માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે આડિ-બકયુદ્ધવર્ણનં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
દશમો ઽધ્યાયઃ
જૈમિનિરુવાચ
સંશયં દ્વિજશાર્દૂલાઃ પ્રબ્રૂત મમ પૃચ્છતઃ ।
આવિર્ભાવ-તિરોભાવૌ ભૂતાનાં યત્ર સંસ્થિતૌ

કથં સઞ્જાયતે જન્તુઃ કથં વા સવિવર્ધતે ।
કથં વોદરમધ્યસ્થસ્તિષ્ઠત્યઙ્ગનિપીડિતઃ

નિષ્ક્રાન્તિમુદરાત્ પ્રાપ્ય કથં વા વૃદ્ધિમૃચ્છતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિકાલે ચ કથઞ્ચિદ્ભાવેન વિયુજ્યતે

કૃત્સ્નો મૃતસ્તથાશ્નાતિ ઉભે સુકૃત-દુષ્કૃતે ।
કથં તે ચ તથા તસ્ય ફલં સમ્પાદયન્ત્યુત

કથં ન જીર્યતે તત્ર પિણ્ડીકૃત ઇવાશયે ।
સ્ત્રીકોષ્ઠે યત્ર જીર્યન્તે ભુક્તાનિ સુગુરૂણ્યપિ ।
ભક્ષ્યાણિ યત્ર નો જન્તુર્જોર્યતે કથમલ્પકઃ

એતન્મે બ્રૂત સકલં સન્દેહોક્તિવિવર્જિતમ્ ।
તદેતત્ પરમ ગુહ્યં યત્ર મુહ્યન્તિ જન્તવઃ

પક્ષિણ ઊચુઃ
પ્રશ્નભારો ઽયમતુલસ્ત્વયાસ્માસુ નિવેશિતઃ ।
દુર્ભાવ્યઃ સર્વભૂતાનાં ભાવાભાવસમાશ્રિતઃ

તં શૃણુષ્વ મહાભાગ યથા પ્રાહ પિતુઃ પુરા ।
પુત્રઃ પરમધર્માત્મા સુમતિર્નામ નામતઃ

બ્રાહ્મણો ભાર્ગવઃ કશ્ચિત્ સુતમાહ મહામતિઃ ।
કૃતોપનયનં શાન્તં સુમતિં જડરૂપિણમ્

વેદાનધીષ્વ સુમતે ! યથાનુક્રમમાદિતઃ ।
ગુરુશુશ્રૂષણે વ્યગ્રો ભૈક્ષાન્નકૃતભોજનઃ

તતો ગાર્હસ્થ્યમાસ્થાય ચેષ્ટ્વા યજ્ઞાનનુત્તમાન્ ।
ઇષ્ટમુત્પાદયાપત્યમાશ્રયેથા વનં તતઃ

વનસ્થશ્ચ તતો વત્સ પરિવ્રાડ્ નિષ્પરિગ્રહઃ ।
એવમાપ્સ્યસિ તદ્બ્રહ્મ યત્ર ગત્વા ન શોચસિ

પક્ષિણ ઊચુઃ
ઇત્યેવમુક્તો બહુશો જડત્વાન્નાહ કિઞ્ચન ।
પિતાપિ તં સુબહુશઃ પ્રાહ પ્રીત્યા પુનઃ પુનઃ

ઇતિ પિત્રા સુતસ્નેહાત્ પ્રલોભિ મધુરાક્ષરમ્ ।
સ ચોદ્યમાનો બહુશઃ પ્રહસ્યેદમથાબ્રવીત્

તાતૈતદ્બહુશો ઽભ્યસ્તં યત્ ત્વયાદ્યોપદિશ્યતે ।
તથૈવાન્યાનિ શાસ્ત્રાણિ શિલ્પાનિ વિવિધાનિ ચ

જન્મનામયુતં સાગ્રં મમ સ્મૃતિપથં ગતમ્ ।
નિર્વેદાઃ પરિતોષાશ્ચ ક્ષયવૃદ્ધ્યુદયે ગતાઃ

શત્રુમિત્રકલત્રાણાં વિયોગાઃ સઙ્ગમાસ્તથા ।
માતરો વિવધા દૃષ્ટાઃ પિતરો વિવધાસ્તથા

અનુભૂતાનિ સૌખ્યનિ દુઃ ખાનિ ચ સહસ્રશઃ ।
બાન્ધવા બહવઃ પ્રાપ્તાઃ પિતરશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ

વિણ્મૂત્રપિચ્છિલે સ્ત્રીણાં તથા કોષ્ઠે મયોષિતમ્ ।
પીડાશ્ચ સુભૃશં પ્રાપ્તા રોગાણાઞ્ચ સહસ્રશઃ

ગર્ભદુઃ ખાન્યનેકાનિ બાલત્વે યૌવને તથા ।
વૃદ્ધતાયાં તથાપ્તાનિ તાનિ સર્વાણિ સંસ્મરે

બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વિશાં શૂદ્રાણાઞ્ચાપિ યોનિષુ ।
પુનશ્ચ પુશુકીટાનાં મૃગાણામથ પક્ષિણામ્

તથૈવ રાજભૃત્યાનાં રાજ્ઞાઞ્ચાહવશાલિનામ્ ।
સમુત્પન્નો ઽસ્મિ ગેહેષુ તથૈવ તવ વેશ્મનિ

ભૃત્યતાં દાસતાઞ્ચૈવ ગતો ઽસ્મિ બહુશો નૃણામ્ ।
સ્વામિત્વમીશ્વરત્વં ચ દરિદ્રત્વં તથા ગતઃ

હતં મયા હતશ્ચાન્યૈર્હતં મે ઘાતિતં તથા ।
દત્તં મમાન્યૈરન્યેભ્યો મયા દત્તમનેકશાઃ

પિતૃ-માતૃ-સુહૃદ્-ભ્રાતૃ-કલત્રાદિકૃતેન ચ ।
તુષ્ટો ઽસકૃત્ તથા દૈન્યમશ્રુધૌતાનનો ગતઃ

એવં સંસારચક્રે ઽસ્મિન્ ભ્રમતા તાત સઙ્કટે ।
જ્ઞાનમેતન્મયા પ્રાપ્તં મોક્ષસમ્પ્રાપ્તિકારકમ્

વિજ્ઞાતે યત્ર સર્વો ઽયમૃગ્યજુઃ સામસંજ્ઞિતઃ ।
ક્રિયાકલાપો વિગુણો ન સમ્યક્ પ્રતિભાતિ મે

તસ્માદુત્પન્નબોધસ્ય વેદૈઃ કિં મે પ્રયોજનમ્ ।
ગુરુવિજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય નિરીહસ્ય સદાત્મનઃ

ષટ્ પ્રકારક્રિયા-દુઃખ-સુખ-હર્ષ-રસૈશ્ચ યત્ ।
ગુણૈશ્ચ વર્જિતં બ્રહ્મ તત્ પ્રાપ્સ્યામિ પરં પદમ્

રસ-હર્ષ-ભયોદ્વેગ-ક્રોધામર્ષ-જરાતુરામ્ ।
વિજ્ઞાતાં સ્વમૃગગ્રાહિસંઘપાશશતાકુલમ્

તસ્માદ્યાસ્યામ્યહં તાત ત્યક્ત્વેમાં દુઃ ખસન્તતિમ્ ।
ત્રયીધર્મમધર્માઢ્યં કિં પાપફલસન્નિભમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હર્ષવિસ્મયગદ્ગદમ્ ।
પિતા પ્રાહ મહાભાગઃ સ્વસુતં હૃષ્ટમાનસઃ

પિતોવાચ
કિમેતદ્વદસે વત્સ કુતસ્તે જ્ઞાનસમ્ભવઃ ।
કેન તે જડતા પૂર્વમિદાનીઞ્ચ પ્રબુદ્ધતા

કિન્નુ શાપવિકારો ઽયં મુનિદેવકૃતસ્તવ ।
યત્તે જ્ઞાનં તિરોભૂતમાવિર્ભાવમુપાગતમ્

પુત્ર ઉવાચ
શૃણુ તાત ! યથા વૃત્તં મમેદં સુખ-દુઃખદમ્ ।
યશ્ચાહમાસમન્યસ્મિન્ જન્મન્યસ્મત્પરન્તુ યત્

અહમાસં પુરા વિપ્રો ન્યસ્તાત્મા પરમાત્મનિ ।
આત્મવિદ્યાવિચારેષુ પરાં નિષ્ઠામુપાગતઃ

સતતં યોગયુક્તસ્ય સતતાભ્યાસસઙ્ગમાત્ ।
સત્સંયોગાત્ સ્વસ્વભાવાદ્વિચારવિધિશોધનાત્

તસ્મિન્નવે પરા પ્રીતિર્મમાસીદ્ યુઞ્જતઃ સદા ।
આચાર્યતાઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તઃ શિષ્યસન્દેહહૃત્તમઃ

તતઃ કાલેન મહતા ઐકાન્તિકમુપગતઃ ।
અજ્ઞાનાકૃષ્ટસદ્ભાવો વિપન્નશ્ચ પ્રમાદતઃ

ઉત્ક્રાન્તિકાલાદારભ્ય સ્મૃતિલોપો ન મે ઽભવત્ ।
યાવદબ્દં ગતં ચૈવ જન્મનાં સ્મૃતિમાગતમ્

પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ સો ઽહં તાત ! જિતેન્દ્રિયઃ ।
યતિષ્યામિ તથા કર્તું ન ભવિષ્યે યથા પુનઃ

જ્ઞાનદાનફલં હ્યેતદ્યજ્જાતિસ્મરણં મમ ।
ન હ્યેતત્ પ્રાપ્યતે તાત ત્રયીધર્માશ્રિતૈર્નરૈઃ

સો ઽહં પૂર્વાશ્રમાદેવ નિષ્ઠાધર્મમુપાશ્રિતઃ ।
એકાન્તિત્વમુપાગમ્ય યતિષ્યામ્યાત્મમોક્ષણે

તદ્બ્રૂહિ ત્વં મહાભાગ ! યત્ તે સંશયિકં હૃદિ ।
એતાવતાપિ તે પ્રીતિમુત્પાદ્યાનૃણ્યમાપ્નુયામ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
પિતા પ્રાહ તતઃ પુત્રં શ્રદ્દધત્ તસ્ય તદ્વચઃ ।
ભવતા યદ્વયં પૃષ્ટાઃ સંસારગ્રહણાશ્રયમ્

પુત્ર ઉવાચ
શૃણુ તાત ! યથા તત્ત્વમનુભૂતં મયાસકૃત્ ।
સંસારચક્રમજરં સ્થિતિર્યસ્ય ન વિદ્યતે

સો ઽહં વદામિ તે સર્વં તવૈવાનુજ્ઞયા પિતઃ ।
ઉત્ક્રાન્તિકાલાદારભ્ય યથા નાન્યો વદિષ્યતિ

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।
ભિનત્તિ મર્મસ્થાનાનિ દીપ્યમાનો નિરિન્ધનઃ

ઉદાનો નામ પવનસ્તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
ભુક્તાનામમ્બુભક્ષ્યાણામધોગતિનિરોધકૃત્

તતો યેનામ્બુદાનાનિ કૃતાન્યન્નરસાસ્તથા ।
દત્તાઃ સ તસ્ય આહ્લાદમાપદિ પ્રતિપદ્યતે

અન્નાનિ યેન દત્તાનિ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ।
સો ઽપિ તૃપ્તિમવાપ્નોતિ વિનાપ્યન્નેન વૈ તદા

યેનાનૃતાનિ નોક્તાનિ પ્રીતિભેદઃ કૃતો ન ચ ।
આસ્તિકઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ

દેવબ્રાહ્મણપૂજાયાં યે રતા નાનસૂયવઃ ।
શુક્લા વદાન્યા હ્રીમન્તસ્તે નરાઃ સુખમૃત્યવઃ

યો ન કામાન્ન સંરમ્ભાન્ન દ્વેષાદ્ધર્મમુત્સૃજેત્ ।
યથોક્તકારી સોમ્યશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ

અવારિદાયિનો દાહં ક્ષુધાઞ્ચાનન્નદાયિનઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ નરાઃ કાલે તસ્મિન્ મૃત્યાવુપસ્થિતે

શીતં જયન્તીન્ધનદાસ્તાપં ચન્દનદાયિનઃ ।
પ્રાણઘ્નીં વેદનાં કષ્ટાં યે ચાનુદ્વેગકારિણઃ

મોહાજ્ઞાનપ્રદાતારઃ પ્રાપ્નુવન્તિ મહદ્ભયમ્ ।
વેદનાભિરુદગ્રાભિઃ પ્રપીડ્યન્તે ઽધમા નરાઃ

કૂટસાક્ષી મૃષાવાદી યશ્ચાસદનુશાસ્તિ વૈ ।
તે મોહમૃત્યવઃ સર્વે તથા વેદવિનિન્દકાઃ

વિભીષણાઃ પૂતિગન્ધાઃ કૂટમુદ્ગરપાણયઃ ।
આગચ્છન્તિ દુરાત્માનો યમસ્ય પુરુષાસ્તદા

પ્રાપ્તેષુ દૃક્પથં તેષુ જાયતે તસ્ય વેપથુઃ ।
ક્રાન્દત્યવિરતં સો ઽથ ભ્રાતૃ-માતૃસુતાનથ

સાસ્ય વાગસ્ફુટા તાત એકવર્ણા વિભાવ્યતે ।
દૃષ્ટિશ્ચ ભ્રામ્યતે ત્રાસાચ્છ્વાસાચ્છુષ્યત્યથાનનમ્

ઊર્ધ્વશ્વાસાન્વિતઃ સો ઽથ દૃષ્ટિભઙ્ગસમન્વિતઃ ।
તતઃ સ વેદનાવિષ્ટસ્તચ્છરીરં વિમુઞ્ચતિ

વાય્વગ્રસારી તદ્રૂપં દેહમન્યત્ પ્રપદ્યતે ।
તત્કર્મજં યાતનાર્થં ન માતૃ-પિતૃસમ્ભવમ્ ।
તત્પ્રમાણવયો ઽવસ્થા-સંસ્થાનૈઃ પ્રાગ્ભવં યથા

તતો દૂતો યમસ્યાશુ પાશૈર્બધ્નાતિ દારુણૈઃ ।
દણ્ડપ્રહારસમ્ભ્રાન્તં કર્ષતે દક્ષિણાં દિશમ્

કુશ-કણ્ટક-વલમીક-શઙ્કુ-પાષાણકર્કશે ।
તથા પ્રદીપ્તજ્વલને ક્વચિચ્છૃભ્રશતોત્કટે

પ્રદીપ્તાદિત્યતપ્તે ચ દહ્યમાને તદંશુભિઃ ।
કૃષ્યતે યમદૂતૈશ્ચાશિવસન્નાદભીષણૈઃ

વિકૃષ્યમાણસ્તૈર્ઘોરૈર્ભક્ષ્યમાણઃ શિવાશતૈઃ ।
પ્રયાતિ દારુણે માર્ગે પાપકર્મા યમક્ષયમ્

છત્રોપાનત્પ્રદાતારો યે ચ વસ્ત્રપ્રદા નરાઃ ।
યે યાન્તિ મનુજા માર્ગં તં સુખેન તથાન્નદાઃ

એવં ક્લેશાનનુભવન્નવશઃ પાપપીડિતઃ ।
નીયતે દ્વાદશાહેન ધર્મરાજપુરં નરઃ

કલેવરે દહ્યમાને મહાન્તં દાહમૃચ્છતિ ।
તાડ્યમાને તથૈવાર્તિ છિદ્યમાને ચ દારુણામ્

ક્લિદ્યમાને ચિરતરં જન્તુર્દુઃખમવાપ્નુતે ।
સ્વેન કર્મવિપાકેન દેહાન્તરગતો ઽપિ સન્

તત્ર યદ્વાન્ધવાસ્તોયં પ્રયચ્છન્તિ તિલૈઃ સહ ।
યચ્ચ પિણ્ડં પ્રયચ્છન્તિ નીયમાનસ્તદશ્નુતે

તૈલાભ્યઙ્ગો બાન્ધવાનામઙ્ગસંવાહનઞ્ચ યત્ ।
તેન ચાપ્યાય્યતે જન્તુર્યચ્ચાશ્નન્તિ સબાન્ધવાઃ

ભૂમૌ સ્વપદ્ભિર્નાત્યન્તં ક્લેશમાપ્નોતિ બાન્ધવૈઃ ।
દાનં દદદ્ભિશ્ચ તથા જન્તુરાપ્યાય્યતે મૃતઃ

નીયમાનઃ સ્વકં ગેહં દ્વાદશાહં સ પશ્યતિ ।
ઉપભુઙ્ક્તે તથા દત્તં તોયપિણ્ડાદિકં ભુવિ

દ્વાદશાહાત્ પરં ઘોરમાયસં ભીષણાકૃતિમ્ ।
યામ્યં પશ્યત્યથો જન્તુઃ કૃષ્યમાણઃ પુરં તતઃ

ગતમાત્રો ઽતિરક્તાક્ષં ભિન્નાઞ્જનચયપ્રભમ્ ।
મૃત્યુકાલાન્તકાદીનાં મધ્યે પશ્યતિ વૈ યમમ્

દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભ્રકુટીદારુણાકૃતિમ્ ।
વિરૂપૈર્ભોષણૈર્વક્ત્રૈર્વૃતં વ્યાધિશતૈઃ પ્રભુમ્

દણ્ડાસક્તં મહાબાહું પાશહસ્તં સુભૈરવમ્ ।
તન્નિર્દિષ્ટાં તતો યાતિ ગતિં જન્તુઃ શુભાશુભામ્

રૌરવે કૂટસાક્ષી તુ યાતિ યશ્ચાનૃતો નરઃ ।
તસ્ય સ્વરૂપં ગદતો રૌરવસ્ય નિશામય

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે રૌરવો હિ પ્રમાણતઃ ।
જાનુમાત્રપ્રમાણશ્ચ તતઃ શ્વભ્રઃ સુદુસ્તરઃ

તત્રાઙ્ગારચયોપેતં કૃતઞ્ચ ધરણીસમમ્ ।
જાજ્વલ્યમાનસ્તીવ્રેણ તાપિતાઙ્ગારભૂમિના

તન્મધ્યે પાપકર્માણં વિમુઞ્ચન્તિ યમાનુગાઃ ।
સ દહ્યમાનસ્તીવ્રેણ વહ્નિના તત્ર ધાવતિ

પદે પદે ચ પાદો ઽસ્ય શીર્યતે જીર્યતે પુનઃ ।
અહોરાત્રેણોદ્ધરણં પાદન્યાસં ચ ગચ્છતિ

એવં સહસ્રમુત્તીર્ણો યોજનાનાં વિમુચ્યતે ।
તતો ઽન્યં પાપશુદ્ધ્યર્થં તાદૃઙ્નિરયમૃચ્છતિ

તતઃ સર્વેષુ નિસ્તીર્ણઃ પાપી તિર્યકત્વમશ્નુતે ।
કૃમિ-કીટ-પતઙ્ગેષુ શ્વાપદે મશકાદિષુ

ગત્વા ગજદ્રુમાદ્યેષુ ગોષ્વશ્વેષુ તથૈવ ચ ।
અન્યાસુ ચૈવ પાપાસુ દુઃ ખદાસુ ચ યોનિષુ

માનુષં પ્રાપ્ય કુબ્જો વા કુત્સિતો વામનો ઽપિ વા ।
ચણ્ડાલપુક્કસાદ્યાસુ નરો યોનિષુ જાયતે

અવશિષ્ટેન પાપેન પુણ્યેન ચ સમન્વિતઃ ।
તતશ્ચારોહણીં જાતિં શૂદ્ર-વૈશ્ય-નૃપાદિકામ્

વિપ્રદેવેન્દ્રતાં ચાપિ કદાચિદવરોહણીમ્ ।
એવન્તુ પાપકર્માણે નરકેષુ પતન્ત્યધઃ

યથા પુણ્યકૃતો યાન્તિ તન્મે નિગતદઃ શૃણુ ।
તે યમેન વિનિર્દિષ્ટાં યાન્તિ પુણ્યાં ગતિં નરાઃ

પ્રગીતગન્ધર્વગણાઃ પ્રવૃત્તાપ્સરસાઙ્ગણાઃ ।
હારનૂપુરમાદુર્ય-શોભિતાન્યુત્તમાનિ ચ

પ્રયાન્ત્યાશુ વિમાનાનિ નાનાદિવ્યસ્ત્રગુજ્જ્વલાઃ ।
તસ્માચ્ચ પ્રચ્યુતા રાજ્ઞામન્યેષાં ચ મહાત્મનામ્

જાયન્તે ચ કુલે તત્ર સદ્વૃત્તપરિપાલકાઃ ।
ભોગાન્ સમ્પ્રાપ્નુવન્ત્યુગ્રાંસ્તતો યાન્ત્યૂર્ધ્વમન્યથા

અવરોહણીં ચ સમ્પ્રાપ્ય પૂર્વવદ્યાન્તિ માનવાઃ ।
એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં યથા જન્તુર્વિપદ્યતે ।
અતઃ શૃણુષ્વ વિપ્રર્ષે યથા ગર્ભં પ્રપદ્યતે