Markandeya Purana · Chapter 22

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kuvalayāśvīye madālasāpariṇayanaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ
dvāviṃśo 'dhyāyaḥ
putrāvūcatuḥ
tataḥ kāle vahutithe gate rājā punaḥ sutam /
prāha gacchāśu viprāṇāṃ trāṇāya cara medinīm

aśvamenaṃ samāruhya prātaḥ prātardine dine /
abādhā dvijamukhyānāmanveṣṭavyā sadaiva hi

durvṛttāḥ santi śataśo dānavāḥ pāpayonayaḥ /
tebhyo na syādyathā bādhā munīnāṃ tvaṃ tathā kuru

sa yathoktastataḥ pitrā tathā cakre nṛpātmajaḥ /
parikramya mahīṃ sarvāṃ vavande caraṇau pituḥ

ahanyahanyanuprāpte pūrvāhne nṛpanandanaḥ /
tataśca śeṣaṃ divasaṃ tayā reme sumadhyayā

ekadā tu cāran so 'tha dadarśa yamunātaṭe /
pātālaketoranujaṃ tālaketuṃ kṛtāśramam

māyāvī dānavaḥ so 'tha munirūpaṃ samāsthitaḥ /
sa prāha rājaputraṃ taṃ pūrvavairamanusmaran

rājaputra brīvīmi tvāṃ tat kuruṣva yadīcchasi /
na ca te prārthanābhaṅgaḥ kāryaḥ satyapratiśrava

yakṣye yajñena dharmāya kartavyāśca tatheṣṭayaḥ /
citayastatra kartavyā nāsti me dakṣaiṇā yataḥ

ataḥ prayaccha me vīra hiraṇyārthaṃ svabhūṣaṇam /
yadetat kaṇṭhalagnaṃ te rakṣa cemaṃ māśramam

yāvadantarjale devaṃ varuṇaṃ yādasāṃ patim /
vaidikairvāruṇairmantraiḥ prajānāṃ puṣṭihetukaiḥ

abhiṣṭūya tvarāyuktaḥ samabhyemīti vādinam /
taṃ praṇamya tataḥ prādāt sa tasmai kaṇṭhabhūṣaṇam

prāha yainaṃ bhavān yātu nirvyalīkena cetasā /
sthāsyāmi tāvadatraiva tavāśramasamīpataḥ

tavādeśānmahābhāga yāvadāgamanaṃ tava /
na te 'tra kaścidābādhāṃ kariṣyati mayi sthite /
viśrabdhaścātvaran brahman kuruṣva tvaṃ manogatam

putrāvūcatuḥ
ekamuktastatastena sa mamajja nadījale /
rarakṣa so 'pi tasyaiva māyāvihitamāśramam

gatvā jalāśayāt tasmāt tālaketuśca tatparam /
madālasāyāḥ pratyakṣamanyeṣāñcaitaduktavān

tālaketuruvāca
vīraḥ kuvalayāśvo 'sau mamāśramasamīpataḥ /
kenāpi duṣṭadaityena kurvan rakṣāṃ tapasvinām

yudhyamāno yathāśakti nighnan brahmadviṣo yudhi /
māyāmāśritya pāpena bhinnaḥ śūlena vakṣasī

mriyamāṇena tenedaṃ dattaṃ me kaṇṭhabhūṣaṇam /
prāpitaścāgnisaṃyogaṃ sa vane śūdratāpasaiḥ

kṛtārtahreṣāśabdo vai trastaḥ sāśruvilocanaḥ /
nītaḥ so 'śvaśca tenaiva dānavena durātmanā

etanmayā nṛśaṃsena dṛṣṭaṃ duṣkṛtakāriṇā /
yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ kriyatāṃ tadakālikam

hṛdayāśvāsanañcaitad gṛhyatāṃ kaṇṭhabhūṣaṇam /
nāsmākaṃ hi suvarṇena kṛtyamasti tapasvinām

putrāvūcatuḥ
ityuktvotsṛjya datbhūmau sa jagāma yathāgatam /
nipapāta janaḥ so 'tha śokārto mūrcchayā'turaḥ

tatkṣaṇāt cetanāṃ prāpya sarvāstā nṛpayoṣitaḥ /
rājapatnyaśca rājā ca vilepuratiduḥ khitāḥ

madālasā tu d dṛṣṭvā tadīyaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam /
tatyājāśu priyān prāṇān śrutvā ca nihanta patim

tatastathā mahākrandaḥ paurāṇāṃ bhavaneṣvabhūt /
yathaiva tasya nṛpateḥ svagehe samavartata

rājā ca tāṃ mṛtāṃ dṛṣṭvā vinā bhartrā madālasām /
pratyuvāca janaṃ sarvaṃ vimṛśya susthamānasaḥ

na roditavyaṃ paśyāmi bhavatāmātmanastathā /
sarveṣāmeva saṃcintya sambandhānāmanityatām

kinnu śocāmi tanayaṃ kinnu śocāmyahaṃ snuṣām /
vimṛśya kṛtakṛtyatvāmnamye 'śocyāvubhāvapi

macchru śrupurmadvacanāddvijarakṣaṇatatparaḥ /
prāpto me yaḥ suto mṛtyuṃ kathaṃ śocyaḥ sa dhīmatām

avaśyaṃ yāti yaddehaṃ taddvijānāṃ kṛte yadi /
mama putreṇa saṃtyaktaṃ nanvabhyudayakāri tat

iyañca satkulotpannā bhartaryevamanuvratāṃ /
kathannu śocyā nārīṇāṃ bharturanyanna daivatam

asmākaṃ bāndhavānāñca tathānyeṣāṃ dayāvatām /
śocyā hyeṣā bhavedevaṃ yadi bhartrā viyoginī

yā tu bharturvadhaṃ śrutvā tatkṣaṇādeva bhāminī /
bhartāramanuyāteyaṃ na śocyāto vipaścitām

tāḥ śocyā yā viyoginyo na śocyā yā mṛtāḥ saha /
bhartrā viyogastvanayā nānubhūtaḥ kṛtajñayā

dātāraṃ sarvasaukhyānāmiha cāmutra cobhayoḥ /
lokayoḥ kā hi bhartāraṃ nārī manyeta mānuṣam

nāsau śocyo na caiveyaṃ nāhaṃ tajjananī na ca /
tyajatā brāhmaṇārthāya prāṇān sarve sma tāritāḥ

viprāṇaṃ mama dharmasya gataḥ sa hi mahāmatiḥ /
ānṛṇyamardhabhuktasya tyāgād dehasya me sutaḥ

mātuḥ satītvaṃ madvaṃśavaimalyaṃ śauryamātmanaḥ /
saṃgrāme saṃtyajan prāṇān nātyajad dvijarakṣaṇam

putrāvūcatuḥ
tataḥ kuvalayāśvasya mātā bharturanantaram /
śrutvā putravadhaṃ tādṛk prāha dṛṣṭvā tu taṃ patim

mātovāca
na me mātrā na me svastrā prāptā prītirnṛpedṛśī /
śrutvā muniparitrāṇe hataṃ putraṃ yathā mayā

śocatāṃ bāndhavānāṃ ye niḥ śvasanto 'tiduḥ khitāḥ /
mriyante vyādhinā kliṣṭāsteṣāṃ mātā vṛthāprajā

saṃgrāme yudhyamānā ye 'bhītā godvijarakṣaṇe /
kṣuṇṇāḥ śastrairvipadyante ta eva bhuvi mānavāḥ

arthināṃ mitravargasya vidviṣāñca parāṅmukhaḥ /
yo na yāti pitā tena putrī mātā ca vīrasūḥ

garbhakleśaḥ striyo manye sāphalyaṃ bhajate tadā /
yadārivijayī vā syāt saṃgrāme vā hataḥ sutaḥ

putrāvūcatuḥ
tataḥ sa rājā saṃskāraṃ putrapatnīmalambhayat /
nirgamya ca bahiḥ snāto dadau putrāya codakam

tālaketuśca nirgamya tathaiva yamunājalāt /
rājaputramuvācedaṃ praṇayānmadhuraṃ vacaḥ

gaccha bhūpālaputra ! tvaṃ kṛtārtho 'haṃ kṛtastvayā /
kāryaṃ cirābhilaṣitaṃ tvayyatrāvicale sthite

vāruṇaṃ yajñakāryañca jaleśasya mahātmanaḥ /
tanmayā sādhitaṃ sarvaṃ yanmamāsīdabhīpsitam

praṇipatya sa taṃ prāyādrājaputraḥ puraṃ pituḥ /
samāruhya tamevāśvaṃ suparṇānilavikramam