમ્

સ્વપ્ને ઽગ્નિં પ્રવિશેદ્યસ્તુ ન ચ નિષ્ક્રમતે પુનઃ ।
જલપ્રવેશાદપિ વા તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

યશ્ચાભિહન્યતે દુષ્ટૈર્ભૂતૈ રાત્રાવથો દિવા ।
સ મૃત્યું સપ્તરાત્ર્યન્તે નરઃ પ્રાપ્રોત્યસંશયમ્

સ્વવસ્ત્રમમલં શુક્લં રક્તં પશ્યત્યથાસિતમ્ ।
યઃ પુમાન્ મૃત્યુમાસન્નં તસ્યાપિ હિ વિનિર્દિશેત્

સ્વભાવવૈપરીત્યન્તુ પ્રકૃતેશ્ચ વિપર્યયઃ ।
કથયન્તિ મનુષ્યાણાં સદાસન્નૌ યમાન્તકૌ

યેષાં વિનીતઃ સતતં યે ઽસ્ય પૂજ્યતમા મતાઃ ।
તાનેવ ચાવજાનાતિ તાનેવ ચ વિનિન્દતિ

દેવાન્નાર્ચયતે વૃદ્ધાન્ ગુરૂન્ વિપ્રાંશ્ચ નિન્દતિ ।
માતાપિત્રોર્ન સત્કારં જામાતૄણાં કરોતિ ચ

યોગિનાં જ્ઞાનવિદુષામન્યેષાઞ્ચ મહાત્મનામ્ ।
પ્રાપ્તે તુ કાલે પુરુષસ્તદ્વિજ્ઞેયં વિચક્ષણૈઃ

યોગિનાં સતતં યત્નાદરિષ્ટાન્યવનીપતે ।
સંવત્સરાન્તે તજ્જ્ઞેયં ફલદાનિ દિવાનિશમ્

વિલોક્યા વિશદા ચૈષાં ફલપઙ્ક્તિઃ સુભીષણા ।
વિજ્ઞાય કાર્યો મનસિ સ ચ કાલો નરેશ્વર

જ્ઞાત્વ કાલઞ્ચ તં સમ્યગભયસ્થાનમાશ્રિતઃ ।
યુઞ્જીત યોગી કાલો ઽસૌ યથા નાસ્યાફલો ભવેત્

દૃષ્ટ્વારિષ્ટં તથા યોગી ત્યક્ત્વા મરણજં ભયમ્ ।
તત્સ્વભાવં તદાલોક્ય કાલે યાવત્યુપાગતમ્

તસ્ય ભાગે તથૈવાહ્નો યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્ ।
પૂર્વાહ્ને ચાપરાહ્ને ચ મધ્યાહ્ને ચાપિ તદ્દિને

યત્ર વા રજનીભાગે તદરિષ્ટં નિરીક્ષિતમ્ ।
તત્રૈવ તાવદ્યુઞ્જીત યાવત્ પ્રાપ્તં હિ તદ્દિનમ્

તતસ્ત્યક્ત્વા ભયં સર્વં જિત્વા તં કાલમાત્મવાન્ ।
તત્રૈવાવસથે સ્થિત્વા યત્ર વા સ્થૈર્યમાત્મનઃ

યુઞ્જીત યોગં નિર્જિત્ય ત્રીન્ ગુણાન્ પરમાત્મનિ ।
તન્મયશ્ચાત્મના ભૂત્વા ચિદ્વૃત્તિમપિ સન્ત્યજેત્

તતઃ પરમનિર્વાણમતીન્દ્રિયમગોચરમ્ ।
યદ્બુદ્ધેર્યન્ન ચાખ્યાતું શક્યતે તત્ સમશ્નુતે

એતત્ સર્વં સમાખ્યાતં તવાલર્ક ! યથાર્થવત્ ।
પ્રાપ્સ્યસે યેન તદ્બ્રહ્મ સંક્ષેપાત્તન્નિબોધ મે

શશાઙ્કરશ્મિસંયોગાચ્છન્દ્રકાન્તમણિઃ પયઃ ।
સમુત્સૃજતિ નાયુક્તઃ સોપમા યોગિનઃ સ્મૃતા

યચ્ચાર્કરશ્મિસંયોગાદર્કકાન્તો હુતાશનમ્ ।
આવિષ્કરોતિ નૈકઃ સન્નુપમા સાપિ યોગિનઃ

પિપીલિકાખુ-નકુલ-ગૃહગોધા-કપિઞ્જલાઃ ।
વસન્તિ સ્વામિવદ્ ગેહે ધ્વસ્તે યાન્તિ તતો ઽન્યતઃ

દુઃ ખન્તુ સ્વામિનો ધ્વંસે તસ્ય તેષાં ન કિઞ્ચન ।
વેશ્મનો યત્ર રાજેન્દ્ર ! સોપમા યોગસિદ્ધયે

મૃદ્વાહિકાલ્પદેહાપિ મુખાગ્રેણાપ્યણીયસા ।
કરોતિ મૃદ્ભારચયમુપદેશઃ સ યોગિનઃ

પશુપક્ષિમનુષ્યાદ્યૈઃ પત્રપુષ્પફલાન્વિતમ્ ।
વૃક્ષં વિલુપ્યમાનન્તુ દૃષ્ટ્વા સિધ્યન્તિ યોગિનઃ

રુરુશાવવિષાણાગ્રમાલક્ષ્ય તિલકાકૃતિમ્ ।
સહ તેન વિવર્ધન્તં યોગી સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

દ્રવપૂર્ણમુપાદાય પાત્રમારોહતો ભુવઃ ।
તુઙ્ગમાર્ગં વિલોક્યોચ્ચૈર્વિજ્ઞાતં કિં ન યોગિના

સર્વસ્વે જીવનાયાલં નિખાતે પુરુષસ્ય યા ।
ચેષ્ટા તાં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા યોગિનઃ કૃતકૃત્યતા

તદ્ગૃહં યત્ર વસતિઃ તદ્ભોજ્યં યેન જીવતિ ।
યેન સમ્પદ્યતે ચાર્થસ્તત્સુખં મમતાત્ર કા

અભ્યર્થિતો ઽપિ તૈઃ કાર્યં કરોતિ કરણૈર્યથા ।
તથા બુધ્યાદિભિર્યોગી પારક્યૈઃ સાધયેત્પરમ્

જડ ઉવાચ
તતઃ પ્રણમ્યાત્રિપુત્રમલર્કઃ સ મહીપતિઃ ।
પ્રશ્રયાવનતો વાક્યમુવાચાતિમુદાન્વિતઃ

અલર્ક ઉવાચ
દિષ્ટ્યાદેવૈરિદં બ્રહ્મન્ ! પરાભિભવસમ્ભવમ્ ।
ઉપપાદિતમત્યુગ્રં પ્રાણસન્દેહદં ભયમ્

દિષ્ટ્યા કાશિપતેર્ભૂરિ-બલસમ્પત્પરાક્રમઃ ।
યદુચ્છેદાદિહાયાતઃ સ યુષ્મત્સઙ્ગદો મમ

દિષ્ટ્યા મન્દબલશ્ચાહં દિષ્ટ્યા ભૃત્યાશ્ચ મે હતાઃ ।
દિષ્ટ્યા કોષઃ ક્ષયં યોતો દિષ્ટ્યાહં ભીતિમાગતઃ

દિષ્ટ્યા ત્વત્પાદયુગલં મમ સ્મૃતિપથં ગતમ્ ।
દિષ્ટ્યા ત્વદુક્તયઃ સર્વા મમ ચેતસિ સંસ્થિતઃ

દિષ્ટ્યા જ્ઞાનં મમોત્પન્નં ભવતશ્ચ સમાગમાત્ ।
ભવતા ચૈવ કારુણ્યં દિષ્ટ્યા બ્રહ્મન્ ! કૃતં મમ

અનર્થો ઽપ્યર્થતાં યાતિ પુરુષસ્ય શુભોદયે ।
યથેદમુપકારાય વ્યસનં સઙ્ગમાત્તવ

સુબાહુરુપકારી મે સ ચ કાશિપતિઃ પ્રભો ।
યયોઃ કૃતે ઽહં સંપ્રાપ્તો યોગીશ ! ભવતો ઽન્તિકમ્

સો ઽહન્તવ પ્રસાદાગ્નિ-નિર્દગ્ધાજ્ઞાનકિલ્વિષઃ ।
તથા યતિષ્યે યેનેદૃઙ્ ન ભૂયાં દુઃ ખભાજનમ્

પરિત્યજિષ્યે ગાર્હસ્થ્યમાર્તિપાદપકાનનમ્ ।
ત્વત્તો ઽનુજ્ઞાં સમાસાદ્ય જ્ઞાનદાતુર્મહાત્મનઃ

દત્તાત્રેય ઉવાચ
ગચ્છ રાજેન્દ્ર ! ભદ્રં તે યથા તે કથિતં મયા ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારસ્તથા ચર વિમુક્તયે

જડ ઉવાચ
એવમુક્તઃ પ્રણમ્યૈનમાજગામ ત્વરાન્વિતઃ ।
યત્ર કાશિપતિર્ભ્રાતા સુબાહુશ્ચાસ્ય સો ઽગ્રજઃ

સમુત્પત્ય મહાબહું સો ઽલર્કઃ કાશિભૂપતિમ્ ।
સુબાહોરગ્રતો વીરમુવાચ પ્રહસન્નિવ

રાજ્યકામુક કાશીશ ! ભુજ્યતાં રાજ્યમૂર્જિતમ્ ।
તથા ચ રોચતે તદ્વત્ સુબાહોઃ સંપ્રયચ્છ વા

કાશિરાજ ઉવાચ
કિમલર્ક ! પરિત્યક્તં રાજ્યં તે સંયુગં વિના ।
ક્ષત્રિયસ્ય ન ધર્મો ઽયં ભવાંશ્ચ ક્ષત્રધર્મવિત્

નિર્જિતામાત્યવર્ગસ્તુ ત્યક્ત્વા મરણજં ભયમ્ ।
સન્દધીત શરં રાજા લક્ષ્યમુદ્દિશ્ય વૈરિણમ્

તં જિત્વા નૃપતિર્ભોગાન્ યથાભિલષિતાન્ વરાન્ ।
ભુઞ્જીત પરમં સિદ્ધ્યૈ યજેત ચ મહામખૈઃ

અલર્ક ઉવાચ
એવમીદૃશકં વીર ! મમાપ્યાસીન્મનઃ પુરા ।
સામ્પ્રતં વિપરીતાર્થં શૃણુ ચાપ્યત્ર કારણમ્

યથાયં ભૌતિકઃ સઙ્ઘસ્તથાન્તઃ કરણં નૃણામ્ ।
ગુણાસ્તુ સકલાસ્તદ્વદશેષેષ્વેવ જન્તુષુ

ચિચ્છક્તિરેક એવાયં યદા નાન્યો ઽસ્તિ કશ્ચન ।
તદા કા નૃપતે જ્ઞાનાન્મિત્રારિપ્રભુભૃત્યતા

તન્મયા દુઃ ખમાસાદ્ય ત્વદ્ભયોદ્ભવમુત્તમમ્ ।
દત્તાત્રેયપ્રસાદેન જ્ઞાનં પ્રાપ્તં નરેશ્વર

નિર્જિતેન્દ્રિયવર્ગસ્તુ ત્યક્ત્વા સઙ્ગમશેષતઃ ।
મનો બ્રહ્મણિ સન્ધાય તજ્જયે પરમો જયઃ

સંસાધ્યમન્યત્તત્સિદ્ધ્યૈ યતઃ કિઞ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય તતઃ સિદ્ધિં નિયચ્છતિ

સો ઽહં ન તે ઽરિર્ન મમાસિ શત્રુઃ
સુબાહુરેષો ન મમાપકારી ।
દૃષ્ટં મયા સર્વમિદં યથાત્મા
અન્વિષ્યતાં ભૂપ ! રિપુસ્ત્વયાન્યઃ

ઇત્થં સ તેનાભિહિતો નરેન્દ્રો
હૃષ્ટઃ સમુત્થાય તતઃ સુબાહુઃ ।
દિષ્ટ્યેતિ તં ભ્રાતરમાભિનન્દ્ય
કાશીશ્વરં વાક્યમિદં બભાષે