માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 21

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતા-પુત્રસંવાદેઠકુવલયાશ્વીયોઽ નામ વિંશો ઽધ્યાયઃ
એકવિંશો ઽધ્યાયઃ
પિતોવાચ
ગાલવેન સમં ગત્વા નૃપપુત્રેણ તેન યત્ ।
કૃતં તત્ કથ્યતાં પુત્રૌ વિચિત્રા યુવયોઃ કથા

પુત્રાવૂચતુઃ
સ ગાલવાશ્રમે રમ્યે તિષ્ઠન્ ભૂપાલનન્દનઃ ।
સર્વવિઘ્રોપશમનં ચકાર બ્રહ્મવાદિનામ્

વીરં કુવલયાશ્વં તં વસન્તં ગાલવાશ્રમે ।
મદાવલેપોપહતો નાજાનાદ્દાનવાધમઃ

તતસ્તં ગાલવં વિપ્રં સન્ધ્યોપાસનતત્પરમ્ ।
શૌકરં રૂપમાસ્થાય પ્રધર્ષયિતુમાગતમ્

મુનિશિષ્યૈરથોત્ક્રુષ્ટે શીઘ્રમારુહ્ય તં હયમ્ ।
અન્વધાવદ્વરાહં તં નૃપપુત્રઃ શરાસની

આજઘાન ચ બાણેન ચન્દ્રાર્ધાકારવર્ચસા ।
આકૃષ્ય બલવચ્ચાપં ચારુચિત્રોપશોભિતમ્

નારાચાભિહતઃ શીઘ્રમાત્મત્રાણપરો મૃગઃ ।
ગિરિપાદપસમ્બાધાં સો ઽન્વક્રામન્મહાટવીમ્

તમન્વધાવદ્વેગેન તુરગો ઽસૌ મનોજવઃ ।
ચોદિતો રાજપુત્રેણ પિતુરાદેશકારિણા

અતિક્રમ્યાથ વેગેન યોજનાનિ સહસ્રશઃ ।
ધરણ્યાં વિવૃતે ગર્તે નિપપાત લઘુક્રમઃ

તસ્યાનન્તરમેવાશુ સો ઽપ્યશ્વી નૃપતેઃ સુતઃ ।
નિપપાત મહાગર્તે તિમિરૌઘસમાવૃતે

તતો નાદૃશ્યત મૃગઃ સ તસ્મિન્ રાજસૂનુના ।
પ્રકાશઞ્ચ સ પાતાલમપશ્યત્ તત્ર નાપિ નમ્

તતો ઽપશ્યત્ સ સૌવર્ણ-પ્રાસાદશતસંકુલમ્ ।
પુરન્દરપુરપ્રખ્યં પુરં પ્રાકારશોભિતમ્

તત્ પ્રવિશ્ય સ નાપશ્યત્ તત્ર કઞ્ચિન્નરં પુરે ।
ભ્રમતા ચ તતો દૃષ્ટા તત્ર યોષિત્ ત્વરાન્વિતા

સા પૃષ્ટા તેન તન્વઙ્ગી પ્રસ્થિતા કેન કસ્ય વા ।
નોવાચ કિઞ્ચિત્ પ્રાસાદમારુરોહ ચ ભામિની

સો ઽપ્યશ્વમેકતો બદ્ધ્વા તામેવાનુસસાર વૈ ।
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનો નિઃ શઙ્કો નૃપતેઃ સુતઃ

તતો ઽપશ્યત્ સુવિસ્તીર્ણે પર્યઙ્કે સર્વકાઞ્ચને ।
નિષણ્ણાં કન્યકામેકાં કામયુક્તાં રતીમિવ

વિસ્પષ્ટેન્દુમુખીં સુભ્રૂં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ ।
બિમ્બાધરોષ્ઠીં નન્વઙ્ગીં નીલોત્પલવિલોચનામ્

રક્તતુઙ્ગનખીં શ્યામાં મૃદ્વીં તામ્રકરાઙ્ઘ્રિકામ્ ।
કરભોરું સુદશનાં નીલસૂક્ષ્મસ્થિરાલકામ્

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીમનઙ્ગાઙ્ગલતામિવ ।
સો ઽમન્યત્ પાર્થિવસુતસ્તાં રસાતલદેવતામ્

સા ચ દૃષ્ટ્વૈવ તં બાલા નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજમ્ ।
પીનોરુસ્કન્ધબાહું તમમંસ્ત મદનં શુભા

ઉત્તસ્થૌ ચ મહાભાગા ચિત્તક્ષોભમવાપ્ય સા ।
લજ્જાવિસ્મયદૈન્યાનાં સદ્યસ્તન્વી વશં ગતા

કો ઽયં દેવો નુ યક્ષો વા ગન્ધર્વો વોરગો ઽપિ વા ।
વિદ્યાધરો વા સમ્પ્રાપ્તઃ કૃતપુણ્યરતિર્નરઃ

એવં વિચિન્ત્ય વહુધા નિશ્વસ્ય ચ મહીતલે ।
ઉપવિશ્ય તતો ભેજે સા મૂર્ચ્છાં મદિરક્ષણા

સો ઽપિ કામશરાઘાતમવાપ્ય નૃપતેઃ સુતઃ ।
તાં સમાશ્વાસયામાસ ન ભેતવ્યમિતિ બ્રુવન્

સા ચ સ્ત્રી યા તદા દૃષ્ટા પૂર્વં તેન મહાત્મના ।
તાલવૃન્તમુપાદાય પર્યવીજયદાકુલા

સમાશ્વાસ્ય તદા પૃષ્ટા તેન સંમોહકારણમ્ ।
કિઞ્ચિલ્લજ્જાન્વિતા બાલા તસ્યાઃ સખ્યુર્ન્યવેદયત્

સા ચાસ્મૈ કથયામાસ નૃપપુત્રાય વિસ્તરાત્ ।
મોહસ્ય કારણં સર્વં તદ્દર્શનસમુદ્ભવમ્ ।
યથા તયા સમાખ્યાતં તદ્વૃત્તાન્તઞ્ચ ભામિની

સ્ત્ર્યુવાચ
વિશ્વાવસુરિતિ ખ્યાતો દિવિ ગન્ધર્વરાટ્ પ્રભો ।
તસ્યેયમાત્મજા સુભ્રૂર્નામ્નરા ખ્યાતા મદાલસા

વજ્રકેતોઃ સુતશ્ચોગ્રો દાનવો ઽરિવિદારણઃ ।
પાતાલકેતુર્વિખ્યાતઃ પાતાલાન્તરસંશ્રયઃ

તેનેયમુદ્યાનગતા કૃત્વા માયાં તમોમયીમ્ ।
અપહૃત્ય મયાં હીના બાલા નીતા દુરાત્મના

આગામિન્યાં ત્રયોદશ્યામુદ્વક્ષ્યતિ કિલાસુરઃ ।
સ તુ નાર્હતિ ચાર્વઙ્ગીં શૂદ્રો વેદશ્રુતીમિવ

અતીતે ચ દિને બાલામાત્મવ્યાપદનોદ્યતામ્ ।
સુરભિઃ પ્રાહ નાયં ત્વં પ્રાપ્સ્યતે દાનવાધમઃ

મર્ત્યલોકમનુપ્રાપ્તં ય એનં છેત્સ્યતે શરૈઃ ।
સતે ભર્તા મહાભાગે અચિરેણ ભવિષ્યતિ

અહં ચાસ્યાઃ સખી નામ્નરા કુણ્ડલેતિ મનસ્વિની ।
સુતા વિન્ધ્યવતઃ પત્ની વીરપુષ્કરમાલિનઃ

હતે ભર્તરિ શુમ્ભેન તીર્થાત્ તીર્થમનુવ્રતા ।
ચરામિ દિવ્યયા ગત્યા પરલોકાર્થમુદ્યતા

પાતાલકેતુર્દુષ્ટાત્મા વારાહં વપુરાસ્થિતઃ ।
કેનાપિ વિદ્ધો બાણેન મુનીનાં ત્રાણકારણાત્

તઞ્ચાહં તત્ત્વતો ઽન્વિષ્ય ત્વરિતા સમુપાગતા ।
સત્યમેવ સ કેનાપિ તાડિતો દાનવાધમઃ

ઇયઞ્ચ મૂર્ચ્છામગમત્ કારણં યત્ શૃણુષ્વ તત્ ।
ત્વયિ પ્રીતિમતી બાલા દર્શનાદેવ માનદ

દેવપુત્રોપમે ચારુ-વાક્યાદિગુણશાલિનિ ।
ભર્યા ચાન્યસ્ય વિહિતા યેન વિદ્ધઃ સ દાનવઃ

એતસ્માત્ કારણાન્મોહં મહાન્તમિયમાગતા ।
યાવજ્જીવં ચ તન્વઙ્ગી દુઃ ખમેવોપભોક્ષ્યતે

ત્વય્યસ્યા હૃદયં રાગિ ભર્તા ચાન્યો ભવિષ્યતિ ।
યાવજ્જીવમતો દુઃ ખં સુરભ્યા નાન્યથા વચઃ

અહં ત્વસ્યાઃ પ્રભી પ્રીત્યા દુઃ ખિતાત્ર સમાગતા ।
યતો વિશેષો નૈવાસ્તિ સ્વસખી-નિજદેહયોઃ

યદ્યેષાભિમતં વીરં પતિમાપ્નોતિ શોભના ।
તતસ્તપસ્ત્વહં કુર્યાં નિર્વ્યલીકેન ચેતસા

ત્વન્તુ કો વા કિમર્થં વા સમ્પ્રાપ્તો ઽત્ર મહામતે ।
દેવો દૈત્યો નુ ગન્ધર્વઃ પન્નગઃ કિન્નરો ઽપિ વા

ન હ્યત્ર માનુષગતિર્ન ચેદૃઙ્માનુષં વપુઃ ।
તત્ત્વમાખ્યાહિ કથિતં યથૈવાવિતથં મયા

કુવલયાશ્વ ઉવાચ
યન્માં પૃચ્છસિ ધર્મજ્ઞે કસ્ત્વં કિં વા સમાગતઃ ।
તચ્છૃણુષ્વામલપ્રજ્ઞે કથયામ્યાદિતસ્તવ

રાજ્ઞઃ શત્રુજિતઃ પુત્રઃ પિત્રા સમ્પ્રેષિતઃ શુભે ।
મુનિરક્ષણમુદ્દિશ્ય ગાલવાશ્રમમાગતઃ

કુર્વતો મમ રક્ષાઞ્ચ મુનીનાં ધર્મચારિણામ્ ।
વિઘ્નાર્થમાગતઃ કોષઽપિ શૌકરં રૂપમાસ્થિતઃ

મયા સ વિદ્ધો બાણેન ચન્દ્રાર્ધાકારવર્ચ્ચસા ।
અપક્રાન્તો ઽતિવેગેન તમસ્મ્યનુગતો હયી

પપાત સહસા ગર્તે સક્રીડો ઽશ્વશ્ચ મામકઃ ।
સો ઽહમશ્વં સમારૂઢસ્તમસ્યેકઃ પરિભ્રમન્

પ્રકાશમાસાદિતવાન્ દૃષ્ટા ચ ભવતી મયા ।
પૃષ્ટયા ચ ન મે કિઞ્ચિદ્ભવત્યા દત્તમુત્તરમ્

ત્વાઞ્ચૈવાનુપ્રવિષ્ટો ઽહમિમં પ્રાસાદમુત્તમમ્ ।
ઇત્યેતત્ કથિતં સત્યં ન દેવો ઽહં ન દાનવઃ

ન પન્નગો ન ગન્ધર્વઃ કિન્નરો વા શુચિસ્મિતે ।
સમસ્તા પૂજ્યપક્ષો વૈ દેવાદ્યા મમ કુણ્ડલે ।
મનુષ્યો ઽસ્મિ વિશઙ્કા તે ન કર્તવ્યાત્ર કર્હિચિત્

પુત્રાવૂચતુઃ
તતઃ પ્રહૃષ્ટા સા કન્યા સખીવદનમુત્તમમ્ ।
લજ્જાજડં વીક્ષમાણા કિઞ્ચિન્નોવાચ ભામિની

સા સખી પુનરપ્યેનાં પ્રહૃષ્ટા પ્રત્યુવાચ હ ।
યથાવત્ કથિતં તેન સુરભ્યા વચનાનુગે

કુણ્ડલોવાચ
વીર સત્યમસન્દિગ્ધં ભવતાભિહિતં વચઃ ।
નાન્યત્ર હૃદયન્ત્વસ્યા દૃષ્ટ્વા સ્થૈર્યં પ્રયાસ્યતિ

ચન્દ્રમેવાધિકા કાન્તિઃ સમુપૈતિ રવિં પ્રભા ।
ભૂતિર્ધન્યં ધૃતિર્ધોરં ક્ષાન્તિરભ્યેતિ ચોત્તમમ્

ત્વયૈવ વિદ્ધો ઽસન્દિગ્ધં સ પાપો દાનવાધમઃ ।
સુરભિઃ સા ગવાં માતા કથં મિથ્યા વદિષ્યતિ

તદ્ધન્યેયં સભાગ્યા ચ ત્વત્સમ્બન્ધં સમેત્ય વૈ ।
કુરુષ્વ વીર યત્ કાર્યં વિધિનૈવ સમાહિતમ્

પુત્રાવૂચતુઃ
પરવાનહમિત્યાહ રાજપુત્રઃ સતાં પિતુઃ ।
સા ચ તં ચિન્તયામાસ તુમ્બુરું તત્કુલે ગુરુમ્

સ ચાપિ તત્ક્ષણાત્ પ્રાપ્તઃ પ્રગૃહીતસમિત્કુશઃ ।
મદાલસાયાઃ સમ્પ્રીત્યા કુણ્ડલાગૌરવેણ ચ

પ્રજ્વાલ્ય પાવકં હુત્વા મન્ત્રવિત્ કૃતમઙ્ગલામ્ ।
વૈવાહિકવિધિં કન્યાં પ્રતિપાદ્ય યથાગતમ્

જગામ તપસે ધીમાન્ સ્વાશ્રમપદં તદા ।
સા ચાહ તાં સખીં બાલાં કૃતાર્થાસ્મિ વરાનને

સંયુક્તામમુના દૃષ્ટ્વા ત્વામહં રૂપશાલિનીમ્ ।
તમસ્તપ્સ્યે ઽહમતુલં નિર્વ્યલીકેન ચેતસા

તીર્થામ્બુધૂતપાપા ચ ભવિત્રી નેદૃશી યથા ।
તઞ્ચાહ રાજપુત્રં સા પ્રશ્રયાવનતા તદા ।
ગન્તુકામા નિજસખી-સ્નેહવિક્લવભાષિણી

કુણ્ડલોવાચ
પુંભિરપ્યમિતપ્રજ્ઞ નોપદેશો ભવદ્વિધે ।
દાતવ્યઃ કિમુત સ્ત્રીભિરતો નોપદિશામિ તે

કિન્ત્વસ્યાસ્તનુમધ્યાયાઃ સ્નેહાકૃષ્ટેન ચેતસા ।
ત્વયા વિશ્રમ્ભિતા ચાસ્મિ સ્મારયામ્યરિસૂદન

ભર્તવ્યા રક્ષિતવ્યા ચ ભાર્યા હિ પતિના સદા ।
ધર્માર્થકામસંસિદ્ધ્યૈ ભાર્યા ભર્તૃસહાયિની

યદા ભાર્યા ચ ભર્તા ચ પરસ્પરવશાનુગૌ ।
તદા ધર્માર્થકામાનાં ત્રયાણામપિ સઙ્ગતમ્

કથં ભાર્યામૃતે ધર્મમર્થં વા પુરુષઃ પ્રભો ।
પ્રાપ્નોતિ કામમથવા તસ્યાં ત્રિતયમાહિતમ્

તથૈવ ભર્તારમૃતે ભાર્યા ધર્માદિસાધને ।
ન સમર્થા ત્રિવર્ગો ઽયં દામ્પત્યં સમુપાશ્રિતઃ

દેવાતા-પિતૃ-ભૃત્યાનામતિથીનાઞ્ચ પૂજનમ્ ।
ન પુંભિઃ શક્યતે કર્તુમૃતે ભાર્યાં નૃપાત્મજ

પ્રાપ્તો ઽપિ ચાર્થો મનુજૈરાનીતો ઽપી નિજં ગૃહમ્ ।
ક્ષયમેતિ વિના ભાર્યાં કુભાર્યાસંશ્રયે ઽપિ વા

કામસ્તુ તસ્ય નૈવાસ્તિ પ્રત્યક્ષેણોપલક્ષ્યતે ।
દમ્પત્યોઃ સહધર્મેણ ત્રયીધર્મમવાપ્નુયાત્

પિતૄન્ પુત્રૈસ્તથૈવાન્ન-સાધનૈરતિથીન્ નરઃ ।
પૂજાભિરમરાંસ્તદ્વત્ સાધ્વીં ભાર્યાં નરો ઽવતિ

સ્ત્રિયાશ્ચાપિ વિના ભર્ત્રા ધર્મકામાર્થસન્તતિઃ ।
નૈવ તસ્માત્ ત્રિવર્ગો ઽયં દામ્પત્યમધિગચ્છતિ

એતન્મયોક્તં યુવયોર્ગચ્છામિ ચ યથેપ્સિતમ્ ।
વર્ધ ત્વમનયા સાર્ધં ધન-પુત્ર-સુખાયુષા

પુત્રાવૂચતુઃ
ઇત્યુક્ત્વા સા પરિષ્વજ્ય સ્વસખીં તં નમસ્ય ચ ।
જગામ દિવ્યયા ગત્યા યથાભિપ્રેતમાત્મનઃ

સો ઽપિ શત્રુજિતઃ પુત્રસ્તામારોપ્ય તુરઙ્ગમમ્ ।
નિર્ગન્તુકામઃ પાતાલાદ્વિજ્ઞાતો દનુસમ્ભવૈઃ

તતસ્તૈઃ સહસોત્ક્રુષ્ટં હ્રિયતે હ્રિયતે ઽતિ વૈ ।
કન્યારત્નં યદાનીતં દિવઃ પાતાલકેતુના

તતઃ પરિઘ-નિસ્ત્રિંશ-ગદા-શૂલ-શરાયુધમ્ ।
દાનવાનાં બલં પ્રાપ્તં સહ પાતાલકેતુના

તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ જલ્પન્તસ્તે તદા દાનવોત્તમાઃ ।
શરવર્ષૈસ્તથા શૂલૈર્વવર્ષુર્નૃપનન્દનમ્

સ ચ શત્રુજિતઃ પુત્રસ્તદસ્ત્રાણ્યતિવીર્યવાન્ ।
ચિચ્છેદ શરજાલેન પ્રહસન્નિવ લીલયા

ક્ષણેન પાતાલતલમસિખક્ત્યૃષ્ટિશાયકૈઃ ।
છિન્નૈઃ સઞ્છન્નમભવદૃતધ્વજશરોત્કરૈઃ

તતો ઽસ્ત્રં ત્વાષ્ટ્રમાદાય ચિક્ષેપ પ્રતિ દાનવાન્ ।
તેન તે દાનવાઃ સર્વે સહ પાતાલકેતુના

જ્વાલામાલાતિતીવ્રેણ સ્ફુટદસ્થિચયાઃ કૃતાઃ ।
નિર્દગ્ધાઃ કાપિલં તેજઃ સમાસાદ્યેવ સાગરાઃ

તતઃ સ રાજપુત્રો ઽશ્વી નિહત્યાસુરસત્તમાન્ ।
સ્ત્રીરત્નેન સમં તેન સમાગચ્છત્ પિતુઃ પુરમ્

પ્રણિપત્ય ચ તત્ સર્વં સ તુ પિત્રે ન્યવેદયત્ ।
પાતાલગમનઞ્ચૈવ કુણ્ડલાયાશ્ચ દર્શનમ્

તદ્વન્મદાલસાપ્રાપ્તિં દાનવૈશ્ચાપિ સઙ્ગરમ્ ।
વધઞ્ચ તેષામસ્ત્રેણ પુનરાગમનં તથા

ઇતિ શ્રુત્વા પિતા તસ્ય ચરિતં ચારુચેતસઃ ।
પ્રીતિમાનભવચ્ચેદં પરિષ્વજ્યાહ ચાત્મજમ્

સત્પાત્રેણ ત્વયા પુત્ર તારિતો ઽહં મહાત્મના ।
ભયેભ્યો મુનયસ્ત્રાતા યેન સદ્ધર્મચારિણઃ

મત્પૂર્વૈઃ ખ્યાતિમાનીતં મયા વિસ્તારિતં પુનઃ ।
પરાક્રમવતા વીર ત્વયા તદ્વહુલીકૃતમ્

યદુપાત્તં યશઃ પિત્રા ધનં વીર્યમથાપિ વા ।
તન્ન હાપયતે યસ્તુ સ નરો મધ્યમઃ સ્મૃતઃ

તદ્વીર્યાદધિકં યસ્તુ પુનરન્યત્ સ્વશક્તિતઃ ।
નિષ્પાદયતિ તં પ્રાજ્ઞાઃ પ્રવદન્તિ નરોત્તમમ્

યઃ પિતા સમુપાત્તાનિ ધનવીર્યયશાંસિ વૈ ।
ન્યૂનતાં નયતિ પ્રાજ્ઞાસ્તમાહુઃ પુરુષાધમમ્

તન્મયા બ્રાહ્મણત્રાણં કૃતમાસીદ્યથા ત્વયા ।
પાતાલગમનં યચ્ચ યચ્ચાસુરવિનાશનમ્

એતદપ્યધિકં વત્સ તેન ત્વં પુરુષોત્તમઃ ।
તદ્ધન્યો ઽસ્મ્ય બાલ ત્વમહમેવ ગુણાધિકમ્

ત્વાં પુત્રમીદૃશં પ્રાપ્ય શ્લાઘ્યઃ પુણ્યવતામપિ ।
ન સ પુત્રકૃતાં પ્રીતિં મન્યે પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

પુત્રેણ નાતિશયિતો યઃ પ્રજ્ઞાદાનવિક્રમૈઃ ।
ધિગ્જન્મ તસ્ય યઃ પિત્રા લોકે વિજ્ઞાયતે નરઃ

યઃ પુત્રાત્ ખ્યાતિમભ્યેતિ તસ્ય જન્મ સુજન્મનઃ ।
આત્મના જ્ઞાયતે ધન્યો મધ્યઃ પિતૃપિતામહૈઃ

માતૃપક્ષેણ માત્રા ચ ખ્યાતિમેતિ નરાધમઃ ।
તત્ પુત્ર ધનવીર્યૈસ્ત્વં વિવર્ધસ્વ સુખેન ચ

ઘન્ધર્વતનયા ચેયં મા ત્વયા વૈ વિયુજ્યતામ્ ।
ઇતિ પિત્રા બહુવિધં પ્રિયમુક્તઃ પુનઃ પુનઃ

પરિષ્વજ્ય સ્વમાવાસં સભાર્યઃ સ વિસર્જિતઃ ।
સ તયા ભાર્યાયા સાર્ધં રેમે તત્ર પિતુઃ પુરે

અન્યેષુ ચ તથોદ્યાન-વન-પર્વતસાનુષુ ।
શ્વશ્રૂ-શ્વસુરયોઃ પાદૌ પ્રણિપત્ય ચ સા શુભા ।
પ્રાતઃ પ્રાતસ્તતસ્તેન સહ રેમે સુમધ્યમા