Markandeya Purana · Chapter 28
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
tanmāturvacanaṃ śrutvā so 'larko mātaraṃ punaḥ /
papraccha varṇadharmāṃśca dharmā ye cāśrameṣu ca
alarka uvāca
kathito 'yaṃ mahābhāge ! rājyatantrāśritastvayā /
dharmaṃ tamahamicchāmi śrotuṃ varṇāśramātmakam
madālasovāca
dānamadhyayanaṃ yajño brāhmaṇasya tridhā mataḥ /
nānyaścaturtho dharmo 'sti dharmastasyāpadaṃ vinā
yājanādhyāpane śuddhe tathā pūtapratigrahaḥ /
eṣā samyak samākhyatā trividhā cāsya jīvikā
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ kṣatriyasyāpyayaṃ tridhā /
dharmaḥ proktaḥ kṣite rakṣā śastrājīvañca jīvikā
dānamadhyayanaṃ yajño vaiśyasyāpi tridhaiva saḥ /
vāṇijyaṃ pāśupālyañca kṛṣiścaivāsya jīvikā
dānaṃ yajño 'tha śuśrūṣā dvijātīnāṃ tridhā mayā /
vyākhyātaḥ śūdradharmo 'pi jīvikā kārukarma ca
tadvad dvijātiśuśrūṣā poṣaṇaṃ krayavikrayau /
varṇadharmāstvime proktāḥ śrūyantāṃ cāśramāśrayāḥ
svavarṇadharmāt saṃsiddhiṃ naraḥ prāpnoti na cyutaḥ /
prayāti narakaṃ pretya pratiṣiddhaniṣevaṇāt
yāvattu nopanayanaṃ kriyate vai dvijanmanaḥ /
kāmaceṣṭoktibhakṣyaśca tāvad bhavati putraka
kṛtopanayanaḥ samyag brahmacārī gururgṛhe /
vasettatra ca dharmo 'sya kathyate taṃ nibodha me
svādhyāyo 'thāgriśuśrūṣā snānaṃ bhikṣāṭanaṃ tathā /
gurornivedya taccānnamanujñātena sarvadā
guroḥ karmaṇi sodyogaḥ samyak prītyupapādanam /
tenāhūtaḥ paṭheccaiva tatparo nānyamānasaḥ
ekaṃ dvau sakalān vāpi vedān prāpya gurormukhāt /
anujñāto 'tha vanditvā dakṣiṇāṃ gurave tataḥ
gārhasthyāśramakāmastu gṛhasthāśramamāvaset /
vānaprasthāśramaṃ vāpi caturthaṃ cecchayātmanaḥ
tatraiva vā gurorgehe dvijo niṣṭhāmavāpnuyāt /
gurorabhāve tatputre tacchiṣye tatsutaṃ vinā
śuśrūṣurnirabhimāno brahmacāryāśramaṃ vaset /
upāvṛttastatastasmāt gṛhasthāśramakāmyayā
tato 'samānarṣikulāṃ tulyāṃ bhāryāmarogiṇīm /
udvahennyāyato 'vyaṅgāṃ gṛhasthāśramakāraṇāt
svakarmaṇā dhanaṃ labdhvā pitṛdevātithīṃstathā /
samyak samprīṇayan bhaktyā poṣayeccāśritāṃstathā
bhṛtyātmajān jāmayo 'tha dīnāndhapatitānapi /
yathāśaktyānnadānena vayāṃsi paśavastathā
eṣa dharmo gṛhasthasya ṛtāvabhigamastathā /
pañcayajñavidhānantu yathāśaktyā na hāpayet
pitṛdevātithijñātibhuktaśeṣaṃ svayaṃ naraḥ /
bhuñjīta ca samaṃ bhṛtyairyathāvibhavamādṛtaḥ
eṣa tūddeśataḥ prokto gṛhasthasyāśramo mayā /
vānaprasthasya dharmaṃ te kathayāmyavadhāryatām
apatyasantatiṃ dṛṣṭvā prājño cānatim /
vānaprasthāśramaṃ gacchedātmanaḥ śuddhikāraṇāt
tatrāraṇyopabhogaśca tapobhiścānukarṣaṇam /
bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā
homastriṣavaṇastrānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam /
yogābhyāsaḥ sadā caiva vanyasnehaniṣevaṇam
ityeṣa pāpaśuddhyarthamātmanaścopakārakaḥ /
vānaprasthāśramastasmād bhikṣostu caramo 'paraḥ
caturthasya svarūpaṃ tu śruyatāmāśramasya me /
yaḥ svadharmo 'sya dharmajñaiḥ proktastāta ! mahātmabhiḥ
sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamakopitā /
yatendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram
anārambhastathāhāro bhaikṣānnenaikakālinā /
ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvalokanam
caturthe tvāśrame dharmo mayāyaṃ te niveditaḥ /
sāmānyamanyavarṇānāmāśramāṇāñca me śṛṇu
satyaṃ śaucamahiṃsā ca anasūyā tathā kṣamā /
ānṛśaṃsyamakārpaṇyaṃ santoṣaścāṣṭamo guṇaḥ
ete saṃkṣepataḥ proktā dharmā varṇāśrameṣu te /
eteṣu ca svadharmeṣu sveṣu tiṣṭhet samantataḥ
yaścollaṅghya svakaṃ dharmaṃ svavarṇāśramasaṃjñitam /
naro 'nyathā pravarteta sa daṇḍyo bhūbhṛto bhavet
ye ca svadharmasantyāgāt pāpaṃ kurvanti mānavāḥ /
upekṣatastān nṛpateriṣṭāpūrtaṃ praṇaśyati
tasmādrājñā prayatnena sarve varṇāḥ svadharmataḥ /
pravartanto 'nyathā daṇḍyāḥ sthāpyāścaiva svakarmasu
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0