માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 27

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પુત્રાનુશાસનં નામ ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
એવમુલ્લાપ્યમાનસ્તુ સ તુ માત્રા દિને દિને ।
વવૃધે વયસા બાલો બુદ્ધ્યા ચાલર્કસંજ્ઞિતઃ

સ કૌમારકમાસાદ્ય ઋતધ્વજસુતસ્તતઃ ।
કૃતોપનયનઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રણિપત્યાહ માતરમ્

મયા યદત્ર કર્તવ્યમૈહિકામુષ્મિકાય વૈ ।
સુખાય વદ તત્ સર્વં પ્રશ્રયાવનતસ્ય મે

મદાલસોવાચ
વત્સ ! રાજ્યે ઽભિષિક્તેન પ્રજારઞ્જનમાદિતઃ ।
કર્તવ્યમવિરોધેન સ્વધર્મસ્ય મહીભૃતા

વ્યસનાનિ પરિત્યજ્ય સપ્ત મૂલહરાણિ વૈ ।
આત્મા રિપુભ્યઃ સંરક્ષ્યો બહિર્મન્ત્રવિનિર્ગમાત્

અષ્ટધા નાશમાપ્નોતિ સુચક્રાત્ સ્યન્દનાદ્યથા ।
તથા રાજાપ્યસન્દિગ્ધં બહિર્મન્ત્રવિનિર્ગમાત્

દુષ્ટાદુષ્ટાંશ્ચ જાનીયાદમાત્યાનરિદોષતઃ ।
ચરૈશ્ચરાસ્તથા શત્રોરન્વેષ્ટવ્યાઃ પ્રયત્નતઃ

વિશ્વાસો ન તુ કર્તવ્યો રાજ્ઞા મિત્રાપ્તબન્ધુષુ ।
કાર્યયોગાદમિત્રે ઽપિ વિશ્વસીત નરાધિપઃ

સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયજ્ઞેન ષાડ્ગુણ્યગુણિતાત્માના ।
ભવિતવ્યં નરેન્દ્રેણ ન કામવશવર્તિના

પ્રાગાત્મા મન્ત્રિણશ્ચૈવ તતો ભૃત્યા મહીભૃતા ।
જેયાશ્ચાનન્તરં પૌરા વિરુધ્યેત તતો ઽરિભિઃ

યસ્ત્વેતાનવિજિત્યૈવ વૈરિણો વિજિગીષતે ।
સો ઽજિતાત્મા જિતામાત્યઃ શત્રુવર્ગેણ બાધ્યતે

તસ્માત્ કામાદયઃ પૂર્વં જેયાઃ પુત્ર ! મહીભુજા ।
તજ્જયે હિ જયો ઽવશ્યં રાજા નશ્યતિ તૈર્જિતઃ

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ મદો માનસ્તથૈવ ચ ।
હર્ષશ્ચ શત્રવો હ્યેતે વિનાશાય મહીભૃતામ્

કામપ્રસક્તમાત્માનં સ્મૃત્વા પાણ્ડું નિપાતિતમ્ ।
નિવર્તયેત્તથા ક્રોધાદનુહ્રાદં હતાત્મજમ્

હતમૈલં તથા લોભાન્મદાદ્વેનં દ્વિજૈર્હતમ્ ।
માનાદનાયુષાપુત્રં બલિં હર્ષાત્ પુરઞ્જયમ્

એભિર્જિતૈર્જિતં સર્વં મરુત્તેન મહાત્મના ।
સ્મૃત્વા વિવર્જયેદેતાન્ દોષાન્ સ્વીયાન્મહીપતિઃ

કાકકોકિલભૃઙ્ગાણાં મૃગવ્યાલશિખણ્ડિનામ્ ।
હંસકુક્કુટલોહાનાં શિક્ષેત ચરિત નૃપઃ

કીટકસ્ય ક્રિયાં કુર્યાત્ વિપક્ષે મનુજેશ્વરઃ ।
ચેષ્ટાં પિપીલિકાનાઞ્ચ કાલે ભૂપઃ પ્રદર્શયેત્

જ્ઞેયાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાનાં બીજચેષ્ટા ચ શાલ્મલેઃ ।
ચન્દ્રસૂર્યસ્વરૂપેણ નીત્યર્થે પૃથિવીક્ષિતા

બન્ધકીપદ્મશરભશૂલિકાગુર્વિણીસ્તનાત્ ।
પ્રજ્ઞા નૃપેણ ચાદેયા તથા ગોપાલયોષિતઃ

શક્રાર્કયમસોમાનાં તદ્વદ્વાયોર્મહીપતિઃ ।
રૂપાણિ પઞ્ચ કુર્વોત મહીપાલનકર્મણિ

યથેન્દ્રશ્ચતુરો માસાન્ તોયોત્સર્ગેણ ભૂગતમ્ ।
આપ્યાયયેત્તથા લોકં પરિહારૈર્મહીપતિઃ

માસાનષ્ટૌ યથા સૂર્યસ્તોયં હરતિ રશ્મિભિઃ ।
સૂક્ષ્મેણૈવાભ્યુપાયેન તથા શુલ્કાદિકં નૃપઃ

યથા યમઃ પ્રિયદ્વેષ્યે પ્રાપ્તકાલે નિયચ્છતિ ।
તથા પ્રિયાપ્રિયે રાજા દુષ્ટાદુષ્ટે સમો ભવેત્

પૂર્ણેન્દુમાલોક્ય યથા પ્રીતિમાન્ જાયતે નરઃ ।
એવં યત્ર પ્રજાઃ સર્વા નિર્વત્તાસ્તચ્છશિવ્રતમ્

મારુતઃ સર્વભૂતેષુ નિગૂઢશ્ચરતે યથા ।
એવં નૃપશ્ચરેચ્ચારૈઃ પૌરામાત્યાદિબન્ધુષુ

ન લોભાદ્વા ન કામાદ્વા નાર્થાદ્વા યસ્ય માનસમ્ ।
યથાન્યૈઃ કૃષ્યતે વત્સ ! સ રાજા સ્વર્ગમૃચ્છતિ

ઉત્પથગ્રાહિણો મૂઢાન્ સ્વધર્માચ્ચલતો નરાન્ ।
યઃ કરોતિ નિજે ધર્મે સ રાજા સ્વર્ગમૃચ્છતિ

વર્ણધર્મા ન સીદન્તિ યસ્ય રાજ્યે તથાશ્રમાઃ ।
વત્સ ! તસ્ય સુખં પ્રેત્ય પરત્રેહ ચ શાશ્વતમ્

એતદ્રાજ્ઞઃ પરં કૃત્યં તથૈતત્ સિદ્ધિકારકમ્ ।
સ્વધર્મસ્થાપનં નૃણાં ચાલ્યન્તે યે કુબુદ્ધિભિઃ

પાલનેનૈવ ભૂતાનાં કૃતકૃત્યો મહીપતિઃ ।
સમ્યક્ પાલયિતા ભાગં ધર્મસ્યાપ્નોતિ યત્નતઃ