માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ચટકોત્પત્તિર્નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
અહન્યહનિ વિપ્રેન્દ્ર સ તેષાં મુનિસત્તમઃ ।
ચકારાહારપયસા તથા ગુપ્ત્યા ચ પોષણમ્

માસમાત્રેણ જગ્મુસ્તે ભાનોઃ સ્યન્દનવર્ત્મનિ ।
કૌતૂહલવિલોલાક્ષૈર્દૃષ્ટા મુનિકુમારકૈઃ

દૃષ્ટ્વા મહીં સનગરાં સામ્ભોનિધિસરિદ્વરામ્ ।
રથચક્રપ્રમાણાં તે પુનરાશ્રમમાગતાઃ

શ્રમક્લાન્તાન્તરાત્માનો મહાત્માનો વિયોનિજાઃ ।
જ્ઞાનઞ્ચ પ્રકટીભૂતં તત્ર તેષાં પ્રભાવતઃ

ઋષેઃ શિષ્યાનુકમ્પાર્થં વદતો ધર્મનિશ્ચયમ્ ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં સર્વે ચરણાવભ્યવાદયન્

ઊચુશ્ચ મરણાદ્ઘોરાન્મોક્ષિતાઃ સ્મસ્ત્વયા મુને ।
આવાસ-ભક્ષ્ય-પયસાં ત્વં નો દાતા પિતા ગુરુઃ

ગર્ભસ્થાનાં મૃતા માતા પિત્રા નૈવાપિ પાલિતાઃ ।
ત્વયા નો જીવિતં દત્તં શિશવો યેન રક્ષિતાઃ

ક્ષિતાવક્ષતતેજાસ્ત્વં કૃમીણામિવ શુષ્યતામ્ ।
ગજઘણ્ટાં સમુત્પાટ્ય કૃતવાન્ દુઃ ખરેચનમ્

કથં વર્ધેયુરબલાઃ ખસ્થાન્ દ્રક્ષ્યામ્યહં કદા ।
કદા ભૂમેર્દ્રુમં પ્રાપ્તાન્ દ્રક્ષ્યે વૃક્ષાન્તરં ગતાન્

કદા મે સહજા કાન્તિઃ પાંશુના નાશમેષ્યતિ ।
એષાં પક્ષાનિલોત્થેન મત્સમીપવિચારિણામ્

ઇતિ ચિન્તયતા તાત ભવતા પ્રતિપાલિતાઃ ।
તે સામ્પ્રતં પ્રવૃદ્ધાઃ સ્મઃ પ્રબુદ્ધાઃ કરવામ કિમ્

ઇત્યૃષિર્વચનં તેષાં શ્રુત્વા સંસ્કારવત્ સ્ફુટમ્ ।
શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈઃ સહ પુત્રેણ શૃઙ્ગિણા

કૌતૂહલપરો ભૂત્વા રોમાઞ્ચપટસંવૃતઃ ।
ઉવાચ તત્ત્વતો બ્રૂત પ્રવૃત્તેઃ કારણં ગિરઃ

કસ્ય શાપાદિયં પ્રાપ્તા ભવદ્ભિર્વિક્રિયા પરા ।
રૂપસ્ય વચસશ્ચૈવ તન્મે વક્તુમીહાર્હથ

પક્ષિણ ઊચુઃ
વિપુલસ્વાનિતિ ખ્યાતઃ પ્રાગાસીન્મુનિસત્તમઃ ।
તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે સુકૃષસ્તુમ્બુરુસ્તથા

સુકૃષસ્ય વયં પુત્રાશ્ચત્વારઃ સંયતાત્મનઃ ।
તસ્યર્ષેર્વિનયાચારભક્તિનમ્રાઃ સદૈવ હિ

તપશ્ચરણસક્તસ્ય શાસ્યમાનેન્દ્રિયસ્ય ચ ।
યથાભિમતમસ્માભિસ્તદા તસ્યોપપાદિતમ્

સમિત્પુષ્પાદિકં સર્વં યચ્ચૈવાભ્યવહારિકમ્ ।
એવં તત્રાથ વસતાં તસ્યાસ્માકઞ્ચ કાનને

આજગામ મહાવર્ષ્મા ભગ્નપક્ષો જરાન્વિતઃ ।
આતામ્રનેત્રઃ સ્ત્રસ્તાત્મા પક્ષી ભૂત્વા સુરેશ્વરઃ

સત્ય-શૌચ-ક્ષમાચારમતીવોદારમાનસમ્ ।
જિજ્ઞાસુસ્તમૃષિશ્રેષ્ઠમસ્મચ્છાપભવાય ચ

પક્ષ્યુવાચ
દ્વિજેન્દ્ર માં ક્ષુધાવિષ્ટં પરિત્રાતુમિહાર્હસિ ।
ભક્ષણાર્થો મહાભાગ ગતિર્ભવ મમાતુલા

વિન્ધ્યસ્ય શિખરે તિષ્ઠન્ પત્રિપત્રેરિતેન વૈ ।
પતિતો ઽસ્મિ મહાભાગ શ્વસનેનાતિરંહસા

સો ઽહં મોહસમાવિષ્ટો ભૂમૌ સપ્તાહમસ્મૃતિઃ ।
સ્થિતસ્તત્રાષ્ટમેનાહ્ના ચેતનાં પ્રાપ્તવાનહમ્

પ્રાપ્તચેતાઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ભવન્તં શરણં ગતઃ ।
ભક્ષ્યાર્થો વિગતાનન્દો દૂયમાનેન ચેતસા

તત્ કુરુષ્વામલમતે મત્ત્રાણાયાચલાં મતિમ્ ।
પ્રયચ્છ ભક્ષ્યં વિપ્રર્ષે પ્રાણયાત્રાક્ષમં મમ

સ એવમુક્તઃ પ્રોવાચ તમિન્દ્રં પક્ષિરૂપિણમ્ ।
પ્રાણસન્ધારણાર્થાય દાસ્યે ભક્ષ્યં તવેપ્સિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા પુનરપ્યેનમપૃચ્છત્ સ દ્વિજોત્તમઃ ।
આહારઃ કસ્તવાર્થાય ઉપકલ્પ્યો ભવેન્મયા ।
સ ચાહ નરમાંસેન તૃપ્તિર્ભવતિ મે પરા

ઋષિરુવાચ
કૌમારં તે વ્યતિક્રાન્તમતીતં યૌવનઞ્ચ તે ।
વયસઃ પરિણામસ્તે વર્તતે નૂનમણ્ડજ

યસ્મિન્ નરાણાં સર્વેષામશેષેચ્છા નિવર્તતે ।
સ કસ્માદ્ વૃદ્ધભાવે ઽપિ સુનૃશંસાત્મકો ભવાન્

ક્વ માનુષસ્ય પિશિતં ક્વ વયશ્ચરમં તવ ।
સર્વથા દુષ્ટભાવાનાં પ્રશમો નોપપદ્યતે

અથવા કિં મયૈતેન પ્રોક્તેનાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
પ્રતિશ્રુત્ય સદા દેયમિતિ નો ભાવિતં મનઃ

ઇત્યુક્ત્વા તં સ વિપ્રેન્દ્રસ્તથેતિ કૃતનિશ્ચયઃ ।
શીઘ્રમસ્માન્ સમાહૂય ગુણતો ઽનુપ્રશસ્ય ચ

ઉવાચ ક્ષુબ્ધહૃદયો મુનિર્વાક્યં સુનિષ્ઠુરમ્ ।
વિનયાવનતાન્ સર્વાન્ ભક્તિયુક્તાન્ કૃતાઞ્જલીન્

કૃતાત્માનો દ્વિજશ્રેષ્ઠા ઋણૈર્યુક્તા મયા સહ ।
જાતં શ્રેષ્ઠમપત્યં વો યૂયં મમ યથા દ્વિજાઃ

ગુરુઃ પૂજ્યો યદિ મતો ભવતાં પરમઃ પિતા ।
તતઃ કુરુત મે વાક્યં નિર્વ્યલીકેન ચેતસા

તદ્વાક્યસમકાલઞ્ચ પ્રોક્તમસ્માભિરાદૃતૈઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ ભવાંસ્તદ્વૈ કૃતમેવાવધાર્યતામ્

ઋષિરુવાચ
મામેષ શરણં પ્રાપ્તો વિહગઃ ક્ષુત્તૃષાન્વિતઃ ।
યુષ્મન્માંસેન યેનાસ્ય ક્ષણં તૃપ્તિર્ભવેત વૈ

તૃષ્ણાક્ષયઞ્ચ રક્તેન તથા શીઘ્નં વિધીયતામ્ ।
તતો વયં પ્રવ્યથિતાઃ પ્રકમ્પોદ્ભૂતસાધ્વસાઃ ।
કષ્ટં કષ્ટમિતિ પ્રોચ્ય નૈતત્ કુર્મેતિ ચાબ્રુવન્

કથં પરશરીરસ્ય હેતોર્દેહં સ્વકં બુધઃ ।
વિનાશયેદ્ ઘાતયેદ્વા યથા હ્યાત્મા તથા સુતઃ

પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાણાં યાન્યુક્તાનિ ઋણાનિ વૈ ।
તાન્યપાકુરુતે પુત્રો ન શરીરપ્રદઃ સુતઃ

તસ્માન્નૈતત્ કરિષ્યામો ની ચીર્ણં યત્ પુરાતનૈઃ ।
જીવન્ ભદ્રાણ્યવાપ્નોતિ જીવન્ પુણ્યં કરોતિ ચ

મૃતસ્ય દેહનાશશ્ચ ધર્માદ્યુપરતિસ્તથા ।
આત્માનં સર્વતો રક્ષ્યમાહુર્ધર્મવિદો જનાઃ

ઇત્થં શ્રુત્વા વચો ઽસ્માકં મુનિઃ ક્રોધાદિવ જ્વલન્ ।
પ્રોવાચ પુનરપ્યસ્માન્ નિર્દહન્નિવ લોચનૈઃ

પ્રતિજ્ઞાતં વચો મહ્યં યસ્માન્નૈતત્ કરિષ્યથ ।
તસ્માન્મચ્છાપનિર્દગ્ધાસ્તિર્યગ્યોનૌ પ્રયાસ્યથ

એવમુક્ત્વા તદા સો ઽસ્માસ્તં વિહઙ્ગમથાબ્રવીત્ ।
અન્ત્યેષ્ટિમાત્મનઃ કૃત્વા શાસ્ત્રતશ્ચૌર્ધ્વદેહિકમ્

ભક્ષયસ્વ સુવિશ્રબ્ધૌ મામત્ર દ્વિજસત્તમ ।
આહારીકૃતમેતત્ તે મયા દેહમિહાત્મનઃ

એતાવદેવ વિપ્રસ્ય બ્રાહ્મણત્વં પ્રચક્ષ્યતે ।
યાવત્ પતગજાત્યગ્રય સ્વસત્યપરિપાલનમ્

ન યજ્ઞૈર્દક્ષિણાવદ્ભિસ્તત્ પુણ્યં પ્રાપ્યતે મહત્ ।
કર્મણાન્યેન વા વિપ્રૈર્યત્ સત્યપરિપાલનાત્

ઇત્યૃષેર્વચનં શ્રુત્વા સો ઽન્તર્વિસ્મયનિર્ભરઃ ।
પ્રત્યુવાચ મુનિં શક્રઃ પક્ષિરૂપધરસ્તદા

યોગમાસ્થાય વિપ્રેન્દ્ર ત્યજેદં સ્વં કલેવરમ્ ।
જીવજ્જન્તું હિ વિપ્રેન્દ્ર ન ભક્ષામિ કદાચન

તસ્મૈતદ્વચનં શ્રુત્વા યોગયુક્તો ઽભવન્મુનિઃ ।
તં તસ્ય નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા શક્રો ઽપ્યાહ સ્વદેહભૃત્

ભો ભો વિપ્રેન્દ્ર બુધ્યસ્વ બુદ્ધ્યા બોધ્યં બુધાત્મક ।
જિજ્ઞાસાર્થં મયાયં તે અપરાધઃ કૃતો ઽનઘ

તત્ ક્ષમસ્વામલમતે કા ચેચ્છા ક્રિયતાં તવ ।
પાલનાત્ સત્યવાક્યસ્ય પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ

અદ્યપ્રભૃતિ તે જ્ઞાનમૈન્દ્રં પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ ।
તપસ્યથ તથા ધર્મે ન તે વિઘ્નો ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તુ ગતે શક્રે પિતા કોપસમન્વિતઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસાસ્માભિરિદમુક્તો મહામુનિઃ

બિભ્યતાં મરણાત્ તાત ત્વમસ્માકં મહામતે ।
ક્ષન્તુમર્હસિ દીનાનાં જીવિતપ્રિયતા હિ નઃ

ત્વગસ્થિમાંસસઙ્ઘાતે પૂયશોણિતપૂરિતે ।
કર્તવ્યા ન રતિર્યત્ર તત્રાસ્માકમિયં રતિઃ

શ્રૂયતાં ચ મહાભાગ યથા લોકો વિમુહ્યતિ ।
કામક્રોધાદિભિર્દેષૈરવશઃ પ્રબલારિભિઃ

પ્રજ્ઞાપ્રાકારસંયુક્તમસ્થિસ્થૂણં પરં મહત્ ।
ચર્મભિત્તિમહારોધં માંસશોણિતલેપનમ્

નવદ્વારં મહાયામં સર્વતઃ સ્નાયુવેષ્ટિતમ્ ।
નૃપશ્ચ પુરુષસ્તત્ર ચેતનાવાનવસ્થિતઃ

મન્ત્રિણૌ તસ્ય બુદ્ધિશ્ચ મનશ્ચૈવ વિરોધિનૌ ।
યતેતે વૈરનાશાય તાવુભાવિતરેતરમ્

નૃપસ્ય તસ્ય ચત્વારો નાશમિચ્છન્તિ વિદ્વિષઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો મોહશ્ચાન્યસ્તથા રિપુઃ

યદા તુ સ નૃપસ્તાનિ દ્વારાણ્યાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
સદા સુસ્થબલશ્ચૈવ નિરાતઙ્કશ્ચ જાયતે

જાતાનુરાગો ભવતિ શત્રુભિર્નાભિભૂયતે

યદા તુ સર્વદ્વારાણિ વિવૃતાનિ સ મુઞ્ચતિ ।
રાગો નામ તદા શત્રુર્નેત્રાદિદ્વારમૃચ્છતિ

સર્વવ્યાપી મહાયામઃ પઞ્ચદ્વારપ્રવેશનઃ ।
તસ્યાનુમાર્ગં વિશતિ તદ્વૈ ઘોરં રિપુત્રયમ્

પ્રવિશ્યાથ સ વૈ તત્ર દ્વારૈરિન્દ્રિયસંજ્ઞકૈઃ ।
રાગઃ શંશ્લેષમાયાતિ મનસા ચ સહેતરૈઃ

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ વશે કૃત્વા દુરાસદઃ ।
દ્વારાણિ ચ વશે કૃત્વા પ્રાકારં નાશયત્યથ

મનસ્તસ્યાશ્રિતં દૃષ્ટ્વા બુદ્ધિર્નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્ ।
અમાત્યરહિતસ્તત્ર પૌરવર્ગોજ્ઝિતસ્તથા

રિપુભિર્લબ્ધવિવરઃ સ નૃપો નાશમૃચ્છતિ ।
એવં રાગસ્તથા મોહો લોભઃ ક્રોધસ્તથૈવ ચ

પ્રવર્તન્તે દુરાત્માનો મનુષ્યસ્મૃતિનાશકાઃ ।
રાગાત્તુ ક્રોધઃ પ્રભવતિ ક્રોધાલ્લોભો ઽભિજાયતે

લોભાદ્ભવતિ સંમોહઃ સંમોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રમઃ ।
સ્મૃતિભ્રંશાદ્ બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ

એવં પ્રણષ્ટબુદ્ધીનાં રાગલોભાનુવર્તિનામ્ ।
જીવિતે ચ સલોભાનાં પ્રસાદં કુરુ સત્તમ

યો ઽયં શાપો ભગવતા દત્તઃ સ ન ભવેત્ તથા ।
ન તામસીં ગતિં કષ્ટાં વ્રજેમ મુનિસત્તમ

યન્મયોક્તં ન તન્મિથ્યા ભવિષ્યતિ કદાચન ।
ન મે વાગનૃતં પ્રાહ યાવદદ્યેતિ પુત્રકાઃ

દૈવમત્ર પરં મન્યે ધિક્ પૌરુષમનર્થકમ્ ।
અકાર્યં કારિતો યેન બલાદહમચિન્તિતમ્

યસ્માચ્ચ યુષ્માભિરહં પ્રણિપત્ય પ્રસાદિતઃ ।
તસ્માત્ તિર્યક્ત્વમાપન્નાઃ પરં જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ

જ્ઞાનદર્શિતમાર્ગાશ્ચ નિર્ધૂતક્લેશકલ્મષાઃ ।
મત્પ્રસાદાદસન્દિગ્ધાઃ પરાં સિદ્ધિમવાપ્સ્યથ

એવં શપ્તાઃ સ્મ ભગવન્ પિત્રા દૈવવશાત્ પુરા ।
તતઃ કાલેન મહતા યોન્યન્તરમુપાગતાઃ

જાતાશ્ચ રણમધ્યે વૈ ભવતા પરિપાલિતાઃ ।
વયમિત્થં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ખગત્વં સમુપાગતાઃ ।
નાસ્ત્યસાવિહ સંસારે યો ન દિષ્ટેન બાધ્યતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા શમીકો ભગવાન્ મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાભાગઃ સમીપસ્થાયિનો દ્વિજાન્

પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં ભવતાં સન્નિધાવિદમ્ ।
સામાન્યપક્ષિણો નૈતે કે ઽપ્યેતે દ્વિજસત્તમાઃ ।
યે યુદ્ધે ઽપિ ન સમ્પ્રાપ્તાઃ પઞ્ચત્વમતિમાનુષે

તતઃ પ્રીતિમતા તેન તે ઽનુજ્ઞાતા મહાત્મના ।
જગ્મુઃ શિખરિણાં શ્રેષ્ટં વિન્ધ્યં દ્રુમલતાયુતમ્

યાવદદ્ય સ્થિતાસ્તસ્મિન્નચલે ધર્મપક્ષિણઃ ।
તપઃ સ્વાધ્યાયનિરતાઃ સમાધૌ કૃતનિશ્ચયાઃ

ઇતિ મુનિવરલબ્ધસત્ક્રિયાસ્તે
મુનિતનયા વિહગત્વમભ્યુપેતાઃ ।
ગિરિવરગહને ઽતિપુણ્યતોયે
યતમનસો નિવસન્તિ વિન્ધ્યપૃષ્ઠે