Markandeya Purana · Chapter 23

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kuvalayāśvīye madālasāviyogo nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ
trayoviṃśo 'dhyāyaḥ
putrāvūcatuḥ
sa rājaputraḥ saṃprāpya vegādātmapuraṃ tataḥ /
pitrorvavandiṣuḥ pādau didṛkṣuśca madālasām

dadarśa janamudvignamaprahṛṣṭamukhaṃ puraḥ /
punaśca vismitākāraṃ prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ

anyamutphullanayanaṃ diṣṭyā diṣṭyetivādinam /
pariṣvajantamanyonyamatikautūhalānvitam

ciraṃ jīvorukalyāṇa ! hatāste paripanthinaḥ /
pitroḥ prahlādaya manastathāsmākamakaṇṭakam

putrāvūcatuḥ
ityevaṃ vādibhiḥ pauraiḥ puraḥ pṛṣṭhe ca saṃvṛtaḥ /
tatkṣaṇaprabhavānandaḥ praviveśa piturgṛham

pitā ca taṃ pariṣvajya mātā cānye ca bāndhavāḥ /
ciraṃ jīveti kalyāṇīrdadustasmai tadāśiṣaḥ

praṇipatya tataḥ so 'tha kimetaditi vismitaḥ /
papraccha pitaraṃ tāta ! so 'smai samyak taduktavān

sa bhāryāṃ tāṃ mṛtāṃ śrutvā hṛdayeṣṭāṃ madālasām /
pitarau ca puro dṛṣṭvā lajjāśokābdhimadhyagaḥ

cintayāmāsa sā bālā māṃ śrutvā nidhanaṃ gatam /
tatyāja jīvitaṃ sādhvī dhiṅmāṃ niṣṭhuramānasam

nṛśaṃso 'hamanāryo 'haṃ vinā tāṃ mṛgalocanām /
matkṛte nidhanaṃ prāptāṃ yajjīvāmyatinirghṛṇaḥ

punaḥ sa cintayāmāsa parisaṃstabhya mānasam /
mohodgamamapāsyāśu niḥ śvasyocchavasya cātaraḥ

mṛteti sā mannamittaṃ tyajāmi yadi jīvitam /
kiṃ mayopakṛtaṃ tasyāḥ ślāghyametattu yoṣitām

yadi rodimi vā dīno hā priyeti ! vadanmuhuḥ /
tathāpyaślāghyametanno vayaṃ hi puruṣāḥ kila

atha śokajaḍo dīno strajā hīno malānvitaḥ /
vipakṣasya bhaviṣyāmi tataḥ paribhavāspadam

mayāriśātanaṃ kāryaṃ rājñaḥ śuśruṣaṇaṃ pituḥ /
jīvitaṃ tasya cāyattaṃ santyājyaṃ tatkathaṃ mayā

kintvatra manye kartavyastyāgo bhāgasya yoṣitaḥ /
sa cāpi nopakārāya tanvaṅgyāḥ kintu sarvathā

mayā nṛśaṃsyaṃ kartavyaṃ nopakāryapakāri ca /
yā madarthe 'tyajat prāṇāṃstadarthe 'lpamidaṃ mama

putrāvūcatuḥ
iti kṛtvā matiṃ so 'tha niṣpādyodakadānikam /
kriyāścānantaraṃ kṛtvā pratyuvāca ṛtadhvajaḥ

ṛtadhvaja uvāca
yadi sā mama tanvaṅgī na syādbhāryā madālasā /
asmin janmani nānyā me bhavitrī sahacāriṇī

tāmṛte mṛgaśāvākṣīṃ gandharvatanayāmaham /
na bhokṣye yoṣitaṃ kāñciditi satyaṃ mayoditam

saddharmacāriṇīṃ patnīṃ tāṃ muktvā gajagāminīm,/
kāñcinnāṅgīkariṣyāmītyetat satyaṃ mayoditam

putrāvūcatuḥ
parityajya ca strībhogān tāta ! sarvaṃstayā vinā /
krīḍannāste samaṃ tulyairvayasyaiḥ śīlasampadā

etattasya paraṃ kāryaṃ tāta ! tat kena śakyate /
kartumatyarthaduṣprāpyamīśvaraiḥ kimutetaraiḥ

jaḍa uvāca
iti vākyaṃ tayoḥ śrutvā vimarśamagamatpitā /
vimṛśya cāha tau putrau nāgarāṭ prahasanniva

nāgarāḍaśvatara uvāca
yadyaśakyamiti jñātvā na kariṣyanti mānavāḥ /
karmaṇyudyamamudyogahānyā hānistataḥ param

ārabheta naraḥ karma svapauruṣamahāpayan /
niṣpattiḥ karmaṇo daive pauruṣe ca vyavasathitā

tasmādahaṃ tathā yatnaṃ kariṣye putrakāvitaḥ /
tapaścaryāṃ samāsthāya yathaitat sādhyate 'cirāt

jaḍa uvāca
evamuktvā sa nāgendraḥ plakṣāvataraṇaṃ gireḥ /
tīrthaṃ himavato gatvā tapastepe suduścaram

tuṣṭāva gīrbhiśca tatastatra devīṃ sarasvatīm /
tanmanā niyatāhāro bhūtvā triṣavaṇāplutaḥ

aśvatara uvāca
jagaddhātrīmahaṃ devīmārirādhayiṣuḥ śubhām /
stoṣye praṇamya śirasā brahmayoniṃ sarasvatīm

sadasaddevi ! say kiñcinmokṣavaccārthavat padam /
tatsarvaṃ tvayyasaṃyogaṃ yogavaddevi ! saṃsthitam

tvamakṣaraṃ paraṃ devi ! yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam /
akṣaraṃ paramaṃ devi ! saṃsthitaṃ paramāṇuvat

akṣaraṃ paramaṃ brahma viśvañcaitat kṣarātmakam /
dāruṇyavasthito vahnirbhaumāśca paramāṇavaḥ

tathā tvayi sthitaṃ brahma jagaccedamaśeṣataḥ /
oṅkārākṣarasaṃsthānaṃ yattu devi ! sthirāsthiram

tatra mātrātrayaṃ sarvamasti yaddevi nāsti ca /
trayo lokāstrayo vedāstraividyaṃ pāvakatrayam

trīṇi jyotīṃṣi varṇāśca trayo dharmāgamāstathā /
trayo guṇāstrayaḥ śabdastrayo vedāstathāśramāḥ

trayaḥ kālāstathāvasthāḥ pitaro 'harniśādayaḥ /
etanmātrātrayaṃ devi ! tava rūpaṃ sarasvati

vibhinnadarśināmādyā brahmaṇo hi sanātanāḥ /
somasaṃsthā haviḥ saṃsthāḥ pākasaṃsthāśca sapta yāḥ

tāstvaduccāraṇāddevi ! kriyante brahmavādibhiḥ /
anirdeśyaṃ tathā cānyadardhamātrānvitaṃ param

avikāryakṣayaṃ divyaṃ pariṇāmavivarjitam /
tavaitatparamaṃ rūpaṃ yanna śakyaṃ mayoditum

na cāsye na ca tajjihvā tāmroṣṭhādibhirucyate /
indro 'pi vasavo brahmā candrākau jyotireva ca

viśvāvāsaṃ viśvarūpaṃ viśveśaṃ parameśvaram /
sāṃkhyavedāntavādoktaṃ bahuśākhāsthirīkṛtam

anādimadhyanidhanaṃ sadasanna sadeva yat /
ekantvanekaṃ nāpyekaṃ bhavabhedasamāśraitam

anākhyaṃ ṣaḍguṇākhyañca vargākhyaṃ triguṇāśrayam /
nānāśaktimatāmekaṃ śaktivaibhavikaṃ param

sukhāsukhaṃ mahāsaukhyarūpaṃ tvayi vibhāvyate /
evaṃ devi ! tvayā vyāptaṃ sakalaṃ niṣkalañca yat /
advaitāvasthitaṃ brahma yacca dvaite vyavasthitam

yer'thā nityā ye vinaśyanti cānye
ye vā sthūlā ye ca sūkṣmātisūkṣmāḥ /
ye vā bhūmau ye 'ntarīkṣe 'nyato vā
teṣāṃ teṣāṃ tvatta evopalabdhiḥ

yaccāmūrtaṃ yacca mūrtaṃ samastaṃ
yadvā bhūteṣvekamekañca kiñcit /
yaddivyasti kṣmātale khe 'nyato vā
tvatsambaddhaṃ tvatsvarairvyañjanaiśca

jaḍa uvāca
evaṃ stutā tadā devī viṣṇorjihvā sarasvatī /
pratyuvāca mahātmānaṃ nāgamaśvataraṃ tataḥ

sarasvatyuvāca
varaṃ te kambalabhrātaḥ prayacchāmyuragādhipa ! /
taducyatāṃ pradāsyāmi yatte manasi vartate

aśvatara uvāca
sahāyaṃ dehi devi ! tvaṃ pūrvaṃ kambalameva me /
samastasvarasambandhamubhayoḥ saṃprayaccha ca

sarasvatyuvāca
sapta svarā grāmarāgāḥ sapta pannagasattama ! /
kītakāni ca saptaiva tāvatīścāpi mūrcchanāḥ

tālāścaikonapañcāśattathā grāmatrayañca yat /
etatsarvaṃ bhavān gātā kambalaśca tathānagha !

jñāsyase matprasādena bhujagendrāparaṃ tathā /
caturvidhaṃ padaṃ tālaṃ triḥ prakāraṃ layatrayam

yaditrayaṃ tathā'todyaṃ mayā dattaṃ caturvidham /
etadbhavān matprasādāt pannagendrāparañca yat

asyāntargatamāyattaṃ svaravyañjanasaṃmitam /
tadaśeṣaṃ mayā dattaṃ bhavataḥ kambalasya ca

tathā nānyasya bhūrloke pātāle cāpi pannaga /
praṇetārau bhavantau ca sarvasyāsya bhaviṣyataḥ /
pātāle devaloke ca bhūrloke caiva pannagau

jaḍa uvāca
ityuktvā sā tadā devī sarvajihvā sarasvatī /
jagāmādarśanaṃ sadyo nāgasya kamalekṣaṇā

tayośca tadyathāvṛttaṃ bhrātroḥ sarvamajāyata /
vijñānamubhayoragryaṃ padatālasvarādikam

tataḥ kailāsaśailendra-śikharasthitamīśvaram /
gītakaiḥ sptabhirnāgau tantrīlayasamanvitau

ārirādhayiṣū devamanaṅgāṅgaharaṃ haram /
pracakratuḥ paraṃ yatnamubhau saṃhatavākkalau

prātarniśāyāṃ madhyāhne sandhyayoścāpi tatparau /
tayoḥ kālena mahatā stūyamāno vṛṣadhvajaḥ

tutoṣa gītakaistau ca prāheśo gṛhyatāṃ varaḥ /
tataḥ praṇamyāśvataraḥ kambalena samaṃ tadā

vyajñāpayanmahādevaṃ śitikaṇṭhamumāpatim /
yadi nau bhagavān prīto devadevastrilocanaḥ

tato yathābhilaṣitaṃ varamenaṃ prayaccha nau /
mṛtā kuvalayāśvasya patnī deva ! madālasā

tenaiva vayasā sadyo duhitṛtvaṃ prayātu me /
jātismarā yathā pūrvaṃ tadvatkāntisamanvitā /
yoginī yogamātā ca madgehe jāyatāṃ bhava

mahādeva uvāca
yathoktaṃ pannagaśreṣṭha ! sarvemetadbhaviṣyati /
matprasādādasandigdhaṃ śruṇu cedaṃ bhujaṅgama

śrāddhe tu samanuprāpte madhyamaṃ piṇḍamātmanā /
bhakṣayethāḥ phaṇiśreṣṭha ! śuciḥ prayatamānasaḥ

bhakṣite tu tatastasmin bhavato madhyamāt phaṇāt /
samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā

kāmañcemamabhidhyāya kuru tvaṃ pitṛtarpaṇam /
tatkṣaṇādeva sā subhrūḥ śvasato madhyamāt phaṇāt

samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā /
etacchrutvā tatastau tu praṇipatya maheśvaram

rasātalaṃ punaḥ prāptau paritoṣasamanvitau /
tathā ca kṛtavān śrāddhaṃ sa nāgaḥ kambalānujaḥ

piṇḍañca madhyamaṃ tadvadyathāvadupabhuktavān /
tañcāpi dhyāyaḥ kāmaṃ tataḥ sā tanumadhyamā

jajñe niśvasataḥ sadyastadrūpā madhyamāt phaṇāt /
na cāpi kathayāmāsa kaṃsyacit sa bhujaṅgamaḥ

antargṛhe tāṃ sudatīṃ strībhirguptāmadhārayat /
tau cānudinamāgamya putrau nāgapateḥ sukham

ṛtadhvajena sahitau cikrīḍāte 'marāviva /
ekadā tu sutau prāha nāgarājau mudānvitaḥ

yanmayā pūrvamuktantu kriyate kiṃ na tattathā /
sa rājaputro yuvayorupakārī mamāntikam

kasmānnānīyate vatsāvupakārāya mānadaḥ /
evamuktau tatastena pitrā snehavatā tu tau

gatvā tasya puraṃ sakhyū remāte tena dhīmatā /
tataḥ kuvalayāśvaṃ tau kṛtvā kiñcitkathāntaram

abrūtāṃ praṇayopetaṃ svagehagamanaṃ prati /
tāvāha nṛpaputro 'sau nanvidaṃ bhavatorgṛham

dhanavāhanavastrādi yanmadīyaṃ tadeva vām /
yattu vāṃ vāñchitaṃ dātuṃ dhanaṃ ratnamathāpi vā

taddoyatāṃ dvijasutau yadi vāṃ praṇayo mayi /
etāvatāhaṃ daivena vañcito 'smi durātmanā

yadbhavadbhyāṃ mamatvaṃ no madīye kriyate gṛhe /
yadi vāṃ matpriyaṃ kāryamanugrāhyo 'smi vāṃ yadi

taddhane mama gehe ca mamatvamanukalpyatām /
yuvayoryanmadīyaṃ tanmāmakaṃ yuvayoḥ svakam

etat satyaṃ vijānītaṃ yuvāṃ prāṇā bahiścarāḥ /
punarnaivaṃ vibhinnārthaṃ vaktavyaṃ dvijasattamau

matprasādaparau prītyā śāpitau hṛdayena me /
tataḥ snehārdravadanau tāvubhau nāganandanau

ūcaturnṛpateḥ putraṃ kiñcit praṇayakopitau /
ṛtadhvaja ! na sandeho yathaivāha bhavānidam

tathaiva cāsmanmanasi nātra cintyamato 'nyathā /
kintvāvayoḥ svayaṃ pitrā proktametanmahātmanā

draṣṭuṃ kuvalayāśvaṃ tamicchāmīti punaḥ punaḥ /
tataḥ kuvalayāśvo 'sau samutthāya varāsanāt /
yathāha tāteti vadan praṇāmamakarodbhuvi

kuvalayāśva uvāca
dhanyo 'hamatipuṇyo 'haṃ ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā /
yattāto māmabhidraṣṭuṃ karoti pravaṇaṃ manaḥ

taduttiṣṭhata gacchāmastātājñāṃ kṣaṇamapyaham /
nātikrāntumihecchāmi padebhyāṃ tasya śapāmyaham

jaḍa uvāca
evamuktvā yayau so 'tha saha tābhyāṃ nṛpātmajaḥ /
prāptaśca gomatīṃ puṇyāṃ nirgamya nagarādvahiḥ

tanmadhyena yayuste ve nāgendranṛpanandanāḥ /
mene ca rājaputro 'sau pāre tasyāstayorgṛham

tataścākṛṣya pātālaṃ tābhyāṃ nīto nṛpātmajaḥ /
pātāle dadṛśe cobhau sa pannagakumārakau

phaṇāmaṇikṛtodyotau vyaktasvastikalakṣaṇau /
vilokya tau surūpāṅgau vismayotphullalocanaḥ

vihasya cābravīt premṇā sādhu bho dvijasattamau /
kathayāmāsatustau ca pitaraṃ pannageśvaram

śāntamaśvataraṃ nāma mānanīyaṃ divaukasām /
ramaṇīyaṃ tato 'pasyat pātālaṃ sa nṛpātmajaḥ

kumāraistaruṇairvṛddhairuragairupaśobhitam /
tathaiva nāgakanyābhiḥ krīḍantībhiritastataḥ

cārukuṇḍalahārābhistārābhirgaganaṃ yathā /
gītaśabdaistathānyatra vīṇāveṇusvanānugaiḥ

mṛdaṅgapaṇavātodyaṃ hāriveśmaśatākulam /
vīkṣamāṇaḥ sa pātālaṃ yayau śatrujitaḥ sutaḥ

saha tābhyāmabhīṣṭābhyāṃ pannagābhyāmarindamaḥ /
tataḥ praviśya te sarve nāgarājaniveśanam

dadṛśuste mahātmānamuragādhipatiṃ sthitam /
divyamālyāmbaradharaṃ maṇikuṇḍalabhūṣaṇam

svacchamuktāphalalatāhārihāropaśobhitam /
keyūriṇaṃ mahābhāgamāsane sarvakāñcane

maṇividrumavaidūrya-jālāntaritarūpake /
sa tābhyāṃ darśitastasya tāto 'smākamasāviti

vīraḥ kuvalayāśvo 'yaṃ pitre cāsau niveditaḥ /
tato nanāma caraṇau nāgendrasya ṛtadhvajaḥ

tamutthāpya balādgāḍhaṃ nāgendraḥ parīṣasvaje /
mūrdhni cainamupāghrāya ciraṃ jīvetyuvāca saḥ

nihatāmitravargaśca pitroḥ suśrūṣaṇaṃ kuru /
vatsa ! dhanyasya kathyante parokṣasyāpi te guṇāḥ

bhavato mama putrābhyāmasāmānyā niveditāḥ /
tvamevānena vardhethā manovākkāyaceṣṭitaiḥ

jīvitaṃ guṇinaḥ ślāghyaṃ jīvanneva mṛto 'guṇaḥ /
guṇavān nirvṛtiṃ pitroḥ śatruṇāṃ hṛdayajvaram

karotyātmahitaṃ kurvan viśvāsañca mahājane /
devatāḥ pitaro viprā mitrārthivikalādayaḥ

bāndhavāśca tathecchanti jīvitaṃ guṇinaściram /
parivādanivṛttānāṃ durgateṣu dayāvatām /
guṇināṃ saphalaṃ janma saṃśritānāṃ vipadgataiḥ

jaḍa uvāca
evamuktvā sa taṃ vīraṃ putrāvidamathābravīt /
pūjāṃ kuvalayāśvasya kartukāmo bhujaṅgamaḥ

snānādikakramaṃ kṛtvā sarvameva yathākramam /
madhupānādisambhogamāhārañca yathepsitam

tataḥ kuvalayāśvena hṛdayotsavabhūtayā /
kathayā svalpakaṃ kālaṃ sthāsyāmo hṛṣṭacetasaḥ

anumena ca tanmauno vacaḥ śatrujitaḥ sutaḥ /
tathā cakāra nṛpatiḥ pannagānāmudāradhīḥ

sametya tairātmajabhūpanandanair
mahoragāṇāmadhipaḥ sa satyavāk /
mudānvito 'nnāni madhūni cātmavān
yathopayogaṃ bubhuje sa bhogabhuk