માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 16

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદો નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
ષોડશો ઽધ્યાયઃ
પિતાવાચ
કથિતં મે ત્વયા વત્સ સંસારસ્ય વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ્વરૂપમતિહેયસ્ય ઘટીયન્ત્રવદવ્યયમ્

તદેવમેતદખિલં મયાવગતમીદૃશમ્ ।
કિં મયા વદ કર્તવ્યમેવસ્મિન્ વ્યવસ્થિતે

પુત્ર ઉવાચ
યદિ મદ્વચનં તાત શ્રદ્દધાસ્યવિશઙ્કિતઃ ।
તત્ પરિત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થપરો ભવ

તમનુષ્ઠાય વિધિવદ્ વિહાયાગ્નિપરિગ્રહમ્ ।
આત્મન્યાત્માનમાધયા નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ

એકાન્તરાશી વશ્યાત્મા ભવ ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ ।
તત્ર યોગાપરો ભૂત્વા બાહ્યસ્પર્શવિવર્જિતઃ

તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ તં યોગં દુઃ શસંયોગભેષજમ્ ।
મુક્તિહેતુમનૌપમ્યમનાખ્યેયમસઙ્ગિનમ્ ।
યત્સંયોગાન્ન તે યોગો ભૂયો ભૂતૈર્ભવિષ્યતિ

પિતાવાચ
વત્સ યોગં મમાચક્ષ્વ મુક્તિહેતુમતઃ પરમ્ ।
યેન ભૂતૈઃ પુનર્ભૂતો નેદૃગઃ ખમવાપ્નુયામ્

યત્રાસક્તિપરસ્યાત્મા મમ સંસારબન્ધનૈઃ ।
નૈતિ યોગમયોગો ઽપિ તં યોગમધુના વદ

સંસારાદિત્યતાપાર્તિ-વિપ્લુષ્યદ્દેહમાનસમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનામ્બુશીતેન સિઞ્ચ માં વાક્યવારિણા

અવિદ્યાકૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટં તદ્વિષપીડિતમ્ ।
સ્વવાક્યામૃતપાનેન માં જીવય પુનર્મૃતમ્

પુત્ર-દાર-ગૃહ-ક્ષેત્ર-મમત્વનિગજડાર્દિતમ્ ।
માં મોચયેષ્ટસદ્ભાવ-વિજ્ઞાનોદ્ઘાટનૈસ્ત્વરન્

પુત્ર ઉવાચ
શૃણુ તાત ! યથા યોગો દત્તાત્રેયેણ ધીમતા ।
અલર્કાય પુરા પ્રોક્તઃ સમ્યક્ પૃષ્ટેન વિસ્તરાત્

પિતોવાચ
દત્તાત્રેયઃ સુતઃ કસ્ય કથં વા યોગમુક્તવાન્ ।
કશ્ચાલર્કો મહાભાગો યો યૌગં પરિપૃષ્ટવાન્

પુત્ર ઉવાચ
કૌશિકો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્ પ્રતિષ્ઠાને ઽભવત્ પુરે ।
સો ઽન્યજન્મકૃતૈઃ પાપૈઃ કુષ્ઠરોગાતુરો ઽભવત્

તં તથા વ્યાધિતં ભાર્યા પતિં દેવમિવાર્ચ્ચયત્ ।
પાદાભ્યઙ્ગાઙ્ગસંવાહ-સ્ત્રાનાચ્છાદનભોજનૈઃ

શ્લેષ્મ-મૂત્ર-પુરીષાસૃક્-પ્રવાહક્ષાલનેન ચ ।
રહશ્ચૈવોપચારેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ

સ તયા પૂજ્યમાનો ઽપિ સદાતીવ વિનીતયા ।
અતીવ તીવ્રકોપત્વાન્નિર્ભર્ત્સયતિ નિષ્ઠુરઃ

તથાપિ પ્રણતા ભાર્યા તમમન્યત દૈવતમ્ ।
તં તથાપ્યતિબીભત્સં સર્વશ્રેષ્ઠમમન્યત

અચઙ્ક્રમણશોલો ઽપિ સ કદાચિદ્ દ્વિજોત્તમઃ ।
પ્રાહ ભાર્યાં નયસ્વેતિ ત્વં માં તસ્યા નિવેશનમ્

યા સા વેશ્યા મયા દૃષ્ટા રાજમાર્ગે ગૃહોષિતા ।
તાં માં પ્રાપય ધર્મજ્ઞે ! સૈવ મે હૃદિ વર્તતે

દૃષ્ટા સૂર્યોદયે બાલા રાત્રિશ્ચેયમુપાગતા ।
દર્શનાનન્તરં સા મે હૃદયાન્નાપસર્પતિ

યદિ સા ચારુસર્વાઙ્ગી પીનશ્રોણિપયોધરા ।
નોપગૂહતિ તન્વઙ્ગી તન્માં દ્રક્ષ્યસિ વૈ મૃતમ્

વામઃ કામો મનુષ્યાણાં બહુભિઃ પ્રાર્થ્યતે ચ સા ।
મમાશક્તિશ્ચ ગમને સઙ્કુલં પ્રતિભાતિ મે

તત્ તદા વચનં શ્રુત્વા ભર્તુઃ કામાતુરસ્ય સા ।
તત્પત્ની સત્કુલોત્પન્ના મહાભાગા પતિવ્રતા

ગાગ્ં પરિકરં બદ્ધ્વા શુલ્કમાદાય ચાધિકમ્ ।
સ્કન્ધે ભર્તારમાદાય જગામ મૃદુગામિની

નિશિ મેઘાસ્તૃતે વ્યોમ્નિ ચલદ્વિદ્યુત્પ્રદર્શિતે ।
રાજમાર્ગે પ્રિયં ભર્તુશ્ચિકીર્ષન્તી દ્વિજાઙ્ગના

પથિ શૂલે તથા પ્રોતમચૌરં યૌરશઙ્કયા ।
માણ્ડવ્યમતિદુઃ ખાર્તમન્ધકારે ઽથ સ દ્વિજઃ

પત્નીસ્કન્ધે સમારૂઢશ્ચાલયામાસ કૌશિકઃ ।
પાદાવમર્ષણાત્ ક્રુદ્ધો માણ્ડવ્યસ્તમુવાચ હ

યેનાહમેવમત્યર્થં દુઃ ખિતશ્ચાલિતઃ પદા ।
દશાં કષ્ટામનુપ્રાપ્તઃ સ પાપાત્મા નરાધમઃ

સૂર્યોદયે ઽવશઃ પ્રાણૈર્વિમોક્ષ્યતિ ન સંશયઃ ।
ભાસ્કરાલોકનાદેવ સ વિનાશમવાપ્સ્યતિ

તસ્ય ભાર્યાતતઃ શ્રુત્વા તં શાપમતિદારુણમ્ ।
પ્રોવાચ વ્યથિતા સૂર્યો નૈવોદયમુપૈષ્યતિ

તતઃ સૂર્યોદયાભાવાદભવત્ સન્તતા નિશા ।
બહૂન્યહઃ પ્રમાણાનિ તતો દેવા ભયં યયુઃ

નિઃ સ્વાધ્યાયવષટ્કાર-સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતમ્ ।
કથં નુ ખલ્વિદં સર્વં ન ગચ્છેત્ સંક્ષયં જગત્

અહોરાત્રવ્યવસ્થાયા વિના માસર્તુસંક્ષયઃ ।
તત્સંક્ષયાન્ન ત્વયને જ્ઞાયેતે દક્ષિણોત્તરે

વિના ચાયનવિજ્ઞાનાત્ કાલઃ સંવત્સરઃ કુતઃ ।
સંવત્સરં વિના નાન્યત્ કાલજ્ઞાનં પ્રવર્તતે

પતિવ્રતાયા વચસા નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ ।
સૂર્યોદયં વિના નૈવ સ્ત્રાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

નાગ્નેર્વિહરણઞ્ચૈવ ક્રાત્વભાવશ્ચ લક્ષ્યતે ।
નૈવાપ્યયનમસ્માકં વિના હોમેન જાયતે

વયમાપ્યાયિતા મર્ત્યૈર્યજ્ઞભાગૈર્યથોચિતૈઃ ।
વૃષ્ટ્યા તાનનુગૃહ્ણીમો મર્ત્યાન્ શસ્યાદિસિદ્ધયે

નિષ્પાદિતાસ્વોષધીષુ મર્ત્યા યજ્ઞૈર્યજન્તિ નઃ ।
તેષાં વયં પ્રયચ્છામઃ કામાન્ યજ્ઞાદિપૂજિતાઃ

અધો હિ વર્ષામ વયં મર્ત્યાશ્ચોર્ધ્વપ્રવર્ષિણઃ ।
તોયવર્ષેણ હિ વયં હવિર્વર્ષેણ માનવાઃ

યે નાસ્માકં પ્રયચ્છન્તિ નિત્યનૈમિત્તકીઃ ક્રિયાઃ ।
ક્રતુભાગં દુરાત્માનઃ સ્વયઞ્ચાશ્નન્તિ લોલુપાઃ

વિનાશાય વયં તેષાં તોયસૂર્યાગ્નિમારુતાન્ ।
ક્ષિતિઞ્ચ સન્દૂષયામઃ પાપાનામપકારિણામ્

દુષ્ટતોયાદિભોગેન તેષાં દુષ્કૃતકર્મિણામ્ ।
ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે મરણાય સુદારુણાઃ

યે ત્વસ્માન્ પ્રીણયિત્વા તુ ભુઞ્જતે શેષમાત્મના ।
તેષાં પુણ્યાન્ વયં યોકાન્ વિદધામ મહાત્મનામ્

તન્નાસ્તિ સર્વમેવૈતદ્વિનૈષાં વ્યુષ્ટિસંસ્થૈતમ્ ।
કથં નુ દિનસર્ગઃ સ્યાદન્યો ઽન્યમવદન્ સુરાઃ

તેષામેવ સમેતાનાં યજ્ઞવ્યુચ્છિત્તિશઙ્કિનામ્ ।
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ

તેજઃ પરં તેજસૈવ તપસા ચ તપસ્તથા ।
પ્રશામ્યતે ઽમરાસ્તસ્માચ્છૃણુધ્વં વચનં મમ

પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યાન્નોદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ ।
તસ્ય ચાનુદયાદ્ધાનિર્મર્ત્યાનાં ભવતાં તથા

તસ્માત્ પતિવ્રતામત્રેરનુભૂયાં તપસ્વિનીમ્ ।
પ્રસાદયત વૈ પત્નીં ભાનોરુદયકામ્યયા

પુત્ર ઉવાચ
તૈઃ સા પ્રસાદિતા ગત્વા પ્રોહેષ્ટં વ્રિયતામિતિ ।
અયાચન્ત દિનં દેવા ભવત્વિતિ યથા પુરા

અનસૂયોવાચ
પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં ન હીયેત કથન્ત્વિતિ ।
સંમાન્ય તસ્માત્ તાં સાધ્વીમહઃ સ્ત્રક્ષ્યામ્યહં સુરાઃ

યથા પુનરહોરાત્ર-સંસ્થાનમુપજાયતે ।
યથા ચ તસ્યાઃ સ્વપતિર્ન સાધ્વ્યા નાશમેષ્યતિ

પુત્ર ઉવાચ
એવમુક્ત્વા સુરાંસ્તસ્યા ગત્વા સા મન્દિરં શુભા ।
ઉવાચ કુશલં પૃષ્ટા ધર્મં ભર્તુસ્તથાત્મનઃ

અનસૂયોવાચ
કચ્ચિન્નન્દસિ કલ્યાણિ સ્વભર્તુર્મુખદર્શનાત્ ।
કચ્ચિચ્ચાખિલદેવેભ્યો મન્યસે ઽભ્યધિકં પતિમ્

ભર્તૃશુશ્રૂષણાદેવ મયા પ્રાપ્તં મહત્ ફલમ્ ।
સર્વકામફલાવાપ્ત્યા પ્રત્યૂહાઃ પરિવર્તિતાઃ

પઞ્ચર્ણાનિ મનુષ્યેણ સાધ્વિ ! દેયાનિ સર્વદા ।
તથાત્મવર્ણધર્મેણ કર્તવ્યો ધનસંચયઃ

પ્રાપ્તશ્ચાર્થસ્તતઃ પાત્રે વિનિયોજ્યો વિધાનતઃ ।
સત્યાર્જવ-તપો-દાનૈર્દયાયુક્તો ભવેત્ સદા

ક્રિયાશ્ચ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટા રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ ।
કર્તવ્યા અન્વહં શ્રદ્ધા-પુરસ્કારેણ શક્તિતઃ

સ્વજાતિવિહિતાનેવ લોકાનાપ્નોતિ માનવઃ ।
ક્લેશેન મહતા સાધ્વિ ! પ્રાજાપત્યાદિકાન્ ક્રમાત્

સ્ત્રિયસ્ત્વેવં સમસ્તસ્ય નરૈર્દુઃ ખાર્જિતસ્ય વૈ ।
પુણ્યસ્યાર્ધાપહારિણ્યઃ પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ

નાસ્તિ સ્ત્રીણાં પૃથગ્યજ્ઞો ન શ્રાદ્ધં નાપ્યુપોષિતમ્ ।
ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવૈતાન્ લોકાનિષ્ટાન્ વ્રજન્તિ હિ

તસ્માત્ સાધ્વિ ! મહાભાગે ! પતિશુશ્રૂષણં પ્રતિ ।
ત્વયા મતિઃ સદા કાર્યા યતો ભર્તા પરા ગતિઃ

યદ્દેવેભ્યો યચ્ચ પિત્રાગતેભ્યઃ
કુર્યાદ્ભર્તાભ્યર્ચ્ચનં સત્ક્રિયાતઃ ।
તસ્યાપ્યર્ધં કેવલાનન્યચિત્તા
નારી ભુઙ્ક્તે ભર્તૃશુશ્રૂષયૈવ

પુત્ર ઉવાચ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રતિપૂજ્ય તથાદરાત્ ।
પ્રત્યુવાચાત્રિપત્નીં તામનસૂયામિદં વચઃ

ધન્યાસ્મ્યનુગૃહીતાસ્મિ દેવૈશ્ચાપ્યવલોકિતા ।
યન્મે પ્રકૃતિકલ્યાણિ ! શ્રદ્ધાં વર્ધયસે પુનઃ

જાનામ્યેતન્ન નારીણાં કાચિત્ પતિસમા ગતિઃ ।
તત્પ્રીતિશ્ચોપકારાય ઇહ લોકે પરત્ર ચ

પતિપ્રસાદાદિહ ચ પ્રેત્ય ચૈવ યશસ્વિનિ ।
નારી સુખમવાપ્નોતિ નાર્યા ભર્તા હિ દેવતા

સા ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગે ! પ્રાપ્તાયા મમ મન્દિરમ્ ।
આર્યાયા યન્મયા કાર્યં તથાર્યેણાપિ વા શુભે

અનસૂયોવાચ
એતે દેવાઃ સહેન્દ્રેણ મામુપાગમ્ય દુઃ ખિતાઃ ।
ત્વદ્વાખ્યાપાસ્તસત્કર્મદિનનક્તનિરૂપણાઃ

યાચન્તે ઽહર્નિશાસંસ્થાં યથાવદવિખણ્ડિતામ્ ।
અહં તદર્થમાયાતા શૃણુ ચૈતદ્વચો મમ

દિનાભાવાત્ સમસ્તાનામભાવો યાગકર્મણામ્ ।
તદભાવાત્ સુરાઃ પુષ્ટિં નોપયાન્તિ તપસ્વિનિ

અહ્નશ્ચૈવ સમુચ્છેદાદુચ્છેદઃ સર્વકર્મણામ્ ।
તદુચ્છેદાદનાવૃષ્ટ્યા જગદુચ્છેદમેષ્યતિ

તત્ ત્વમિચ્છસિ ચેદેતત્ જગદુદ્ધર્તુમાપદઃ ।
પ્રસીદ સાધ્વિ ! લોકાનાં પૂર્વવદ્ધર્તતાં રવિઃ

બ્રાહ્મણ્યુવાચ
માણ્ડવ્યેન મહાભાગે ! શપ્તો ભર્તા મમેશ્વરઃ ।
સૂર્યોદયે વિનાશં ત્વં પ્રાપ્સ્યસીત્યતિમન્યુના

અનસૂયોવાચ
યદિ વા રોચતે ભદ્રે ! તતસ્ત્વદ્વચનાદહમ્ ।
કરોમિ પૂર્વવદ્દેહં ભર્તારઞ્ચ નવં તવ

મયા હિ સર્વથા સ્ત્રીણાં માહાત્મ્યં વરવર્ણિનિ ।
પતિવ્રતાનામારાધ્યમિતિ સંમાનયામિ તે

પુત્ર ઉવાચ
તથેત્યુક્તે તયા સૂર્યમાજુહાવ તપસ્વિની ।
અનસૂયાર્ઘ્યમુદ્યમ્ય દશરાત્રે તદા નિશિ

તતો વિવસ્વાન્ ભગવાન્ ફુલ્લપદ્મારુણાકૃતિઃ ।
શૈલરાજાનમુદયમારુરોહોરુમણ્ડલઃ

સમનન્તરમેવાસ્યા ભર્તા પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત ।
પપત ચ મહીપૃષ્ઠે પતન્તં જગૃહે ચ સા

અનસૂયોવાચ
ન વિષાદસ્ત્વયા ભદ્રે ! કર્તવ્યઃ પશ્ય મે બલમ્ ।
પતિશુશ્રૂષયાવાપ્તં તપસઃ કિં ચિરેણ તે

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમપશ્યં પુરુષં ક્વચિત્ ।
રૂપતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા વાઙ્માધુર્ંય્યાદિભૂષણૈઃ

તેન સત્યેન વિપ્રો ઽયં વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા ।
પ્રાપ્નોતુ જીવિતં ભાર્યાસહાયઃ શરદાં શતમ્

યથા ભર્તૃસમં નાન્યમહં પશ્યામિ દૈવતમ્ ।
તેન સત્યેન વિપ્રો ઽયં પુનર્જોવત્વનામયઃ

કર્મણા મનસા વાચા ભર્તુરારાધનં પ્રતિ ।
યથા મમોદ્યમો નિત્યં તથાયં જીવતાં દ્વિજઃ

પુત્ર ઉવાચ
તતો વિપ્રઃ સમુત્તસ્થૌ વ્યાધિમુક્તઃ પુનર્યુવા ।
સ્વભાભિર્ભાસયન્ વેશ્મ વૃન્દારક ઇવાજરઃ

તતો ઽપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિર્દેવવાદ્યાદિનિસ્વનઃ ।
લેભિરે ચ મુદં દેવા અનસૂયામથાબ્રુવન્

દેવા ઊચુઃ
વરં વૃણીષ્વ કલ્યાણિ દેવકાર્યં મહત્ કૃતમ્ ।
ત્વયા યસ્માત્ તતો દેવા વરદાસ્તે તપસ્વિનિ

અનસૂયોવાચ
યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે પિતામહપુરોગમાઃ ।
વરદા વરયોગ્યા ચ યદ્યહં ભવતાં મતા

તદ્યાન્તુ મમ પુત્રત્વં બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-મહેશ્વરાઃ ।
યોગઞ્ચ પ્રાપ્નુયાં ભર્તૃસહિતા ક્લેશમુક્તયે

એવમસ્ત્વિતિ તાં દેવા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવાદયઃ ।
પ્રોક્ત્વા જગ્મુર્યથાન્યાયમનુમાન્ય તપસ્વિનીમ્