Markandeya Purana · Chapter 15

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe jaḍopākhyāne yamakiṅkarasaṃvādo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ
pañcadaśo 'dhyāyaḥ
yamakiṅkara uvāca
patitāt pratigṛhyārthaṃ kharayoniṃ vrajed dvijaḥ /
narakāt pratimuktastu kṛmiḥ patitayājakaḥ

upādhyāyavyalīkantu kṛtvā śvā bhavati dvijaḥ /
tajjāyāṃ manasāvāñchan taddravyañcāpyasaṃśayam

gardabho jāyate jantuḥ pitroścāpyavamānakaḥ /
mātāpitarāvākruśya śārikā samprajāyate

bhrātuḥ patnyavamantā ca kapotatvaṃ prapadyate /
tāmeva pīḍayitvā tu kacchapatvaṃ prapadyate

bhartṛpiṇḍamupāśnan yastadiṣṭaṃ na niṣevate /
so 'pi mohasamāpanno jāyate vānaro mṛtaḥ

nyāsāpahartā narakādvimukto jāyate kṛmiḥ /
asūyakaśca narakānmukto bhavati rākṣasaḥ

viśvāsahantā ca naro mīnayonau prajāyate /
dhānyaṃ yavāṃstilān māṣān kulatthān sarṣapāṃścaṇān

kalāyāna kalamān mudgān godhūmānatasīstathā /
śasyānyanyāni vā hṛtvā mohājjanturacetanaḥ

sañjāyate mahāvaktro mūṣiko babhrusannibhaḥ /
paradārābhimarṣāttu vṛko ghoro 'bhijāyate

śvā śṛgālo vako gṛdhro vyāḍaḥ kaṅkastathā kramāt /
bhrātṛbhāryāñca durbuddhiryo dharṣayati pāpakṛt

puṃskokilatvamāpnoti sa cāpi narakāccyutaḥ /
sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāñca pāpakṛt

pradharṣayitvā kāmātmā śūkaro jāyate naraḥ /
yajña-dāna-vivāhānāṃ vighrakartā bhavet kṛmiḥ

punardāt ca kanyāyāḥ kṛmirevopajāyate /
devatā-pitṛ-viprāṇāmadatvā yo 'nnamaśnute

pramukto narakāt so 'pi vāyasaḥ samprajāyate /
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ vāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate

narakāt so 'pi vibhraṣṭaḥ krauñcayonau prajāyate /
śūdraśca brāhmaṇariṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate

tasyāmapatyamutpādya kāṣṭhāntaḥ kīṭako bhavet /
śūkaraḥ kṛmiko madguścaṇḍālaśca prajāyate

akṛtajño 'dhamaḥ puṃsāṃ vimukto narakānnaraḥ /
kṛtaghraḥ kṛmikaḥ kīṭaḥ pataṅgo vṛścikastathā

matsyastu vāyasaḥ kūrmaḥ pukkaso jāyate tataḥ /
aśastraṃ puruṣaṃ hatvā naraḥ sañjāyate kharaḥ

kṛmiḥ strīvadhakartā ca bālahantā ca jāyate /
bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ

tatrāpyasti viśeṣo vai bhojanasya śṛṇuṣva tat /
htvānnantu sa mārjāro jāyate narakāccyutaḥ

tilapiṇyākasaṃmiśramannaṃ hṛtvā tu mūṣikaḥ /
ghṛtaṃ hṛtvā ca nakulaḥ kāko madgurajāmiṣam

matsyamāṃsāpahṛt kākaḥ śyeno mārgāmiṣāpahṛt /
vīcīkākastvapahṛte lavaṇe dadhani kṛmiḥ

corayitvā payaścāpi balākā samprajāyate /
yastu corayate tailaṃ tailapāyī sa jāyate

madhu hṛtvā naro daṃśaḥ pūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ /
corayitvā tu niṣpāvān jāyate gṛhagolakaḥ

āsavaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnuyāt /
ayo hṛtvā tu pāpātmā vāyasaḥ samprajāyate

hṛte kāṃsye ca hārītaḥ kapoto rupyabhājane /
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate

patrorṇaṃ corayitvā tu krakaratvañca gacchati /
koṣakāraśca kauṣeye hṛte vastre 'bhijāyate

dukūle śārṅgakaḥ pāpo hṛte caivāṃśuke śukaḥ /
tathaivājāvikaṃ hṛtvā vastraṃ kṣaumaṃ ca jāyate

kārpāsike hṛte krauñco vālkahartā bakastathā /
mayūro varṇakān hṛtvā śākapatraṃ ca jāyate

jīvajjīvakatāṃ yāti raktavastrāpahṛnnaraḥ /
chucchundariḥ śubhān gandhān vāso hṛtvā śaśo bhavet

ṣaṇḍhaḥ phalāpaharaṇāt kāṣṭhasya ghuṇakīṭakaḥ /
puṣpāpahṛd daridraśca paṅguryānāpahṛnnaraḥ

śākahartā ca hārītastoyahartā ca cātakaḥ /
bhūhartā narakān gatvā rauravādīn sudāruṇān

tṛṇa-gulma-latā-valli-tvaksāratarutāṃ kramāt /
prāpya kṣīṇālpapāpastu naro bhavati vai tataḥ

kṛmiḥ kīṭaḥ pataṅgo 'tha pakṣī toya caro mṛgaḥ /
gotvaṃ prāpya ca caṇḍāla-pukkasādi jugupsitam

paṅgvandho vadhiraḥ kuṣṭhī yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ /
mukharogākṣirogaiśca gudarogaiśca bādhyate

apasmārī ca bhavati śūdratvaṃ ca sa gacchati /
eṣa eva kramo dṛṣṭo gosuvarṇāpahāriṇām

vidyāpahāriṇaścogrā niṣkrayabhraṃśino guroḥ /
jāyāmanyasya puruṣaḥ pārakhyāṃ pratipādayan

prāpnoti ṣaṇḍhatāṃ mūḍho yātanābhyaḥ paricyutaḥ /
yaḥ karoti naro homamasamiddhe vibhāvasau

so 'jirṇavyādhiduḥ khārto mandāgniḥ saṃprajāyate /
paranindā kṛtaghratvaṃ paramarmāvaghaṭṭanam

naiṣṭhuryaṃ nirghṛṇatvañca paradāropasevanam /
parasvaharaṇāśaucaṃ devatānāñca kutsanam

nikṛtyā kañcanaṃ nṛṇāṃ kārpaṇyaṃ ca nṛṇāṃ vadhaḥ /
yāni ca pratiṣiddhāni tatpravṛttiśca santatā

upalakṣyāṇi jānīyānmuktānāṃ narakādanu /
dayā bhūteṣu saṃvādaḥ paralokapratikriyā

satyaṃ bhūtahitārthoktirvedaprāmāṇyadarśanam /
guru-devarṣi-siddharṣipūjanaṃ sādhusaṅgamaḥ

satkriyābhāyasanaṃ maitrīmiti budhyate paṇḍitaḥ /
anyāni caiva saddharmaṅkriyābhūtāni yāni ca

svargacyutānāṃ liṅgāni puruṣāṇāmapāpinām /
etaduddeśato rājan bhavataḥ kathitaṃ mayā

svakarmaphalabhoktṝṇāṃ puṇyānāṃ pāpināṃ tathā /
tadehyanyatra gacchāmo dṛṣṭaṃ sarvaṃ tvayādhunā /
tvayā dṛṣṭo hi narakastadehyanyatra gamyatām

putra uvāca
tatastamagrataḥ kṛtvā sa rājā gantumudyataḥ /
tataśca sarvairutkruṣṭaṃ yātanāsthāyibhirnṛbhiḥ

prasādaṃ kuru bhūpeti tiṣṭha tāvanmuhūrtakam /
tvadaṅgasaṅgī pavano mano hlādayate hi naḥ

paritāpañca gātrebhyaḥ pīḍābādhāśca kṛtsnaśaḥ /
apahanti naravyāghra yadāṃ kura mahīpate

etacchrutvā vacasteṣāṃ taṃ yāmyapuruṣaṃ nṛpaḥ /
papraccha kathameteṣāmāhlādo mayi tiṣṭhati

kiṃ mayā karma tat puṇyaṃ martyaloke mahat kṛtam /
āhlādadāyinī vyuṣṭiryeneyaṃ tadudīraya

yamapuruṣa uvāca
pitṛdevātithipraiṣya-śiṣṭenānnena te tanuḥ /
puṣṭimabhyāgatā yasmāt tadgataṃ ca mano yataḥ

tatastvadgātrasaṃsargo pavano hlādadāyakaḥ /
pāpakarmakṛto rājan yātanā na prabādhate

aśvamedhādayo yajñāstvayeṣṭā vidhivadyataḥ /
tatastvaddarśanādyāmyā yantraśastrāgnivāyasāḥ

pīḍana-ccheda-dāhādi-mahāduḥ khasya hetavaḥ /
mṛdutvamāgatā rājan tejasāpahatāstava

rājovāca
na svarge brahmaloke vā tat sukhaṃ prāpyate naraiḥ /
yadārtajantunirvāṇa-dānotthamiti me matiḥ

yadi matsannidhāvetān yātanā na prabādhate /
tato bhadramukhātrāhaṃ sthāsye sthāṇurivācalaḥ

yamapuruṣa uvāca
ehi rājan pragacchāmo nijapuṇyasamarjitān /
bhuṅkṣva bhogānapāsyeha yātanāḥ pāpakarmaṇām

rājovāca
tasmānna tāvadyāsyāmi yāvadete suduḥ khitāḥ /
matsannidhānāt sukhino bhavanti narakaukasaḥ

dhik tasya jīvanaṃ puṃsaḥ śaraṇārthinamāturam /
yo nārtamanugṛhṇāti vairipakṣamapi dhruvam

yajña-dāna-tapāṃsīha paratra ca na bhūtaye /
bhavanti tasya yasyārta-paritrāṇe na mānasam

narasya yasya kaṭhinaṃ mano bālāturādiṣu /
vṛddheṣu ca na taṃ manye mānuṣaṃ rākṣaso hi saḥ

eteṣāṃ sannikarṣāt tu yadyagniparitāpajam /
tathogragandhajaṃ vāpi duḥ khaṃ narakasambhavam

kṣutpipāsābhavaṃ duḥ khaṃ yacca mūrcchāpradaṃ mahat /
eteṣāṃ trāṇadānantu manye svargasukhāt param

prāpsyantyārtā yadi sukhaṃ bahavo duḥ khite mayi /
kinnu prāptaṃ mayā na syāt tasmāt tvaṃ vraja māciram

yamapuruṣa uvāca
eṣa dharmaśca śakraśca tvāṃ netuṃ samupāgatau /
avaśyamasmād gantavyaṃ tasmāt pārthiva ! gamyatām

dharma uvāca
nayāmi tvāmahaṃ svargaṃ tvayā samyagupāsitaḥ /
vimānametadāruhya mā vilambasva gamyatām

rājovāca
narake mānavā dharma pīḍyante 'tra sahasraśaḥ /
trāhīti cārtāḥ krandanti māmato na vrajāmyaham

indra uvāca
karmaṇā narakaprāptireteṣāṃ pāpakarmiṇām /
svargastvayāpi gantavyo nṛpa ! puṇyena karmaṇā

rājovāca
yadi jānāsi dharma ! tvaṃ tvaṃ vā śakra ! śacīpate /
mama yāvat pramāṇantu śubhaṃ tadvaktumarhathaḥ

dharma uvāca
abbindavo yathāmbhodhau yathā vā divi tārakāḥ /
yathā vā varṣatā dhārā gaḍgāyāṃ sikatā yathā

asaṃkhyeyā mahārāja yathā bindvādayo hyapām /
tathā tavāpi puṇyasya saṃkhyā naivopapadyate

anukampāmimāmadya nārakeṣviha kurvataḥ /
tadeva śatasāhastraṃ saṃkhyāmupagataṃ tava

tad gaccha tvaṃ nṛpaśreṣṭha tadbhāktumamarālayam /
ete 'pi pāpaṃ narake kṣapayantu svakarmajam

rājovāca
kathaṃ spṛhāṃ kariṣyanti matsamparkeṣu mānavāḥ /
yadi satsannidhāveṣāmukatkarṣo nopajāyate

tasmādyat sukṛtaṃ kiñcinmamāsti tridaśādhipa /
tena mucyantu narakāt pāpino yātanāṃ gatāḥ

indra uvāca
evamūrdhvataraṃ sthānaṃ tvayāvāptaṃ mahīpate /
etāṃśca narakāt paśya vimuktān pāpakāriṇaḥ

putra uvāca
tato 'patat puṣpavṛṣṭistasyopari mahīpateḥ /
vimānañcādhiropyainaṃ svarlokamanayaddhariḥ

ahañcānye ca ye tatra yātanābhyaḥ paricyutāḥ /
svakarmaphalanirdiṣṭaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ

evamete samākhyātā narakā dvijasattama /
yena yena ca pāpena yāṃ yāṃ yonimupaiti vai

tat tat sarvaṃ samākhyātaṃ yathā dṛṣṭaṃ mayā purā /
purānubhavajaṃ jñānamavāpyāvitathaṃ tava /
ataḥ paraṃ mahābhāga kimanyat kathayāmi te