Markandeya Purana · Chapter 27

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe putrānuśāsanaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
evamullāpyamānastu sa tu mātrā dine dine /
vavṛdhe vayasā bālo buddhyā cālarkasaṃjñitaḥ

sa kaumārakamāsādya ṛtadhvajasutastataḥ /
kṛtopanayanaḥ prājñaḥ praṇipatyāha mātaram

mayā yadatra kartavyamaihikāmuṣmikāya vai /
sukhāya vada tat sarvaṃ praśrayāvanatasya me

madālasovāca
vatsa ! rājye 'bhiṣiktena prajārañjanamāditaḥ /
kartavyamavirodhena svadharmasya mahībhṛtā

vyasanāni parityajya sapta mūlaharāṇi vai /
ātmā ripubhyaḥ saṃrakṣyo bahirmantravinirgamāt

aṣṭadhā nāśamāpnoti sucakrāt syandanādyathā /
tathā rājāpyasandigdhaṃ bahirmantravinirgamāt

duṣṭāduṣṭāṃśca jānīyādamātyānaridoṣataḥ /
caraiścarāstathā śatroranveṣṭavyāḥ prayatnataḥ

viśvāso na tu kartavyo rājñā mitrāptabandhuṣu /
kāryayogādamitre 'pi viśvasīta narādhipaḥ

sthānavṛddhikṣayajñena ṣāḍguṇyaguṇitātmānā /
bhavitavyaṃ narendreṇa na kāmavaśavartinā

prāgātmā mantriṇaścaiva tato bhṛtyā mahībhṛtā /
jeyāścānantaraṃ paurā virudhyeta tato 'ribhiḥ

yastvetānavijityaiva vairiṇo vijigīṣate /
so 'jitātmā jitāmātyaḥ śatruvargeṇa bādhyate

tasmāt kāmādayaḥ pūrvaṃ jeyāḥ putra ! mahībhujā /
tajjaye hi jayo 'vaśyaṃ rājā naśyati tairjitaḥ

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mado mānastathaiva ca /
harṣaśca śatravo hyete vināśāya mahībhṛtām

kāmaprasaktamātmānaṃ smṛtvā pāṇḍuṃ nipātitam /
nivartayettathā krodhādanuhrādaṃ hatātmajam

hatamailaṃ tathā lobhānmadādvenaṃ dvijairhatam /
mānādanāyuṣāputraṃ baliṃ harṣāt purañjayam

ebhirjitairjitaṃ sarvaṃ maruttena mahātmanā /
smṛtvā vivarjayedetān doṣān svīyānmahīpatiḥ

kākakokilabhṛṅgāṇāṃ mṛgavyālaśikhaṇḍinām /
haṃsakukkuṭalohānāṃ śikṣeta carita nṛpaḥ

kīṭakasya kriyāṃ kuryāt vipakṣe manujeśvaraḥ /
ceṣṭāṃ pipīlikānāñca kāle bhūpaḥ pradarśayet

jñeyāgnivisphuliṅgānāṃ bījaceṣṭā ca śālmaleḥ /
candrasūryasvarūpeṇa nītyarthe pṛthivīkṣitā

bandhakīpadmaśarabhaśūlikāgurviṇīstanāt /
prajñā nṛpeṇa cādeyā tathā gopālayoṣitaḥ

śakrārkayamasomānāṃ tadvadvāyormahīpatiḥ /
rūpāṇi pañca kurvota mahīpālanakarmaṇi

yathendraścaturo māsān toyotsargeṇa bhūgatam /
āpyāyayettathā lokaṃ parihārairmahīpatiḥ

māsānaṣṭau yathā sūryastoyaṃ harati raśmibhiḥ /
sūkṣmeṇaivābhyupāyena tathā śulkādikaṃ nṛpaḥ

yathā yamaḥ priyadveṣye prāptakāle niyacchati /
tathā priyāpriye rājā duṣṭāduṣṭe samo bhavet

pūrṇendumālokya yathā prītimān jāyate naraḥ /
evaṃ yatra prajāḥ sarvā nirvattāstacchaśivratam

mārutaḥ sarvabhūteṣu nigūḍhaścarate yathā /
evaṃ nṛpaścareccāraiḥ paurāmātyādibandhuṣu

na lobhādvā na kāmādvā nārthādvā yasya mānasam /
yathānyaiḥ kṛṣyate vatsa ! sa rājā svargamṛcchati

utpathagrāhiṇo mūḍhān svadharmāccalato narān /
yaḥ karoti nije dharme sa rājā svargamṛcchati

varṇadharmā na sīdanti yasya rājye tathāśramāḥ /
vatsa ! tasya sukhaṃ pretya paratreha ca śāśvatam

etadrājñaḥ paraṃ kṛtyaṃ tathaitat siddhikārakam /
svadharmasthāpanaṃ nṛṇāṃ cālyante ye kubuddhibhiḥ

pālanenaiva bhūtānāṃ kṛtakṛtyo mahīpatiḥ /
samyak pālayitā bhāgaṃ dharmasyāpnoti yatnataḥ