માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે જડોપાખ્યાને યમકિઙ્કરસંવાદો નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
યમકિઙ્કર ઉવાચ
પતિતાત્ પ્રતિગૃહ્યાર્થં ખરયોનિં વ્રજેદ્ દ્વિજઃ ।
નરકાત્ પ્રતિમુક્તસ્તુ કૃમિઃ પતિતયાજકઃ

ઉપાધ્યાયવ્યલીકન્તુ કૃત્વા શ્વા ભવતિ દ્વિજઃ ।
તજ્જાયાં મનસાવાઞ્છન્ તદ્દ્રવ્યઞ્ચાપ્યસંશયમ્

ગર્દભો જાયતે જન્તુઃ પિત્રોશ્ચાપ્યવમાનકઃ ।
માતાપિતરાવાક્રુશ્ય શારિકા સમ્પ્રજાયતે

ભ્રાતુઃ પત્ન્યવમન્તા ચ કપોતત્વં પ્રપદ્યતે ।
તામેવ પીડયિત્વા તુ કચ્છપત્વં પ્રપદ્યતે

ભર્તૃપિણ્ડમુપાશ્નન્ યસ્તદિષ્ટં ન નિષેવતે ।
સો ઽપિ મોહસમાપન્નો જાયતે વાનરો મૃતઃ

ન્યાસાપહર્તા નરકાદ્વિમુક્તો જાયતે કૃમિઃ ।
અસૂયકશ્ચ નરકાન્મુક્તો ભવતિ રાક્ષસઃ

વિશ્વાસહન્તા ચ નરો મીનયોનૌ પ્રજાયતે ।
ધાન્યં યવાંસ્તિલાન્ માષાન્ કુલત્થાન્ સર્ષપાંશ્ચણાન્

કલાયાન કલમાન્ મુદ્ગાન્ ગોધૂમાનતસીસ્તથા ।
શસ્યાન્યન્યાનિ વા હૃત્વા મોહાજ્જન્તુરચેતનઃ

સઞ્જાયતે મહાવક્ત્રો મૂષિકો બભ્રુસન્નિભઃ ।
પરદારાભિમર્ષાત્તુ વૃકો ઘોરો ઽભિજાયતે

શ્વા શૃગાલો વકો ગૃધ્રો વ્યાડઃ કઙ્કસ્તથા ક્રમાત્ ।
ભ્રાતૃભાર્યાઞ્ચ દુર્બુદ્ધિર્યો ધર્ષયતિ પાપકૃત્

પુંસ્કોકિલત્વમાપ્નોતિ સ ચાપિ નરકાચ્ચ્યુતઃ ।
સખિભાર્યાં ગુરોર્ભાર્યાં રાજભાર્યાઞ્ચ પાપકૃત્

પ્રધર્ષયિત્વા કામાત્મા શૂકરો જાયતે નરઃ ।
યજ્ઞ-દાન-વિવાહાનાં વિઘ્રકર્તા ભવેત્ કૃમિઃ

પુનર્દાત્ ચ કન્યાયાઃ કૃમિરેવોપજાયતે ।
દેવતા-પિતૃ-વિપ્રાણામદત્વા યો ઽન્નમશ્નુતે

પ્રમુક્તો નરકાત્ સો ઽપિ વાયસઃ સમ્પ્રજાયતે ।
જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં વાપિ ભ્રાતરં યો ઽવમન્યતે

નરકાત્ સો ઽપિ વિભ્રષ્ટઃ ક્રૌઞ્ચયોનૌ પ્રજાયતે ।
શૂદ્રશ્ચ બ્રાહ્મણરિં ગત્વા કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે

તસ્યામપત્યમુત્પાદ્ય કાષ્ઠાન્તઃ કીટકો ભવેત્ ।
શૂકરઃ કૃમિકો મદ્ગુશ્ચણ્ડાલશ્ચ પ્રજાયતે

અકૃતજ્ઞો ઽધમઃ પુંસાં વિમુક્તો નરકાન્નરઃ ।
કૃતઘ્રઃ કૃમિકઃ કીટઃ પતઙ્ગો વૃશ્ચિકસ્તથા

મત્સ્યસ્તુ વાયસઃ કૂર્મઃ પુક્કસો જાયતે તતઃ ।
અશસ્ત્રં પુરુષં હત્વા નરઃ સઞ્જાયતે ખરઃ

કૃમિઃ સ્ત્રીવધકર્તા ચ બાલહન્તા ચ જાયતે ।
ભોજનં ચોરયિત્વા તુ મક્ષિકા જાયતે નરઃ

તત્રાપ્યસ્તિ વિશેષો વૈ ભોજનસ્ય શૃણુષ્વ તત્ ।
હ્ત્વાન્નન્તુ સ માર્જારો જાયતે નરકાચ્ચ્યુતઃ

તિલપિણ્યાકસંમિશ્રમન્નં હૃત્વા તુ મૂષિકઃ ।
ઘૃતં હૃત્વા ચ નકુલઃ કાકો મદ્ગુરજામિષમ્

મત્સ્યમાંસાપહૃત્ કાકઃ શ્યેનો માર્ગામિષાપહૃત્ ।
વીચીકાકસ્ત્વપહૃતે લવણે દધનિ કૃમિઃ

ચોરયિત્વા પયશ્ચાપિ બલાકા સમ્પ્રજાયતે ।
યસ્તુ ચોરયતે તૈલં તૈલપાયી સ જાયતે

મધુ હૃત્વા નરો દંશઃ પૂપં હૃત્વા પિપીલિકઃ ।
ચોરયિત્વા તુ નિષ્પાવાન્ જાયતે ગૃહગોલકઃ

આસવં ચોરયિત્વા તુ તિત્તિરિત્વમવાપ્નુયાત્ ।
અયો હૃત્વા તુ પાપાત્મા વાયસઃ સમ્પ્રજાયતે

હૃતે કાંસ્યે ચ હારીતઃ કપોતો રુપ્યભાજને ।
હૃત્વા તુ કાઞ્ચનં ભાણ્ડં કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે

પત્રોર્ણં ચોરયિત્વા તુ ક્રકરત્વઞ્ચ ગચ્છતિ ।
કોષકારશ્ચ કૌષેયે હૃતે વસ્ત્રે ઽભિજાયતે

દુકૂલે શાર્ઙ્ગકઃ પાપો હૃતે ચૈવાંશુકે શુકઃ ।
તથૈવાજાવિકં હૃત્વા વસ્ત્રં ક્ષૌમં ચ જાયતે

કાર્પાસિકે હૃતે ક્રૌઞ્ચો વાલ્કહર્તા બકસ્તથા ।
મયૂરો વર્ણકાન્ હૃત્વા શાકપત્રં ચ જાયતે

જીવજ્જીવકતાં યાતિ રક્તવસ્ત્રાપહૃન્નરઃ ।
છુચ્છુન્દરિઃ શુભાન્ ગન્ધાન્ વાસો હૃત્વા શશો ભવેત્

ષણ્ઢઃ ફલાપહરણાત્ કાષ્ઠસ્ય ઘુણકીટકઃ ।
પુષ્પાપહૃદ્ દરિદ્રશ્ચ પઙ્ગુર્યાનાપહૃન્નરઃ

શાકહર્તા ચ હારીતસ્તોયહર્તા ચ ચાતકઃ ।
ભૂહર્તા નરકાન્ ગત્વા રૌરવાદીન્ સુદારુણાન્

તૃણ-ગુલ્મ-લતા-વલ્લિ-ત્વક્સારતરુતાં ક્રમાત્ ।
પ્રાપ્ય ક્ષીણાલ્પપાપસ્તુ નરો ભવતિ વૈ તતઃ

કૃમિઃ કીટઃ પતઙ્ગો ઽથ પક્ષી તોય ચરો મૃગઃ ।
ગોત્વં પ્રાપ્ય ચ ચણ્ડાલ-પુક્કસાદિ જુગુપ્સિતમ્

પઙ્ગ્વન્ધો વધિરઃ કુષ્ઠી યક્ષ્મણા ચ પ્રપીડિતઃ ।
મુખરોગાક્ષિરોગૈશ્ચ ગુદરોગૈશ્ચ બાધ્યતે

અપસ્મારી ચ ભવતિ શૂદ્રત્વં ચ સ ગચ્છતિ ।
એષ એવ ક્રમો દૃષ્ટો ગોસુવર્ણાપહારિણામ્

વિદ્યાપહારિણશ્ચોગ્રા નિષ્ક્રયભ્રંશિનો ગુરોઃ ।
જાયામન્યસ્ય પુરુષઃ પારખ્યાં પ્રતિપાદયન્

પ્રાપ્નોતિ ષણ્ઢતાં મૂઢો યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતઃ ।
યઃ કરોતિ નરો હોમમસમિદ્ધે વિભાવસૌ

સો ઽજિર્ણવ્યાધિદુઃ ખાર્તો મન્દાગ્નિઃ સંપ્રજાયતે ।
પરનિન્દા કૃતઘ્રત્વં પરમર્માવઘટ્ટનમ્

નૈષ્ઠુર્યં નિર્ઘૃણત્વઞ્ચ પરદારોપસેવનમ્ ।
પરસ્વહરણાશૌચં દેવતાનાઞ્ચ કુત્સનમ્

નિકૃત્યા કઞ્ચનં નૃણાં કાર્પણ્યં ચ નૃણાં વધઃ ।
યાનિ ચ પ્રતિષિદ્ધાનિ તત્પ્રવૃત્તિશ્ચ સન્તતા

ઉપલક્ષ્યાણિ જાનીયાન્મુક્તાનાં નરકાદનુ ।
દયા ભૂતેષુ સંવાદઃ પરલોકપ્રતિક્રિયા

સત્યં ભૂતહિતાર્થોક્તિર્વેદપ્રામાણ્યદર્શનમ્ ।
ગુરુ-દેવર્ષિ-સિદ્ધર્ષિપૂજનં સાધુસઙ્ગમઃ

સત્ક્રિયાભાયસનં મૈત્રીમિતિ બુધ્યતે પણ્ડિતઃ ।
અન્યાનિ ચૈવ સદ્ધર્મઙ્ક્રિયાભૂતાનિ યાનિ ચ

સ્વર્ગચ્યુતાનાં લિઙ્ગાનિ પુરુષાણામપાપિનામ્ ।
એતદુદ્દેશતો રાજન્ ભવતઃ કથિતં મયા

સ્વકર્મફલભોક્તૄણાં પુણ્યાનાં પાપિનાં તથા ।
તદેહ્યન્યત્ર ગચ્છામો દૃષ્ટં સર્વં ત્વયાધુના ।
ત્વયા દૃષ્ટો હિ નરકસ્તદેહ્યન્યત્ર ગમ્યતામ્

પુત્ર ઉવાચ
તતસ્તમગ્રતઃ કૃત્વા સ રાજા ગન્તુમુદ્યતઃ ।
તતશ્ચ સર્વૈરુત્ક્રુષ્ટં યાતનાસ્થાયિભિર્નૃભિઃ

પ્રસાદં કુરુ ભૂપેતિ તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તકમ્ ।
ત્વદઙ્ગસઙ્ગી પવનો મનો હ્લાદયતે હિ નઃ

પરિતાપઞ્ચ ગાત્રેભ્યઃ પીડાબાધાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ।
અપહન્તિ નરવ્યાઘ્ર યદાં કુર મહીપતે

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં તં યામ્યપુરુષં નૃપઃ ।
પપ્રચ્છ કથમેતેષામાહ્લાદો મયિ તિષ્ઠતિ

કિં મયા કર્મ તત્ પુણ્યં મર્ત્યલોકે મહત્ કૃતમ્ ।
આહ્લાદદાયિની વ્યુષ્ટિર્યેનેયં તદુદીરય

યમપુરુષ ઉવાચ
પિતૃદેવાતિથિપ્રૈષ્ય-શિષ્ટેનાન્નેન તે તનુઃ ।
પુષ્ટિમભ્યાગતા યસ્માત્ તદ્ગતં ચ મનો યતઃ

તતસ્ત્વદ્ગાત્રસંસર્ગો પવનો હ્લાદદાયકઃ ।
પાપકર્મકૃતો રાજન્ યાતના ન પ્રબાધતે

અશ્વમેધાદયો યજ્ઞાસ્ત્વયેષ્ટા વિધિવદ્યતઃ ।
તતસ્ત્વદ્દર્શનાદ્યામ્યા યન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિવાયસાઃ

પીડન-ચ્છેદ-દાહાદિ-મહાદુઃ ખસ્ય હેતવઃ ।
મૃદુત્વમાગતા રાજન્ તેજસાપહતાસ્તવ

રાજોવાચ
ન સ્વર્ગે બ્રહ્મલોકે વા તત્ સુખં પ્રાપ્યતે નરૈઃ ।
યદાર્તજન્તુનિર્વાણ-દાનોત્થમિતિ મે મતિઃ

યદિ મત્સન્નિધાવેતાન્ યાતના ન પ્રબાધતે ।
તતો ભદ્રમુખાત્રાહં સ્થાસ્યે સ્થાણુરિવાચલઃ

યમપુરુષ ઉવાચ
એહિ રાજન્ પ્રગચ્છામો નિજપુણ્યસમર્જિતાન્ ।
ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનપાસ્યેહ યાતનાઃ પાપકર્મણામ્

રાજોવાચ
તસ્માન્ન તાવદ્યાસ્યામિ યાવદેતે સુદુઃ ખિતાઃ ।
મત્સન્નિધાનાત્ સુખિનો ભવન્તિ નરકૌકસઃ

ધિક્ તસ્ય જીવનં પુંસઃ શરણાર્થિનમાતુરમ્ ।
યો નાર્તમનુગૃહ્ણાતિ વૈરિપક્ષમપિ ધ્રુવમ્

યજ્ઞ-દાન-તપાંસીહ પરત્ર ચ ન ભૂતયે ।
ભવન્તિ તસ્ય યસ્યાર્ત-પરિત્રાણે ન માનસમ્

નરસ્ય યસ્ય કઠિનં મનો બાલાતુરાદિષુ ।
વૃદ્ધેષુ ચ ન તં મન્યે માનુષં રાક્ષસો હિ સઃ

એતેષાં સન્નિકર્ષાત્ તુ યદ્યગ્નિપરિતાપજમ્ ।
તથોગ્રગન્ધજં વાપિ દુઃ ખં નરકસમ્ભવમ્

ક્ષુત્પિપાસાભવં દુઃ ખં યચ્ચ મૂર્ચ્છાપ્રદં મહત્ ।
એતેષાં ત્રાણદાનન્તુ મન્યે સ્વર્ગસુખાત્ પરમ્

પ્રાપ્સ્યન્ત્યાર્તા યદિ સુખં બહવો દુઃ ખિતે મયિ ।
કિન્નુ પ્રાપ્તં મયા ન સ્યાત્ તસ્માત્ ત્વં વ્રજ માચિરમ્

યમપુરુષ ઉવાચ
એષ ધર્મશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વાં નેતું સમુપાગતૌ ।
અવશ્યમસ્માદ્ ગન્તવ્યં તસ્માત્ પાર્થિવ ! ગમ્યતામ્

ધર્મ ઉવાચ
નયામિ ત્વામહં સ્વર્ગં ત્વયા સમ્યગુપાસિતઃ ।
વિમાનમેતદારુહ્ય મા વિલમ્બસ્વ ગમ્યતામ્

રાજોવાચ
નરકે માનવા ધર્મ પીડ્યન્તે ઽત્ર સહસ્રશઃ ।
ત્રાહીતિ ચાર્તાઃ ક્રન્દન્તિ મામતો ન વ્રજામ્યહમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ
કર્મણા નરકપ્રાપ્તિરેતેષાં પાપકર્મિણામ્ ।
સ્વર્ગસ્ત્વયાપિ ગન્તવ્યો નૃપ ! પુણ્યેન કર્મણા

રાજોવાચ
યદિ જાનાસિ ધર્મ ! ત્વં ત્વં વા શક્ર ! શચીપતે ।
મમ યાવત્ પ્રમાણન્તુ શુભં તદ્વક્તુમર્હથઃ

ધર્મ ઉવાચ
અબ્બિન્દવો યથામ્ભોધૌ યથા વા દિવિ તારકાઃ ।
યથા વા વર્ષતા ધારા ગડ્ગાયાં સિકતા યથા

અસંખ્યેયા મહારાજ યથા બિન્દ્વાદયો હ્યપામ્ ।
તથા તવાપિ પુણ્યસ્ય સંખ્યા નૈવોપપદ્યતે

અનુકમ્પામિમામદ્ય નારકેષ્વિહ કુર્વતઃ ।
તદેવ શતસાહસ્ત્રં સંખ્યામુપગતં તવ

તદ્ ગચ્છ ત્વં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભાક્તુમમરાલયમ્ ।
એતે ઽપિ પાપં નરકે ક્ષપયન્તુ સ્વકર્મજમ્

રાજોવાચ
કથં સ્પૃહાં કરિષ્યન્તિ મત્સમ્પર્કેષુ માનવાઃ ।
યદિ સત્સન્નિધાવેષામુકત્કર્ષો નોપજાયતે

તસ્માદ્યત્ સુકૃતં કિઞ્ચિન્મમાસ્તિ ત્રિદશાધિપ ।
તેન મુચ્યન્તુ નરકાત્ પાપિનો યાતનાં ગતાઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ
એવમૂર્ધ્વતરં સ્થાનં ત્વયાવાપ્તં મહીપતે ।
એતાંશ્ચ નરકાત્ પશ્ય વિમુક્તાન્ પાપકારિણઃ

પુત્ર ઉવાચ
તતો ઽપતત્ પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ ।
વિમાનઞ્ચાધિરોપ્યૈનં સ્વર્લોકમનયદ્ધરિઃ

અહઞ્ચાન્યે ચ યે તત્ર યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતાઃ ।
સ્વકર્મફલનિર્દિષ્ટં તતો જાત્યન્તરં ગતાઃ

એવમેતે સમાખ્યાતા નરકા દ્વિજસત્તમ ।
યેન યેન ચ પાપેન યાં યાં યોનિમુપૈતિ વૈ

તત્ તત્ સર્વં સમાખ્યાતં યથા દૃષ્ટં મયા પુરા ।
પુરાનુભવજં જ્ઞાનમવાપ્યાવિતથં તવ ।
અતઃ પરં મહાભાગ કિમન્યત્ કથયામિ તે