માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 22

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે કુવલયાશ્વીયે મદાલસાપરિણયનં નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ
પુત્રાવૂચતુઃ
તતઃ કાલે વહુતિથે ગતે રાજા પુનઃ સુતમ્ ।
પ્રાહ ગચ્છાશુ વિપ્રાણાં ત્રાણાય ચર મેદિનીમ્

અશ્વમેનં સમારુહ્ય પ્રાતઃ પ્રાતર્દિને દિને ।
અબાધા દ્વિજમુખ્યાનામન્વેષ્ટવ્યા સદૈવ હિ

દુર્વૃત્તાઃ સન્તિ શતશો દાનવાઃ પાપયોનયઃ ।
તેભ્યો ન સ્યાદ્યથા બાધા મુનીનાં ત્વં તથા કુરુ

સ યથોક્તસ્તતઃ પિત્રા તથા ચક્રે નૃપાત્મજઃ ।
પરિક્રમ્ય મહીં સર્વાં વવન્દે ચરણૌ પિતુઃ

અહન્યહન્યનુપ્રાપ્તે પૂર્વાહ્ને નૃપનન્દનઃ ।
તતશ્ચ શેષં દિવસં તયા રેમે સુમધ્યયા

એકદા તુ ચારન્ સો ઽથ દદર્શ યમુનાતટે ।
પાતાલકેતોરનુજં તાલકેતું કૃતાશ્રમમ્

માયાવી દાનવઃ સો ઽથ મુનિરૂપં સમાસ્થિતઃ ।
સ પ્રાહ રાજપુત્રં તં પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્

રાજપુત્ર બ્રીવીમિ ત્વાં તત્ કુરુષ્વ યદીચ્છસિ ।
ન ચ તે પ્રાર્થનાભઙ્ગઃ કાર્યઃ સત્યપ્રતિશ્રવ

યક્ષ્યે યજ્ઞેન ધર્માય કર્તવ્યાશ્ચ તથેષ્ટયઃ ।
ચિતયસ્તત્ર કર્તવ્યા નાસ્તિ મે દક્ષૈણા યતઃ

અતઃ પ્રયચ્છ મે વીર હિરણ્યાર્થં સ્વભૂષણમ્ ।
યદેતત્ કણ્ઠલગ્નં તે રક્ષ ચેમં માશ્રમમ્

યાવદન્તર્જલે દેવં વરુણં યાદસાં પતિમ્ ।
વૈદિકૈર્વારુણૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રજાનાં પુષ્ટિહેતુકૈઃ

અભિષ્ટૂય ત્વરાયુક્તઃ સમભ્યેમીતિ વાદિનમ્ ।
તં પ્રણમ્ય તતઃ પ્રાદાત્ સ તસ્મૈ કણ્ઠભૂષણમ્

પ્રાહ યૈનં ભવાન્ યાતુ નિર્વ્યલીકેન ચેતસા ।
સ્થાસ્યામિ તાવદત્રૈવ તવાશ્રમસમીપતઃ

તવાદેશાન્મહાભાગ યાવદાગમનં તવ ।
ન તે ઽત્ર કશ્ચિદાબાધાં કરિષ્યતિ મયિ સ્થિતે ।
વિશ્રબ્ધશ્ચાત્વરન્ બ્રહ્મન્ કુરુષ્વ ત્વં મનોગતમ્

પુત્રાવૂચતુઃ
એકમુક્તસ્તતસ્તેન સ મમજ્જ નદીજલે ।
રરક્ષ સો ઽપિ તસ્યૈવ માયાવિહિતમાશ્રમમ્

ગત્વા જલાશયાત્ તસ્માત્ તાલકેતુશ્ચ તત્પરમ્ ।
મદાલસાયાઃ પ્રત્યક્ષમન્યેષાઞ્ચૈતદુક્તવાન્

તાલકેતુરુવાચ
વીરઃ કુવલયાશ્વો ઽસૌ મમાશ્રમસમીપતઃ ।
કેનાપિ દુષ્ટદૈત્યેન કુર્વન્ રક્ષાં તપસ્વિનામ્

યુધ્યમાનો યથાશક્તિ નિઘ્નન્ બ્રહ્મદ્વિષો યુધિ ।
માયામાશ્રિત્ય પાપેન ભિન્નઃ શૂલેન વક્ષસી

મ્રિયમાણેન તેનેદં દત્તં મે કણ્ઠભૂષણમ્ ।
પ્રાપિતશ્ચાગ્નિસંયોગં સ વને શૂદ્રતાપસૈઃ

કૃતાર્તહ્રેષાશબ્દો વૈ ત્રસ્તઃ સાશ્રુવિલોચનઃ ।
નીતઃ સો ઽશ્વશ્ચ તેનૈવ દાનવેન દુરાત્મના

એતન્મયા નૃશંસેન દૃષ્ટં દુષ્કૃતકારિણા ।
યદત્રાનન્તરં કૃત્યં ક્રિયતાં તદકાલિકમ્

હૃદયાશ્વાસનઞ્ચૈતદ્ ગૃહ્યતાં કણ્ઠભૂષણમ્ ।
નાસ્માકં હિ સુવર્ણેન કૃત્યમસ્તિ તપસ્વિનામ્

પુત્રાવૂચતુઃ
ઇત્યુક્ત્વોત્સૃજ્ય દત્ભૂમૌ સ જગામ યથાગતમ્ ।
નિપપાત જનઃ સો ઽથ શોકાર્તો મૂર્ચ્છયાઽતુરઃ

તત્ક્ષણાત્ ચેતનાં પ્રાપ્ય સર્વાસ્તા નૃપયોષિતઃ ।
રાજપત્ન્યશ્ચ રાજા ચ વિલેપુરતિદુઃ ખિતાઃ

મદાલસા તુ દ્ દૃષ્ટ્વા તદીયં કણ્ઠભૂષણમ્ ।
તત્યાજાશુ પ્રિયાન્ પ્રાણાન્ શ્રુત્વા ચ નિહન્ત પતિમ્

તતસ્તથા મહાક્રન્દઃ પૌરાણાં ભવનેષ્વભૂત્ ।
યથૈવ તસ્ય નૃપતેઃ સ્વગેહે સમવર્તત

રાજા ચ તાં મૃતાં દૃષ્ટ્વા વિના ભર્ત્રા મદાલસામ્ ।
પ્રત્યુવાચ જનં સર્વં વિમૃશ્ય સુસ્થમાનસઃ

ન રોદિતવ્યં પશ્યામિ ભવતામાત્મનસ્તથા ।
સર્વેષામેવ સંચિન્ત્ય સમ્બન્ધાનામનિત્યતામ્

કિન્નુ શોચામિ તનયં કિન્નુ શોચામ્યહં સ્નુષામ્ ।
વિમૃશ્ય કૃતકૃત્યત્વામ્નમ્યે ઽશોચ્યાવુભાવપિ

મચ્છ્રુ શ્રુપુર્મદ્વચનાદ્દ્વિજરક્ષણતત્પરઃ ।
પ્રાપ્તો મે યઃ સુતો મૃત્યું કથં શોચ્યઃ સ ધીમતામ્

અવશ્યં યાતિ યદ્દેહં તદ્દ્વિજાનાં કૃતે યદિ ।
મમ પુત્રેણ સંત્યક્તં નન્વભ્યુદયકારિ તત્

ઇયઞ્ચ સત્કુલોત્પન્ના ભર્તર્યેવમનુવ્રતાં ।
કથન્નુ શોચ્યા નારીણાં ભર્તુરન્યન્ન દૈવતમ્

અસ્માકં બાન્ધવાનાઞ્ચ તથાન્યેષાં દયાવતામ્ ।
શોચ્યા હ્યેષા ભવેદેવં યદિ ભર્ત્રા વિયોગિની

યા તુ ભર્તુર્વધં શ્રુત્વા તત્ક્ષણાદેવ ભામિની ।
ભર્તારમનુયાતેયં ન શોચ્યાતો વિપશ્ચિતામ્

તાઃ શોચ્યા યા વિયોગિન્યો ન શોચ્યા યા મૃતાઃ સહ ।
ભર્ત્રા વિયોગસ્ત્વનયા નાનુભૂતઃ કૃતજ્ઞયા

દાતારં સર્વસૌખ્યાનામિહ ચામુત્ર ચોભયોઃ ।
લોકયોઃ કા હિ ભર્તારં નારી મન્યેત માનુષમ્

નાસૌ શોચ્યો ન ચૈવેયં નાહં તજ્જનની ન ચ ।
ત્યજતા બ્રાહ્મણાર્થાય પ્રાણાન્ સર્વે સ્મ તારિતાઃ

વિપ્રાણં મમ ધર્મસ્ય ગતઃ સ હિ મહામતિઃ ।
આનૃણ્યમર્ધભુક્તસ્ય ત્યાગાદ્ દેહસ્ય મે સુતઃ

માતુઃ સતીત્વં મદ્વંશવૈમલ્યં શૌર્યમાત્મનઃ ।
સંગ્રામે સંત્યજન્ પ્રાણાન્ નાત્યજદ્ દ્વિજરક્ષણમ્

પુત્રાવૂચતુઃ
તતઃ કુવલયાશ્વસ્ય માતા ભર્તુરનન્તરમ્ ।
શ્રુત્વા પુત્રવધં તાદૃક્ પ્રાહ દૃષ્ટ્વા તુ તં પતિમ્

માતોવાચ
ન મે માત્રા ન મે સ્વસ્ત્રા પ્રાપ્તા પ્રીતિર્નૃપેદૃશી ।
શ્રુત્વા મુનિપરિત્રાણે હતં પુત્રં યથા મયા

શોચતાં બાન્ધવાનાં યે નિઃ શ્વસન્તો ઽતિદુઃ ખિતાઃ ।
મ્રિયન્તે વ્યાધિના ક્લિષ્ટાસ્તેષાં માતા વૃથાપ્રજા

સંગ્રામે યુધ્યમાના યે ઽભીતા ગોદ્વિજરક્ષણે ।
ક્ષુણ્ણાઃ શસ્ત્રૈર્વિપદ્યન્તે ત એવ ભુવિ માનવાઃ

અર્થિનાં મિત્રવર્ગસ્ય વિદ્વિષાઞ્ચ પરાઙ્મુખઃ ।
યો ન યાતિ પિતા તેન પુત્રી માતા ચ વીરસૂઃ

ગર્ભક્લેશઃ સ્ત્રિયો મન્યે સાફલ્યં ભજતે તદા ।
યદારિવિજયી વા સ્યાત્ સંગ્રામે વા હતઃ સુતઃ

પુત્રાવૂચતુઃ
તતઃ સ રાજા સંસ્કારં પુત્રપત્નીમલમ્ભયત્ ।
નિર્ગમ્ય ચ બહિઃ સ્નાતો દદૌ પુત્રાય ચોદકમ્

તાલકેતુશ્ચ નિર્ગમ્ય તથૈવ યમુનાજલાત્ ।
રાજપુત્રમુવાચેદં પ્રણયાન્મધુરં વચઃ

ગચ્છ ભૂપાલપુત્ર ! ત્વં કૃતાર્થો ઽહં કૃતસ્ત્વયા ।
કાર્યં ચિરાભિલષિતં ત્વય્યત્રાવિચલે સ્થિતે

વારુણં યજ્ઞકાર્યઞ્ચ જલેશસ્ય મહાત્મનઃ ।
તન્મયા સાધિતં સર્વં યન્મમાસીદભીપ્સિતમ્

પ્રણિપત્ય સ તં પ્રાયાદ્રાજપુત્રઃ પુરં પિતુઃ ।
સમારુહ્ય તમેવાશ્વં સુપર્ણાનિલવિક્રમમ્