Markandeya Purana · Chapter 3

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caṭakotpattirnāma dvitīyo 'dhyāyaḥ
tṛtīyo 'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca
ahanyahani viprendra sa teṣāṃ munisattamaḥ /
cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam

māsamātreṇa jagmuste bhānoḥ syandanavartmani /
kautūhalavilolākṣairdṛṣṭā munikumārakaiḥ

dṛṣṭvā mahīṃ sanagarāṃ sāmbhonidhisaridvarām /
rathacakrapramāṇāṃ te punarāśramamāgatāḥ

śramaklāntāntarātmāno mahātmāno viyonijāḥ /
jñānañca prakaṭībhūtaṃ tatra teṣāṃ prabhāvataḥ

ṛṣeḥ śiṣyānukampārthaṃ vadato dharmaniścayam /
kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve caraṇāvabhyavādayan

ūcuśca maraṇādghorānmokṣitāḥ smastvayā mune /
āvāsa-bhakṣya-payasāṃ tvaṃ no dātā pitā guruḥ

garbhasthānāṃ mṛtā mātā pitrā naivāpi pālitāḥ /
tvayā no jīvitaṃ dattaṃ śiśavo yena rakṣitāḥ

kṣitāvakṣatatejāstvaṃ kṛmīṇāmiva śuṣyatām /
gajaghaṇṭāṃ samutpāṭya kṛtavān duḥ kharecanam

kathaṃ vardheyurabalāḥ khasthān drakṣyāmyahaṃ kadā /
kadā bhūmerdrumaṃ prāptān drakṣye vṛkṣāntaraṃ gatān

kadā me sahajā kāntiḥ pāṃśunā nāśameṣyati /
eṣāṃ pakṣānilotthena matsamīpavicāriṇām

iti cintayatā tāta bhavatā pratipālitāḥ /
te sāmprataṃ pravṛddhāḥ smaḥ prabuddhāḥ karavāma kim

ityṛṣirvacanaṃ teṣāṃ śrutvā saṃskāravat sphuṭam /
śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saha putreṇa śṛṅgiṇā

kautūhalaparo bhūtvā romāñcapaṭasaṃvṛtaḥ /
uvāca tattvato brūta pravṛtteḥ kāraṇaṃ giraḥ

kasya śāpādiyaṃ prāptā bhavadbhirvikriyā parā /
rūpasya vacasaścaiva tanme vaktumīhārhatha

pakṣiṇa ūcuḥ
vipulasvāniti khyātaḥ prāgāsīnmunisattamaḥ /
tasya putradvayaṃ jajñe sukṛṣastumburustathā

sukṛṣasya vayaṃ putrāścatvāraḥ saṃyatātmanaḥ /
tasyarṣervinayācārabhaktinamrāḥ sadaiva hi

tapaścaraṇasaktasya śāsyamānendriyasya ca /
yathābhimatamasmābhistadā tasyopapāditam

samitpuṣpādikaṃ sarvaṃ yaccaivābhyavahārikam /
evaṃ tatrātha vasatāṃ tasyāsmākañca kānane

ājagāma mahāvarṣmā bhagnapakṣo jarānvitaḥ /
ātāmranetraḥ strastātmā pakṣī bhūtvā sureśvaraḥ

satya-śauca-kṣamācāramatīvodāramānasam /
jijñāsustamṛṣiśreṣṭhamasmacchāpabhavāya ca

pakṣyuvāca
dvijendra māṃ kṣudhāviṣṭaṃ paritrātumihārhasi /
bhakṣaṇārtho mahābhāga gatirbhava mamātulā

vindhyasya śikhare tiṣṭhan patripatreritena vai /
patito 'smi mahābhāga śvasanenātiraṃhasā

so 'haṃ mohasamāviṣṭo bhūmau saptāhamasmṛtiḥ /
sthitastatrāṣṭamenāhnā cetanāṃ prāptavānaham

prāptacetāḥ kṣudhāviṣṭo bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ /
bhakṣyārtho vigatānando dūyamānena cetasā

tat kuruṣvāmalamate mattrāṇāyācalāṃ matim /
prayaccha bhakṣyaṃ viprarṣe prāṇayātrākṣamaṃ mama

sa evamuktaḥ provāca tamindraṃ pakṣirūpiṇam /
prāṇasandhāraṇārthāya dāsye bhakṣyaṃ tavepsitam

ityuktvā punarapyenamapṛcchat sa dvijottamaḥ /
āhāraḥ kastavārthāya upakalpyo bhavenmayā /
sa cāha naramāṃsena tṛptirbhavati me parā

ṛṣiruvāca
kaumāraṃ te vyatikrāntamatītaṃ yauvanañca te /
vayasaḥ pariṇāmaste vartate nūnamaṇḍaja

yasmin narāṇāṃ sarveṣāmaśeṣecchā nivartate /
sa kasmād vṛddhabhāve 'pi sunṛśaṃsātmako bhavān

kva mānuṣasya piśitaṃ kva vayaścaramaṃ tava /
sarvathā duṣṭabhāvānāṃ praśamo nopapadyate

athavā kiṃ mayaitena proktenāsti prayojanam /
pratiśrutya sadā deyamiti no bhāvitaṃ manaḥ

ityuktvā taṃ sa viprendrastatheti kṛtaniścayaḥ /
śīghramasmān samāhūya guṇato 'nupraśasya ca

uvāca kṣubdhahṛdayo munirvākyaṃ suniṣṭhuram /
vinayāvanatān sarvān bhaktiyuktān kṛtāñjalīn

kṛtātmāno dvijaśreṣṭhā ṛṇairyuktā mayā saha /
jātaṃ śreṣṭhamapatyaṃ vo yūyaṃ mama yathā dvijāḥ

guruḥ pūjyo yadi mato bhavatāṃ paramaḥ pitā /
tataḥ kuruta me vākyaṃ nirvyalīkena cetasā

tadvākyasamakālañca proktamasmābhirādṛtaiḥ /
yadvakṣyati bhavāṃstadvai kṛtamevāvadhāryatām

ṛṣiruvāca
māmeṣa śaraṇaṃ prāpto vihagaḥ kṣuttṛṣānvitaḥ /
yuṣmanmāṃsena yenāsya kṣaṇaṃ tṛptirbhaveta vai

tṛṣṇākṣayañca raktena tathā śīghnaṃ vidhīyatām /
tato vayaṃ pravyathitāḥ prakampodbhūtasādhvasāḥ /
kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya naitat kurmeti cābruvan

kathaṃ paraśarīrasya hetordehaṃ svakaṃ budhaḥ /
vināśayed ghātayedvā yathā hyātmā tathā sutaḥ

pitṛ-deva-manuṣyāṇāṃ yānyuktāni ṛṇāni vai /
tānyapākurute putro na śarīrapradaḥ sutaḥ

tasmānnaitat kariṣyāmo nī cīrṇaṃ yat purātanaiḥ /
jīvan bhadrāṇyavāpnoti jīvan puṇyaṃ karoti ca

mṛtasya dehanāśaśca dharmādyuparatistathā /
ātmānaṃ sarvato rakṣyamāhurdharmavido janāḥ

itthaṃ śrutvā vaco 'smākaṃ muniḥ krodhādiva jvalan /
provāca punarapyasmān nirdahanniva locanaiḥ

pratijñātaṃ vaco mahyaṃ yasmānnaitat kariṣyatha /
tasmānmacchāpanirdagdhāstiryagyonau prayāsyatha

evamuktvā tadā so 'smāstaṃ vihaṅgamathābravīt /
antyeṣṭimātmanaḥ kṛtvā śāstrataścaurdhvadehikam

bhakṣayasva suviśrabdhau māmatra dvijasattama /
āhārīkṛtametat te mayā dehamihātmanaḥ

etāvadeva viprasya brāhmaṇatvaṃ pracakṣyate /
yāvat patagajātyagraya svasatyaparipālanam

na yajñairdakṣiṇāvadbhistat puṇyaṃ prāpyate mahat /
karmaṇānyena vā viprairyat satyaparipālanāt

ityṛṣervacanaṃ śrutvā so 'ntarvismayanirbharaḥ /
pratyuvāca muniṃ śakraḥ pakṣirūpadharastadā

yogamāsthāya viprendra tyajedaṃ svaṃ kalevaram /
jīvajjantuṃ hi viprendra na bhakṣāmi kadācana

tasmaitadvacanaṃ śrutvā yogayukto 'bhavanmuniḥ /
taṃ tasya niścayaṃ jñātvā śakro 'pyāha svadehabhṛt

bho bho viprendra budhyasva buddhyā bodhyaṃ budhātmaka /
jijñāsārthaṃ mayāyaṃ te aparādhaḥ kṛto 'nagha

tat kṣamasvāmalamate kā cecchā kriyatāṃ tava /
pālanāt satyavākyasya prītirme paramā tvayi

adyaprabhṛti te jñānamaindraṃ prādurbhaviṣyati /
tapasyatha tathā dharme na te vighno bhaviṣyati

ityuktvā tu gate śakre pitā kopasamanvitaḥ /
praṇamya śirasāsmābhiridamukto mahāmuniḥ

bibhyatāṃ maraṇāt tāta tvamasmākaṃ mahāmate /
kṣantumarhasi dīnānāṃ jīvitapriyatā hi naḥ

tvagasthimāṃsasaṅghāte pūyaśoṇitapūrite /
kartavyā na ratiryatra tatrāsmākamiyaṃ ratiḥ

śrūyatāṃ ca mahābhāga yathā loko vimuhyati /
kāmakrodhādibhirdeṣairavaśaḥ prabalāribhiḥ

prajñāprākārasaṃyuktamasthisthūṇaṃ paraṃ mahat /
carmabhittimahārodhaṃ māṃsaśoṇitalepanam

navadvāraṃ mahāyāmaṃ sarvataḥ snāyuveṣṭitam /
nṛpaśca puruṣastatra cetanāvānavasthitaḥ

mantriṇau tasya buddhiśca manaścaiva virodhinau /
yatete vairanāśāya tāvubhāvitaretaram

nṛpasya tasya catvāro nāśamicchanti vidviṣaḥ /
kāmaḥ krodhastathā lobho mohaścānyastathā ripuḥ

yadā tu sa nṛpastāni dvārāṇyāvṛtya tiṣṭhati /
sadā susthabalaścaiva nirātaṅkaśca jāyate

jātānurāgo bhavati śatrubhirnābhibhūyate

yadā tu sarvadvārāṇi vivṛtāni sa muñcati /
rāgo nāma tadā śatrurnetrādidvāramṛcchati

sarvavyāpī mahāyāmaḥ pañcadvārapraveśanaḥ /
tasyānumārgaṃ viśati tadvai ghoraṃ riputrayam

praviśyātha sa vai tatra dvārairindriyasaṃjñakaiḥ /
rāgaḥ śaṃśleṣamāyāti manasā ca sahetaraiḥ

indriyāṇi manaścaiva vaśe kṛtvā durāsadaḥ /
dvārāṇi ca vaśe kṛtvā prākāraṃ nāśayatyatha

manastasyāśritaṃ dṛṣṭvā buddhirnaśyati tatkṣaṇāt /
amātyarahitastatra pauravargojjhitastathā

ripubhirlabdhavivaraḥ sa nṛpo nāśamṛcchati /
evaṃ rāgastathā moho lobhaḥ krodhastathaiva ca

pravartante durātmāno manuṣyasmṛtināśakāḥ /
rāgāttu krodhaḥ prabhavati krodhāllobho 'bhijāyate

lobhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ /
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati

evaṃ praṇaṣṭabuddhīnāṃ rāgalobhānuvartinām /
jīvite ca salobhānāṃ prasādaṃ kuru sattama

yo 'yaṃ śāpo bhagavatā dattaḥ sa na bhavet tathā /
na tāmasīṃ gatiṃ kaṣṭāṃ vrajema munisattama

yanmayoktaṃ na tanmithyā bhaviṣyati kadācana /
na me vāganṛtaṃ prāha yāvadadyeti putrakāḥ

daivamatra paraṃ manye dhik pauruṣamanarthakam /
akāryaṃ kārito yena balādahamacintitam

yasmācca yuṣmābhirahaṃ praṇipatya prasāditaḥ /
tasmāt tiryaktvamāpannāḥ paraṃ jñānamavāpsyatha

jñānadarśitamārgāśca nirdhūtakleśakalmaṣāḥ /
matprasādādasandigdhāḥ parāṃ siddhimavāpsyatha

evaṃ śaptāḥ sma bhagavan pitrā daivavaśāt purā /
tataḥ kālena mahatā yonyantaramupāgatāḥ

jātāśca raṇamadhye vai bhavatā paripālitāḥ /
vayamitthaṃ dvijaśreṣṭha khagatvaṃ samupāgatāḥ /
nāstyasāviha saṃsāre yo na diṣṭena bādhyate

mārkaṇḍeya uvāca
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śamīko bhagavān muniḥ /
pratyuvāca mahābhāgaḥ samīpasthāyino dvijān

pūrvameva mayā proktaṃ bhavatāṃ sannidhāvidam /
sāmānyapakṣiṇo naite ke 'pyete dvijasattamāḥ /
ye yuddhe 'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe

tataḥ prītimatā tena te 'nujñātā mahātmanā /
jagmuḥ śikhariṇāṃ śreṣṭaṃ vindhyaṃ drumalatāyutam

yāvadadya sthitāstasminnacale dharmapakṣiṇaḥ /
tapaḥ svādhyāyaniratāḥ samādhau kṛtaniścayāḥ

iti munivaralabdhasatkriyāste
munitanayā vihagatvamabhyupetāḥ /
girivaragahane 'tipuṇyatoye
yatamanaso nivasanti vindhyapṛṣṭhe