Markandeya Purana · Chapter 10
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe āḍi-bakayuddhavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ
daśamo 'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
saṃśayaṃ dvijaśārdūlāḥ prabrūta mama pṛcchataḥ /
āvirbhāva-tirobhāvau bhūtānāṃ yatra saṃsthitau
kathaṃ sañjāyate jantuḥ kathaṃ vā savivardhate /
kathaṃ vodaramadhyasthastiṣṭhatyaṅganipīḍitaḥ
niṣkrāntimudarāt prāpya kathaṃ vā vṛddhimṛcchati /
utkrāntikāle ca kathañcidbhāvena viyujyate
kṛtsno mṛtastathāśnāti ubhe sukṛta-duṣkṛte /
kathaṃ te ca tathā tasya phalaṃ sampādayantyuta
kathaṃ na jīryate tatra piṇḍīkṛta ivāśaye /
strīkoṣṭhe yatra jīryante bhuktāni sugurūṇyapi /
bhakṣyāṇi yatra no janturjoryate kathamalpakaḥ
etanme brūta sakalaṃ sandehoktivivarjitam /
tadetat parama guhyaṃ yatra muhyanti jantavaḥ
pakṣiṇa ūcuḥ
praśnabhāro 'yamatulastvayāsmāsu niveśitaḥ /
durbhāvyaḥ sarvabhūtānāṃ bhāvābhāvasamāśritaḥ
taṃ śṛṇuṣva mahābhāga yathā prāha pituḥ purā /
putraḥ paramadharmātmā sumatirnāma nāmataḥ
brāhmaṇo bhārgavaḥ kaścit sutamāha mahāmatiḥ /
kṛtopanayanaṃ śāntaṃ sumatiṃ jaḍarūpiṇam
vedānadhīṣva sumate ! yathānukramamāditaḥ /
guruśuśrūṣaṇe vyagro bhaikṣānnakṛtabhojanaḥ
tato gārhasthyamāsthāya ceṣṭvā yajñānanuttamān /
iṣṭamutpādayāpatyamāśrayethā vanaṃ tataḥ
vanasthaśca tato vatsa parivrāḍ niṣparigrahaḥ /
evamāpsyasi tadbrahma yatra gatvā na śocasi
pakṣiṇa ūcuḥ
ityevamukto bahuśo jaḍatvānnāha kiñcana /
pitāpi taṃ subahuśaḥ prāha prītyā punaḥ punaḥ
iti pitrā sutasnehāt pralobhi madhurākṣaram /
sa codyamāno bahuśaḥ prahasyedamathābravīt
tātaitadbahuśo 'bhyastaṃ yat tvayādyopadiśyate /
tathaivānyāni śāstrāṇi śilpāni vividhāni ca
janmanāmayutaṃ sāgraṃ mama smṛtipathaṃ gatam /
nirvedāḥ paritoṣāśca kṣayavṛddhyudaye gatāḥ
śatrumitrakalatrāṇāṃ viyogāḥ saṅgamāstathā /
mātaro vivadhā dṛṣṭāḥ pitaro vivadhāstathā
anubhūtāni saukhyani duḥ khāni ca sahasraśaḥ /
bāndhavā bahavaḥ prāptāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ
viṇmūtrapicchile strīṇāṃ tathā koṣṭhe mayoṣitam /
pīḍāśca subhṛśaṃ prāptā rogāṇāñca sahasraśaḥ
garbhaduḥ khānyanekāni bālatve yauvane tathā /
vṛddhatāyāṃ tathāptāni tāni sarvāṇi saṃsmare
brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñcāpi yoniṣu /
punaśca puśukīṭānāṃ mṛgāṇāmatha pakṣiṇām
tathaiva rājabhṛtyānāṃ rājñāñcāhavaśālinām /
samutpanno 'smi geheṣu tathaiva tava veśmani
bhṛtyatāṃ dāsatāñcaiva gato 'smi bahuśo nṛṇām /
svāmitvamīśvaratvaṃ ca daridratvaṃ tathā gataḥ
hataṃ mayā hataścānyairhataṃ me ghātitaṃ tathā /
dattaṃ mamānyairanyebhyo mayā dattamanekaśāḥ
pitṛ-mātṛ-suhṛd-bhrātṛ-kalatrādikṛtena ca /
tuṣṭo 'sakṛt tathā dainyamaśrudhautānano gataḥ
evaṃ saṃsāracakre 'smin bhramatā tāta saṅkaṭe /
jñānametanmayā prāptaṃ mokṣasamprāptikārakam
vijñāte yatra sarvo 'yamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitaḥ /
kriyākalāpo viguṇo na samyak pratibhāti me
tasmādutpannabodhasya vedaiḥ kiṃ me prayojanam /
guruvijñānatṛptasya nirīhasya sadātmanaḥ
ṣaṭ prakārakriyā-duḥkha-sukha-harṣa-rasaiśca yat /
guṇaiśca varjitaṃ brahma tat prāpsyāmi paraṃ padam
rasa-harṣa-bhayodvega-krodhāmarṣa-jarāturām /
vijñātāṃ svamṛgagrāhisaṃghapāśaśatākulam
tasmādyāsyāmyahaṃ tāta tyaktvemāṃ duḥ khasantatim /
trayīdharmamadharmāḍhyaṃ kiṃ pāpaphalasannibham
pakṣiṇa ūcuḥ
tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣavismayagadgadam /
pitā prāha mahābhāgaḥ svasutaṃ hṛṣṭamānasaḥ
pitovāca
kimetadvadase vatsa kutaste jñānasambhavaḥ /
kena te jaḍatā pūrvamidānīñca prabuddhatā
kinnu śāpavikāro 'yaṃ munidevakṛtastava /
yatte jñānaṃ tirobhūtamāvirbhāvamupāgatam
putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā vṛttaṃ mamedaṃ sukha-duḥkhadam /
yaścāhamāsamanyasmin janmanyasmatparantu yat
ahamāsaṃ purā vipro nyastātmā paramātmani /
ātmavidyāvicāreṣu parāṃ niṣṭhāmupāgataḥ
satataṃ yogayuktasya satatābhyāsasaṅgamāt /
satsaṃyogāt svasvabhāvādvicāravidhiśodhanāt
tasminnave parā prītirmamāsīd yuñjataḥ sadā /
ācāryatāñca samprāptaḥ śiṣyasandehahṛttamaḥ
tataḥ kālena mahatā aikāntikamupagataḥ /
ajñānākṛṣṭasadbhāvo vipannaśca pramādataḥ
utkrāntikālādārabhya smṛtilopo na me 'bhavat /
yāvadabdaṃ gataṃ caiva janmanāṃ smṛtimāgatam
pūrvābhyāsena tenaiva so 'haṃ tāta ! jitendriyaḥ /
yatiṣyāmi tathā kartuṃ na bhaviṣye yathā punaḥ
jñānadānaphalaṃ hyetadyajjātismaraṇaṃ mama /
na hyetat prāpyate tāta trayīdharmāśritairnaraiḥ
so 'haṃ pūrvāśramādeva niṣṭhādharmamupāśritaḥ /
ekāntitvamupāgamya yatiṣyāmyātmamokṣaṇe
tadbrūhi tvaṃ mahābhāga ! yat te saṃśayikaṃ hṛdi /
etāvatāpi te prītimutpādyānṛṇyamāpnuyām
pakṣiṇa ūcuḥ
pitā prāha tataḥ putraṃ śraddadhat tasya tadvacaḥ /
bhavatā yadvayaṃ pṛṣṭāḥ saṃsāragrahaṇāśrayam
putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā tattvamanubhūtaṃ mayāsakṛt /
saṃsāracakramajaraṃ sthitiryasya na vidyate
so 'haṃ vadāmi te sarvaṃ tavaivānujñayā pitaḥ /
utkrāntikālādārabhya yathā nānyo vadiṣyati
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ /
bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ
udāno nāma pavanastataścordhvaṃ pravartate /
bhuktānāmambubhakṣyāṇāmadhogatinirodhakṛt
tato yenāmbudānāni kṛtānyannarasāstathā /
dattāḥ sa tasya āhlādamāpadi pratipadyate
annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā /
so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā
yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca /
āstikaḥ śraddadhānaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati
devabrāhmaṇapūjāyāṃ ye ratā nānasūyavaḥ /
śuklā vadānyā hrīmantaste narāḥ sukhamṛtyavaḥ
yo na kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet /
yathoktakārī somyaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati
avāridāyino dāhaṃ kṣudhāñcānannadāyinaḥ /
prāpnuvanti narāḥ kāle tasmin mṛtyāvupasthite
śītaṃ jayantīndhanadāstāpaṃ candanadāyinaḥ /
prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānudvegakāriṇaḥ
mohājñānapradātāraḥ prāpnuvanti mahadbhayam /
vedanābhirudagrābhiḥ prapīḍyante 'dhamā narāḥ
kūṭasākṣī mṛṣāvādī yaścāsadanuśāsti vai /
te mohamṛtyavaḥ sarve tathā vedavinindakāḥ
vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ /
āgacchanti durātmāno yamasya puruṣāstadā
prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ /
krāndatyavirataṃ so 'tha bhrātṛ-mātṛsutānatha
sāsya vāgasphuṭā tāta ekavarṇā vibhāvyate /
dṛṣṭiśca bhrāmyate trāsācchvāsācchuṣyatyathānanam
ūrdhvaśvāsānvitaḥ so 'tha dṛṣṭibhaṅgasamanvitaḥ /
tataḥ sa vedanāviṣṭastaccharīraṃ vimuñcati
vāyvagrasārī tadrūpaṃ dehamanyat prapadyate /
tatkarmajaṃ yātanārthaṃ na mātṛ-pitṛsambhavam /
tatpramāṇavayo 'vasthā-saṃsthānaiḥ prāgbhavaṃ yathā
tato dūto yamasyāśu pāśairbadhnāti dāruṇaiḥ /
daṇḍaprahārasambhrāntaṃ karṣate dakṣiṇāṃ diśam
kuśa-kaṇṭaka-valamīka-śaṅku-pāṣāṇakarkaśe /
tathā pradīptajvalane kvacicchṛbhraśatotkaṭe
pradīptādityatapte ca dahyamāne tadaṃśubhiḥ /
kṛṣyate yamadūtaiścāśivasannādabhīṣaṇaiḥ
vikṛṣyamāṇastairghorairbhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ /
prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamakṣayam
chatropānatpradātāro ye ca vastrapradā narāḥ /
ye yānti manujā mārgaṃ taṃ sukhena tathānnadāḥ
evaṃ kleśānanubhavannavaśaḥ pāpapīḍitaḥ /
nīyate dvādaśāhena dharmarājapuraṃ naraḥ
kalevare dahyamāne mahāntaṃ dāhamṛcchati /
tāḍyamāne tathaivārti chidyamāne ca dāruṇām
klidyamāne cirataraṃ janturduḥkhamavāpnute /
svena karmavipākena dehāntaragato 'pi san
tatra yadvāndhavāstoyaṃ prayacchanti tilaiḥ saha /
yacca piṇḍaṃ prayacchanti nīyamānastadaśnute
tailābhyaṅgo bāndhavānāmaṅgasaṃvāhanañca yat /
tena cāpyāyyate janturyaccāśnanti sabāndhavāḥ
bhūmau svapadbhirnātyantaṃ kleśamāpnoti bāndhavaiḥ /
dānaṃ dadadbhiśca tathā janturāpyāyyate mṛtaḥ
nīyamānaḥ svakaṃ gehaṃ dvādaśāhaṃ sa paśyati /
upabhuṅkte tathā dattaṃ toyapiṇḍādikaṃ bhuvi
dvādaśāhāt paraṃ ghoramāyasaṃ bhīṣaṇākṛtim /
yāmyaṃ paśyatyatho jantuḥ kṛṣyamāṇaḥ puraṃ tataḥ
gatamātro 'tiraktākṣaṃ bhinnāñjanacayaprabham /
mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrakuṭīdāruṇākṛtim /
virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum
daṇḍāsaktaṃ mahābāhuṃ pāśahastaṃ subhairavam /
tannirdiṣṭāṃ tato yāti gatiṃ jantuḥ śubhāśubhām
raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛto naraḥ /
tasya svarūpaṃ gadato rauravasya niśāmaya
yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ /
jānumātrapramāṇaśca tataḥ śvabhraḥ sudustaraḥ
tatrāṅgāracayopetaṃ kṛtañca dharaṇīsamam /
jājvalyamānastīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā
tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ /
sa dahyamānastīvreṇa vahninā tatra dhāvati
pade pade ca pādo 'sya śīryate jīryate punaḥ /
ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsaṃ ca gacchati
evaṃ sahasramuttīrṇo yojanānāṃ vimucyate /
tato 'nyaṃ pāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati
tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryakatvamaśnute /
kṛmi-kīṭa-pataṅgeṣu śvāpade maśakādiṣu
gatvā gajadrumādyeṣu goṣvaśveṣu tathaiva ca /
anyāsu caiva pāpāsu duḥ khadāsu ca yoniṣu
mānuṣaṃ prāpya kubjo vā kutsito vāmano 'pi vā /
caṇḍālapukkasādyāsu naro yoniṣu jāyate
avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ /
tataścārohaṇīṃ jātiṃ śūdra-vaiśya-nṛpādikām
vipradevendratāṃ cāpi kadācidavarohaṇīm /
evantu pāpakarmāṇe narakeṣu patantyadhaḥ
yathā puṇyakṛto yānti tanme nigatadaḥ śṛṇu /
te yamena vinirdiṣṭāṃ yānti puṇyāṃ gatiṃ narāḥ
pragītagandharvagaṇāḥ pravṛttāpsarasāṅgaṇāḥ /
hāranūpuramādurya-śobhitānyuttamāni ca
prayāntyāśu vimānāni nānādivyastragujjvalāḥ /
tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām
jāyante ca kule tatra sadvṛttaparipālakāḥ /
bhogān samprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā
avarohaṇīṃ ca samprāpya pūrvavadyānti mānavāḥ /
etat te sarvamākhyātaṃ yathā janturvipadyate /
ataḥ śṛṇuṣva viprarṣe yathā garbhaṃ prapadyate
Original text: Mārkaṇḍeyapurāṇa, 1-93 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0