Markandeya Purana · Chapter 16

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvādo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
pitāvāca
kathitaṃ me tvayā vatsa saṃsārasya vyavasthitam /
svarūpamatiheyasya ghaṭīyantravadavyayam

tadevametadakhilaṃ mayāvagatamīdṛśam /
kiṃ mayā vada kartavyamevasmin vyavasthite

putra uvāca
yadi madvacanaṃ tāta śraddadhāsyaviśaṅkitaḥ /
tat parityajya gārhasthyaṃ vānaprasthaparo bhava

tamanuṣṭhāya vidhivad vihāyāgniparigraham /
ātmanyātmānamādhayā nirdvandvo niṣparigrahaḥ

ekāntarāśī vaśyātmā bhava bhikṣuratandritaḥ /
tatra yogāparo bhūtvā bāhyasparśavivarjitaḥ

tataḥ prāpsyati taṃ yogaṃ duḥ śasaṃyogabheṣajam /
muktihetumanaupamyamanākhyeyamasaṅginam /
yatsaṃyogānna te yogo bhūyo bhūtairbhaviṣyati

pitāvāca
vatsa yogaṃ mamācakṣva muktihetumataḥ param /
yena bhūtaiḥ punarbhūto nedṛgaḥ khamavāpnuyām

yatrāsaktiparasyātmā mama saṃsārabandhanaiḥ /
naiti yogamayogo 'pi taṃ yogamadhunā vada

saṃsārādityatāpārti-vipluṣyaddehamānasam /
brahmajñānāmbuśītena siñca māṃ vākyavāriṇā

avidyākṛṣṇasarpeṇa daṣṭaṃ tadviṣapīḍitam /
svavākyāmṛtapānena māṃ jīvaya punarmṛtam

putra-dāra-gṛha-kṣetra-mamatvanigajaḍārditam /
māṃ mocayeṣṭasadbhāva-vijñānodghāṭanaistvaran

putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā yogo dattātreyeṇa dhīmatā /
alarkāya purā proktaḥ samyak pṛṣṭena vistarāt

pitovāca
dattātreyaḥ sutaḥ kasya kathaṃ vā yogamuktavān /
kaścālarko mahābhāgo yo yaugaṃ paripṛṣṭavān

putra uvāca
kauśiko brāhmaṇaḥ kaścit pratiṣṭhāne 'bhavat pure /
so 'nyajanmakṛtaiḥ pāpaiḥ kuṣṭharogāturo 'bhavat

taṃ tathā vyādhitaṃ bhāryā patiṃ devamivārccayat /
pādābhyaṅgāṅgasaṃvāha-strānācchādanabhojanaiḥ

śleṣma-mūtra-purīṣāsṛk-pravāhakṣālanena ca /
rahaścaivopacāreṇa priyasambhāṣaṇena ca

sa tayā pūjyamāno 'pi sadātīva vinītayā /
atīva tīvrakopatvānnirbhartsayati niṣṭhuraḥ

tathāpi praṇatā bhāryā tamamanyata daivatam /
taṃ tathāpyatibībhatsaṃ sarvaśreṣṭhamamanyata

acaṅkramaṇaśolo 'pi sa kadācid dvijottamaḥ /
prāha bhāryāṃ nayasveti tvaṃ māṃ tasyā niveśanam

yā sā veśyā mayā dṛṣṭā rājamārge gṛhoṣitā /
tāṃ māṃ prāpaya dharmajñe ! saiva me hṛdi vartate

dṛṣṭā sūryodaye bālā rātriśceyamupāgatā /
darśanānantaraṃ sā me hṛdayānnāpasarpati

yadi sā cārusarvāṅgī pīnaśroṇipayodharā /
nopagūhati tanvaṅgī tanmāṃ drakṣyasi vai mṛtam

vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ bahubhiḥ prārthyate ca sā /
mamāśaktiśca gamane saṅkulaṃ pratibhāti me

tat tadā vacanaṃ śrutvā bhartuḥ kāmāturasya sā /
tatpatnī satkulotpannā mahābhāgā pativratā

gāgṃ parikaraṃ baddhvā śulkamādāya cādhikam /
skandhe bhartāramādāya jagāma mṛdugāminī

niśi meghāstṛte vyomni caladvidyutpradarśite /
rājamārge priyaṃ bhartuścikīrṣantī dvijāṅganā

pathi śūle tathā protamacauraṃ yauraśaṅkayā /
māṇḍavyamatiduḥ khārtamandhakāre 'tha sa dvijaḥ

patnīskandhe samārūḍhaścālayāmāsa kauśikaḥ /
pādāvamarṣaṇāt kruddho māṇḍavyastamuvāca ha

yenāhamevamatyarthaṃ duḥ khitaścālitaḥ padā /
daśāṃ kaṣṭāmanuprāptaḥ sa pāpātmā narādhamaḥ

sūryodaye 'vaśaḥ prāṇairvimokṣyati na saṃśayaḥ /
bhāskarālokanādeva sa vināśamavāpsyati

tasya bhāryātataḥ śrutvā taṃ śāpamatidāruṇam /
provāca vyathitā sūryo naivodayamupaiṣyati

tataḥ sūryodayābhāvādabhavat santatā niśā /
bahūnyahaḥ pramāṇāni tato devā bhayaṃ yayuḥ

niḥ svādhyāyavaṣaṭkāra-svadhāsvāhāvivarjitam /
kathaṃ nu khalvidaṃ sarvaṃ na gacchet saṃkṣayaṃ jagat

ahorātravyavasthāyā vinā māsartusaṃkṣayaḥ /
tatsaṃkṣayānna tvayane jñāyete dakṣiṇottare

vinā cāyanavijñānāt kālaḥ saṃvatsaraḥ kutaḥ /
saṃvatsaraṃ vinā nānyat kālajñānaṃ pravartate

pativratāyā vacasā nodgacchati divākaraḥ /
sūryodayaṃ vinā naiva strānadānādikāḥ kriyāḥ

nāgnerviharaṇañcaiva krātvabhāvaśca lakṣyate /
naivāpyayanamasmākaṃ vinā homena jāyate

vayamāpyāyitā martyairyajñabhāgairyathocitaiḥ /
vṛṣṭyā tānanugṛhṇīmo martyān śasyādisiddhaye

niṣpāditāsvoṣadhīṣu martyā yajñairyajanti naḥ /
teṣāṃ vayaṃ prayacchāmaḥ kāmān yajñādipūjitāḥ

adho hi varṣāma vayaṃ martyāścordhvapravarṣiṇaḥ /
toyavarṣeṇa hi vayaṃ havirvarṣeṇa mānavāḥ

ye nāsmākaṃ prayacchanti nityanaimittakīḥ kriyāḥ /
kratubhāgaṃ durātmānaḥ svayañcāśnanti lolupāḥ

vināśāya vayaṃ teṣāṃ toyasūryāgnimārutān /
kṣitiñca sandūṣayāmaḥ pāpānāmapakāriṇām

duṣṭatoyādibhogena teṣāṃ duṣkṛtakarmiṇām /
upasargāḥ pravartante maraṇāya sudāruṇāḥ

ye tvasmān prīṇayitvā tu bhuñjate śeṣamātmanā /
teṣāṃ puṇyān vayaṃ yokān vidadhāma mahātmanām

tannāsti sarvamevaitadvinaiṣāṃ vyuṣṭisaṃsthaitam /
kathaṃ nu dinasargaḥ syādanyo 'nyamavadan surāḥ

teṣāmeva sametānāṃ yajñavyucchittiśaṅkinām /
devānāṃ vacanaṃ śrutvā prāha devaḥ prajāpatiḥ

tejaḥ paraṃ tejasaiva tapasā ca tapastathā /
praśāmyate 'marāstasmācchṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama

pativratāyā māhātmyānnodgacchati divākaraḥ /
tasya cānudayāddhānirmartyānāṃ bhavatāṃ tathā

tasmāt pativratāmatreranubhūyāṃ tapasvinīm /
prasādayata vai patnīṃ bhānorudayakāmyayā

putra uvāca
taiḥ sā prasāditā gatvā proheṣṭaṃ vriyatāmiti /
ayācanta dinaṃ devā bhavatviti yathā purā

anasūyovāca
pativratāyā māhātmyaṃ na hīyeta kathantviti /
saṃmānya tasmāt tāṃ sādhvīmahaḥ strakṣyāmyahaṃ surāḥ

yathā punarahorātra-saṃsthānamupajāyate /
yathā ca tasyāḥ svapatirna sādhvyā nāśameṣyati

putra uvāca
evamuktvā surāṃstasyā gatvā sā mandiraṃ śubhā /
uvāca kuśalaṃ pṛṣṭā dharmaṃ bhartustathātmanaḥ

anasūyovāca
kaccinnandasi kalyāṇi svabharturmukhadarśanāt /
kacciccākhiladevebhyo manyase 'bhyadhikaṃ patim

bhartṛśuśrūṣaṇādeva mayā prāptaṃ mahat phalam /
sarvakāmaphalāvāptyā pratyūhāḥ parivartitāḥ

pañcarṇāni manuṣyeṇa sādhvi ! deyāni sarvadā /
tathātmavarṇadharmeṇa kartavyo dhanasaṃcayaḥ

prāptaścārthastataḥ pātre viniyojyo vidhānataḥ /
satyārjava-tapo-dānairdayāyukto bhavet sadā

kriyāśca śāstranirdiṣṭā rāgadveṣavivarjitāḥ /
kartavyā anvahaṃ śraddhā-puraskāreṇa śaktitaḥ

svajātivihitāneva lokānāpnoti mānavaḥ /
kleśena mahatā sādhvi ! prājāpatyādikān kramāt

striyastvevaṃ samastasya narairduḥ khārjitasya vai /
puṇyasyārdhāpahāriṇyaḥ patiśuśrūṣayaiva hi

nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na śrāddhaṃ nāpyupoṣitam /
bhartṛśuśrūṣayaivaitān lokāniṣṭān vrajanti hi

tasmāt sādhvi ! mahābhāge ! patiśuśrūṣaṇaṃ prati /
tvayā matiḥ sadā kāryā yato bhartā parā gatiḥ

yaddevebhyo yacca pitrāgatebhyaḥ
kuryādbhartābhyarccanaṃ satkriyātaḥ /
tasyāpyardhaṃ kevalānanyacittā
nārī bhuṅkte bhartṛśuśrūṣayaiva

putra uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratipūjya tathādarāt /
pratyuvācātripatnīṃ tāmanasūyāmidaṃ vacaḥ

dhanyāsmyanugṛhītāsmi devaiścāpyavalokitā /
yanme prakṛtikalyāṇi ! śraddhāṃ vardhayase punaḥ

jānāmyetanna nārīṇāṃ kācit patisamā gatiḥ /
tatprītiścopakārāya iha loke paratra ca

patiprasādādiha ca pretya caiva yaśasvini /
nārī sukhamavāpnoti nāryā bhartā hi devatā

sā tvaṃ brūhi mahābhāge ! prāptāyā mama mandiram /
āryāyā yanmayā kāryaṃ tathāryeṇāpi vā śubhe

anasūyovāca
ete devāḥ sahendreṇa māmupāgamya duḥ khitāḥ /
tvadvākhyāpāstasatkarmadinanaktanirūpaṇāḥ

yācante 'harniśāsaṃsthāṃ yathāvadavikhaṇḍitām /
ahaṃ tadarthamāyātā śṛṇu caitadvaco mama

dinābhāvāt samastānāmabhāvo yāgakarmaṇām /
tadabhāvāt surāḥ puṣṭiṃ nopayānti tapasvini

ahnaścaiva samucchedāducchedaḥ sarvakarmaṇām /
taducchedādanāvṛṣṭyā jagaducchedameṣyati

tat tvamicchasi cedetat jagaduddhartumāpadaḥ /
prasīda sādhvi ! lokānāṃ pūrvavaddhartatāṃ raviḥ

brāhmaṇyuvāca
māṇḍavyena mahābhāge ! śapto bhartā mameśvaraḥ /
sūryodaye vināśaṃ tvaṃ prāpsyasītyatimanyunā

anasūyovāca
yadi vā rocate bhadre ! tatastvadvacanādaham /
karomi pūrvavaddehaṃ bhartārañca navaṃ tava

mayā hi sarvathā strīṇāṃ māhātmyaṃ varavarṇini /
pativratānāmārādhyamiti saṃmānayāmi te

putra uvāca
tathetyukte tayā sūryamājuhāva tapasvinī /
anasūyārghyamudyamya daśarātre tadā niśi

tato vivasvān bhagavān phullapadmāruṇākṛtiḥ /
śailarājānamudayamārurohorumaṇḍalaḥ

samanantaramevāsyā bhartā prāṇairvyayujyata /
papata ca mahīpṛṣṭhe patantaṃ jagṛhe ca sā

anasūyovāca
na viṣādastvayā bhadre ! kartavyaḥ paśya me balam /
patiśuśrūṣayāvāptaṃ tapasaḥ kiṃ cireṇa te

yathā bhartṛsamaṃ nānyamapaśyaṃ puruṣaṃ kvacit /
rūpataḥ śīlato buddhyā vāṅmādhurṃyyādibhūṣaṇaiḥ

tena satyena vipro 'yaṃ vyādhimuktaḥ punaryuvā /
prāpnotu jīvitaṃ bhāryāsahāyaḥ śaradāṃ śatam

yathā bhartṛsamaṃ nānyamahaṃ paśyāmi daivatam /
tena satyena vipro 'yaṃ punarjovatvanāmayaḥ

karmaṇā manasā vācā bharturārādhanaṃ prati /
yathā mamodyamo nityaṃ tathāyaṃ jīvatāṃ dvijaḥ

putra uvāca
tato vipraḥ samuttasthau vyādhimuktaḥ punaryuvā /
svabhābhirbhāsayan veśma vṛndāraka ivājaraḥ

tato 'patat puṣpavṛṣṭirdevavādyādinisvanaḥ /
lebhire ca mudaṃ devā anasūyāmathābruvan

devā ūcuḥ
varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi devakāryaṃ mahat kṛtam /
tvayā yasmāt tato devā varadāste tapasvini

anasūyovāca
yadi devāḥ prasannā me pitāmahapurogamāḥ /
varadā varayogyā ca yadyahaṃ bhavatāṃ matā

tadyāntu mama putratvaṃ brahma-viṣṇu-maheśvarāḥ /
yogañca prāpnuyāṃ bhartṛsahitā kleśamuktaye

evamastviti tāṃ devā brahma-viṣṇu-śivādayaḥ /
proktvā jagmuryathānyāyamanumānya tapasvinīm