મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 12

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કૃત્સ્નો ઽયમ્ ઉક્તો ધર્મસ્ ત્વયાનઘઃ
કર્મણાં ફલનિર્વૃત્તિં શંસ નસ્ તત્ત્વતઃ પરામ્ ॥

સ તાન્ ઉવાચ ધર્માત્મા મહર્ષીન્ માનવો ભૃગુઃ
અસ્ય સર્વસ્ય શૃણુત કર્મયોગસ્ય નિર્ણયમ્ ॥

શુભાશુભફલં કર્મ મનોવાગ્દેહસંભવમ્
કર્મજા ગતયો નૄણામ્ ઉત્તમાધમમધ્યમઃ ॥

તસ્યેહ ત્રિવિધસ્યાપિ ત્ર્યધિષ્ઠાનસ્ય દેહિનઃ
દશલક્ષણયુક્તસ્ય મનો વિદ્યાત્ પ્રવર્તકમ્ ॥

પરદ્રવ્યેષ્વ્ અભિધ્યાનં મનસાનિષ્ટચિન્તનમ્
વિતથાભિનિવેશશ્ ચ ત્રિવિધં કર્મ માનસમ્ ॥

પારુષ્યમ્ અનૃતં ચૈવ પૈશુન્યં ચાપિ સર્વશઃ
અસંબદ્ધપ્રલાપશ્ ચ વાઙ્મયં સ્યાચ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

અદત્તાનામ્ ઉપાદાનં હિંસા ચૈવાવિધાનતઃ
પરદારોપસેવા ચ શારીરં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥

માનસં મનસૈવાયમ્ ઉપભુઙ્ક્તે શુભાશુભમ્
વાચા વાચા કૃતં કર્મ કાયેનૈવ ચ કાયિકમ્ ॥

શરીરજૈઃ કર્મદોષૈર્ યાતિ સ્થાવરતાં નરઃ
વાચિકૈઃ પક્ષિમૃગતાં માનસૈર્ અન્ત્યજાતિતામ્ ॥

વાગ્દણ્ડો ઽથ મનોદણ્ડઃ કાયદણ્ડસ્ તથૈવ ચ
યસ્યૈતે નિહિતા બુદ્ધૌ ત્રિદણ્ડીતિ સ ઉચ્યતે ॥

ત્રિદણ્ડમ્ એતન્ નિક્ષિપ્ય સર્વભૂતેષુ માનવઃ
કામક્રોધૌ તુ સંયમ્ય સુસંયમ્ય તતઃ સિદ્ધિં નિયચ્છતિ નિગચ્છતિ ॥

યો ઽસ્યાત્મનઃ કારયિતા તં ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રચક્ષતે
યઃ કરોતિ તુ કર્માણિ સ ભૂતાત્મોચ્યતે બુધૈઃ ॥

જીવસંજ્ઞો ઽન્તરાત્માન્યઃ સહજઃ સર્વદેહિનામ્
યેન વેદયતે સર્વં સુખં દુઃખં ચ જન્મસુ ॥

તાવ્ ઉભૌ ભૂતસંપૃક્તૌ મહાન્ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ
ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ સ્થિતં તં વ્યાપ્ય તિષ્ઠતઃ ॥

અસંખ્યા મૂર્તયસ્ તસ્ય નિષ્પતન્તિ શરીરતઃ
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ સતતં ચેષ્ટયન્તિ યાઃ ॥

પઞ્ચભ્ય એવ માત્રાભ્યઃ ભૂતેભ્યઃ પ્રેત્ય દુષ્કૃતિનાં નૃણામ્
શરીરં યાતનાર્થીયમ્ અન્યદ્ ઉત્પદ્યતે ધ્રુવમ્ ॥

તેનાનુભૂય તા યામીઃ શરીરેણેહ યાતનાઃ
તાસ્વ્ એવ ભૂતમાત્રાસુ પ્રલીયન્તે વિભાગશઃ ॥

સો ઽનુભૂયાસુખોદર્કાન્ દોષાન્ વિષયસઙ્ગજાન્
વ્યપેતકલ્મષો ઽભ્યેતિ તાવ્ એવોભૌ મહૌજસૌ ॥

તૌ ધર્મં પશ્યતસ્ તસ્ય પાપં ચાતન્દ્રિતૌ સહ
યાભ્યાં પ્રાપ્નોતિ સંપૃક્તઃ પ્રેત્યેહ ચ સુખાસુખમ્ ॥

યદ્ય્ આચરતિ યથાચરતિ ધર્મં સ પ્રાયશો ઽધર્મમ્ અલ્પશઃ
તૈર્ એવ ચાવૃતો ભૂતૈઃ સ્વર્ગે સુખમ્ ઉપાશ્નુતે ॥

યદિ તુ પ્રાયશો ઽધર્મં સેવતે ધર્મમ્ અલ્પશઃ
તૈર્ ભૂતૈઃ સ પરિત્યક્તો યામીઃ પ્રાપ્નોતિ યાતનાઃ ॥

યામીસ્ તા યાતનાઃ પ્રાપ્ય સ જીવો વીતકલ્મષઃ
તાન્ય્ એવ પઞ્ચ ભૂતાનિ પુનર્ અપ્યેતિ ભાગશઃ ॥

એતા દૃષ્ટ્વાસ્ય જીવસ્ય ગતીઃ સ્વેનૈવ ચેતસા
ધર્મતો ઽધર્મતશ્ ચૈવ ધર્મે દધ્યાત્ સદા મનઃ ॥

સત્ત્વં રજસ્ તમશ્ ચૈવ ત્રીન્ વિદ્યાદ્ આત્મનો ગુણાન્
યૈર્ વ્યાપ્યેમાન્ સ્થિતો ભાવાન્ મહાન્ સર્વાન્ અશેષતઃ ॥

યો યદૈષાં ગુણો દેહે સાકલ્યેનાતિરિચ્યતે
સ તદા તદ્ગુણપ્રાયં તં કરોતિ શરીરિણમ્ ॥

સત્ત્વં જ્ઞાનં તમો ઽજ્ઞાનં રાગદ્વેષૌ રજઃ સ્મૃતમ્
એતદ્ વ્યાપ્તિમદ્ એતેષાં સર્વભૂતાશ્રિતં વપુઃ ॥

તત્ર યત્ પ્રીતિસંયુક્તં કિં ચિદ્ આત્મનિ લક્ષયેત્
પ્રશાન્તમ્ ઇવ શુદ્ધાભં સત્ત્વં તદ્ ઉપધારયેત્ ॥

યત્ તુ દુઃખસમાયુક્તમ્ અપ્રીતિકરમ્ આત્મનઃ
તદ્ રજો પ્રતીપં વિદ્યાત્ સતતં હારિ હર્તૃ દેહિનામ્ ॥

યત્ તુ સ્યાન્ મોહસંયુક્તમ્ અવ્યક્તં વિષયાત્મકમ્
અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં તમસ્ તદ્ ઉપધારયેત્ ॥

ત્રયાણામ્ અપિ ચૈતેષાં ગુણાનાં યઃ ફલોદયઃ
અગ્ર્યો મધ્યો જઘન્યશ્ ચ તં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

વેદાભ્યાસસ્ તપો જ્ઞાનં શૌચમ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ
ધર્મક્રિયાત્મચિન્તા ચ સાત્ત્વિકં ગુણલક્ષણમ્ ॥

આરમ્ભરુચિતાધૈર્યમ્ અસત્કાર્યપરિગ્રહઃ
વિષયોપસેવા ચાજસ્રં રાજસં ગુણલક્ષણમ્ ॥

લોભઃ સ્વપ્નો ઽધૃતિઃ ક્રૌર્યં નાસ્તિક્યં ભિન્નવૃત્તિતા
યાચિષ્ણુતા પ્રમાદશ્ ચ તામસં ગુણલક્ષણમ્ ॥

ત્રયાણામ્ અપિ ચૈતેષાં ગુણાનાં ત્રિષુ તિષ્ઠતામ્
ઇદં સામાસિકં જ્ઞેયં ક્રમશો ગુણલક્ષણમ્ ॥

યત્ કર્મ કૃત્વા કુર્વંશ્ ચ કરિષ્યંશ્ ચૈવ લજ્જતિ
તજ્ જ્ઞેયં વિદુષા સર્વં તામસં ગુણલક્ષણમ્ ॥

યેનાસ્મિન્ કર્મના લોકે ખ્યાતિમ્ ઇચ્છતિ પુષ્કલામ્
ન ચ શોચત્ય્ અસંપત્તૌ તદ્ વિજ્ઞેયં તુ રાજસમ્ ॥

યત્ સર્વેણેચ્છતિ જ્ઞાતું યન્ ન લજ્જતિ ચાચરન્
યેન તુષ્યતિ ચાત્માસ્ય તત્ સત્ત્વગુણલક્ષણમ્ ॥

તમસો લક્ષણં કામો રજસસ્ ત્વ્ અર્થ ઉચ્યતે
સત્ત્વસ્ય લક્ષણં ધર્મઃ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ એષાં યથોત્તરમ્ ॥

યેન યસ્ યાંસ્ તુ ગુણેનૈષાં સંસરાન્ પ્રતિપદ્યતે
તાન્ સમાસેન વક્ષ્યામિ સર્વસ્યાસ્ય યથાક્રમમ્ ॥

દેવત્વં સાત્ત્વિકા યાન્તિ મનુષ્યત્વં ચ રાજસાઃ
તિર્યક્ત્વં તામસા નિત્યમ્ ઇત્ય્ એષા ત્રિવિધા ગતિઃ ॥

ત્રિવિધા ત્રિવિધૈષા તુ વિજ્ઞેયા ગૌણિકી ગતિઃ
અધમા મધ્યમાગ્ર્યા ચ કર્મવિદ્યાવિશેષતઃ ॥

સ્થાવરાઃ કૃમિકીટાશ્ ચ મત્સ્યાઃ સર્પાઃ સકચ્છપાઃ
પશવશ્ ચ મૃગાશ્ ચૈવ જઘન્યા તામસી ગતિઃ ॥

હસ્તિનશ્ ચ તુરઙ્ગાશ્ ચ શૂદ્રા મ્લેચ્છાશ્ ચ ગર્હિતાઃ
સિંહા વ્યાઘ્રા વરાહાશ્ ચ મધ્યમા તામસી ગતિઃ ॥

ચારણાશ્ ચ સુપર્ણાશ્ ચ પુરુષાશ્ ચૈવ દામ્ભિકાઃ
રક્ષાંસિ ચ પિશાચાશ્ ચ તામસીષૂત્તમા ગતિઃ ॥

ઝલ્લા મલ્લા નટાશ્ ચૈવ પુરુષાઃ શસ્ત્રવૃત્તયઃ
દ્યૂતપાનપ્રસક્તાશ્ ચ જઘન્યા રાજસી ગતિઃ ॥

રાજાનઃ ક્ષત્રિયાશ્ ચૈવ રાજ્ઞાં ચૈવ પુરોહિતાઃ
વાદયુદ્ધપ્રધાનાશ્ ચ મધ્યમા રાજસી ગતિઃ ॥

ગન્ધર્વા ગુહ્યકા યક્ષા વિબુધાનુચરાશ્ ચ યે
તથૈવાપ્સરસઃ સર્વા રાજસીષૂત્તમા ગતિઃ ॥

તાપસા યતયો વિપ્રા યે ચ વૈમાનિકા ગણાઃ
નક્ષત્રાણિ ચ દૈત્યાશ્ ચ પ્રથમા સાત્ત્વિકી ગતિઃ ॥

યજ્વાન ઋષયો દેવા વેદા જ્યોતીંષિ વત્સરાઃ
પિતરશ્ ચૈવ સાધ્યાશ્ ચ દ્વિતીયા સાત્ત્વિકી ગતિઃ ॥

બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાન્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ
ઉત્તમાં સાત્ત્વિકીમ્ એતાં ગતિમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

એષ સર્વઃ સમુદ્દિષ્ટસ્ ત્રિ ત્રિષ્ પ્રકારસ્ય કર્મણઃ
ત્રિવિધસ્ ત્રિવિધઃ કૃત્સ્નઃ સંસારઃ સાર્વભૌતિકઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસઙ્ગેન ધર્મસ્યાસેવનેન ચ
પાપાન્ સંયાન્તિ સંસારાન્ અવિદ્વાંસો નરાધમાઃ ॥

યાં યાં યોનિં તુ જીવો ઽયં યેન યેનેહ કર્મણા
ક્રમશો યાતિ લોકે ઽસ્મિંસ્ તત્ તત્ સર્વં નિબોધત ॥

બહૂન્ વર્ષગણાન્ ઘોરાન્ નરકાન્ પ્રાપ્ય તત્ક્ષયાત્
સંસારાન્ પ્રતિપદ્યન્તે મહાપાતકિનસ્ ત્વ્ ઇમાન્ ॥

શ્વસૂકરખરોષ્ટ્રાણાં ગોઽજાવિમૃગપક્ષિણાં
ચણ્ડાલપુક્કસાનાં ચ બ્રહ્મહા યોનિમ્ ઋચ્છતિ ॥

કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં વિડ્ભુજાં ચૈવ પક્ષિણામ્
હિંસ્રાણાં ચૈવ સત્ત્વાનાં સુરાપો બ્રાહ્મણો વ્રજેત્ ॥

લૂતાહિસરટાનાં ચ તિરશ્ચાં ચામ્બુચારિણામ્
હિંસ્રાણાં ચ પિશાચાનાં સ્તેનો વિપ્રઃ સહસ્રશઃ ॥

તૃણગુલ્મલતાનાં ચ ક્રવ્યાદાં દંષ્ટ્રિણામ્ અપિ
ક્રૂરકર્મકૃતાં ચૈવ શતશો ગુરુતલ્પગઃ ॥

હિંસ્રા ભવન્તિ ક્રવ્યાદાઃ કૃમયો ઽમેધ્યભક્ષિણઃ
પરસ્પરાદિનઃ સ્તેનાઃ પ્રેત્યાન્ત્યસ્ત્રીનિષેવિણઃ ॥

સંયોગં પતિતૈર્ ગત્વા પરસ્યૈવ ચ યોષિતમ્
અપહૃત્ય ચ વિપ્રસ્વં ભવતિ બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

મણિમુક્તાપ્રવાલાનિ હૃત્વા લોભેન માનવઃ
વિવિધાણિ ચ રત્નાનિ જાયતે હેમકર્તૃષુ ॥

ધાન્યં હૃત્વા ભવત્ય્ આખુઃ કાંસ્યં હંસો જલં પ્લવઃ
મધુ દંશઃ પયઃ કાકો રસં શ્વા નકુલો ઘૃતમ્ ॥

માંસં ગૃધ્રો વપાં મદ્ગુસ્ તૈલં તૈલપકઃ ખગઃ
ચીરીવાકસ્ તુ લવણં બલાકા શકુનિર્ દધિ ॥

કૌશેયં તિત્તિરિર્ હૃત્વા ક્ષૌમં હૃત્વા તુ દર્દુરઃ
કાર્પાસતાન્તવં ક્રૌઞ્ચો ગોધા ગાં વાગ્ગુદો ગુડમ્ ॥

છુચ્છુન્દરિઃ છુચ્છુન્દરીઃ શુભાન્ ગન્ધાન્ પત્રશાકં તુ બર્હિણઃ
શ્વાવિત્ કૃતાન્નં વિવિધમ્ અકૃતાન્નં તુ શલ્યકઃ ॥

બકો ભવતિ હૃત્વાગ્નિં ગૃહકારી હ્ય્ ઉપસ્કરમ્
રક્તાનિ હૃત્વા વાસાંસિ જાયતે જીવજીવકઃ ॥

વૃકો મૃગેભં વ્યાઘ્રો ઽશ્વં ફલમૂલં તુ મર્કટઃ
સ્ત્રીમ્ ઋક્ષઃ સ્તોકકો વારિ યાનાન્ય્ ઉષ્ટ્રઃ પશૂન્ અજઃ ॥

યદ્ વા તદ્ વા પરદ્રવ્યમ્ અપહૃત્ય બલાન્ નરઃ
અવશ્યં યાતિ તિર્યક્ત્વં જગ્ધ્વા ચૈવાહુતં હવિઃ ॥

સ્ત્રિયો ઽપ્ય્ એતેન કલ્પેન હૃત્વા દોષમ્ અવાપ્નુયુઃ
એતેષામ્ એવ જન્તૂનાં ભાર્યાત્વમ્ ઉપયાન્તિ તાઃ ॥

સ્વેભ્યઃ સ્વેભ્યસ્ તુ કર્મભ્યશ્ ચ્યુતા વર્ણા હ્ય્ અનાપદિ
પાપાન્ સંસૃત્ય સંસારાન્ પ્રેષ્યતાં યાન્તિ શત્રુષુ દસ્યુષુ ॥

વાન્તાશ્ય્ ઉલ્કામુખઃ પ્રેતો વિપ્રો ધર્માત્ સ્વકાચ્ ચ્યુતઃ
અમેધ્યકુણપાશી ચ ક્ષત્રિયઃ કટપૂતનઃ કૂટપૂતનઃ ॥

મૈત્રાક્ષજ્યોતિકઃ મૈત્રાક્ષિજ્યોતિકઃ પ્રેતો વૈશ્યો ભવતિ પૂયભુક્
ચૈલાશકશ્ ચ ભવતિ શૂદ્રો ધર્માત્ સ્વકાચ્ ચ્યુતઃ ॥

યથા યથા નિષેવન્તે વિષયાન્ વિષયાત્મકાઃ
તથા તથા કુશલતા તેષાં તેષૂપજાયતે ॥

તે ઽભ્યાસાત્ કર્મણાં તેષાં પાપાનામ્ અલ્પબુદ્ધયઃ
સંપ્રાપ્નુવન્તિ દુઃખાનિ તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ ॥

તામિસ્રાદિષુ ચોગ્રેષુ નરકેષુ વિવર્તનમ્
અસિપત્રવનાદીનિ બન્ધનછેદનાનિ ચ ॥

વિવિધાશ્ ચૈવ સંપીડાઃ કાકોલૂકૈશ્ ચ ભક્ષણમ્
કરમ્ભવાલુકાતાપાન્ કુમ્ભીપાકાંશ્ ચ દારુણાન્ ॥

સંભવાંશ્ ચ વિયોનીષુ દુઃખપ્રાયાસુ નિત્યશઃ
શીતાતપાભિઘાતાંશ્ ચ વિવિધાનિ ભયાનિ ચ ॥

અસકૃદ્ ગર્ભવાસેષુ વાસં જન્મ ચ દારુણમ્
બન્ધનાનિ ચ કાષ્ઠાનિ કષ્ટાનિ પરપ્રેષ્યત્વમ્ એવ ચ ॥

બન્ધુપ્રિયવિયોગાંશ્ ચ સંવાસં ચૈવ દુર્જનૈઃ
દ્રવ્યાર્જનં ચ નાશં ચ મિત્રામિત્રસ્ય ચાર્જનમ્ ॥

જરાં ચૈવાપ્રતીકારાં વ્યાધિભિશ્ ચોપપીડનમ્
ક્લેશાંશ્ ચ વિવિધાંસ્ તાંસ્ તાન્ મૃત્યુમ્ એવ ચ દુર્જયમ્ ॥

યાદૃશેન તુ ભાવેન યદ્ યત્ કર્મ નિષેવતે
તાદૃશેન શરીરેણ તત્ તત્ ફલમ્ ઉપાશ્નુતે ॥

એષ સર્વઃ સમુદ્દિષ્ટઃ કર્મણાં વઃ ફલોદયઃ
નૈઃશ્રેયસકરં કર્મ વિપ્રસ્યેદં નિબોધત ॥

વેદાભ્યાસસ્ તપો જ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ સંયમઃ
અહિંસા ગુરુસેવા ચ નિઃશ્રેયસકરં પરમ્ ॥

સર્વેષામ્ અપિ ચૈતેષાં શુભાનામ્ ઇહ કર્મણામ્
કિં ચિચ્ છ્રેયસ્કરતરં કર્મોક્તં પુરુષં પ્રતિ ॥

સર્વેષામ્ અપિ ચૈતેષામ્ આત્મજ્ઞાનં પરં સ્મૃતમ્
તદ્ ધ્ય્ અગ્ર્યં સર્વવિદ્યાનાં પ્રાપ્યતે હ્ય્ અમૃતં તતઃ ॥

ષણ્ણામ્ એષાં તુ સર્વેષાં કર્મણાં પ્રેત્ય ચેહ ચ
શ્રેયસ્કરતરં જ્ઞેયં સર્વદા કર્મ વૈદિકમ્ ॥

વૈદિકે કર્મયોગે તુ સર્વાણ્ય્ એતાન્ય્ અશેષતઃ
અન્તર્ભવન્તિ ક્રમશસ્ તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ ક્રિયાવિધૌ ॥

સુખાભ્યુદયિકં ચૈવ નૈઃશ્રેયસિકમ્ એવ ચ
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્ ॥

ઇહ ચામુત્ર વા કામ્યં પ્રવૃત્તં કર્મ કીર્ત્યતે
નિષ્કામં જ્ઞાતપૂર્વં તુ નિવૃત્તમ્ ઉપદિશ્યતે ॥

પ્રવૃત્તં કર્મ સંસેવ્યં દેવાનામ્ એતિ સામ્યતામ્
નિવૃત્તં સેવમાનસ્ તુ ભૂતાન્ય્ અત્યેતિ પઞ્ચ વૈ ॥

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ
સમં પશ્યન્ન્ આત્મયાજી સ્વારાજ્યમ્ અધિગચ્છતિ ॥

યથોક્તાન્ય્ અપિ કર્માણિ પરિહાય દ્વિજોત્તમઃ
આત્મજ્ઞાને શમે ચ સ્યાદ્ વેદાભ્યાસે ચ યત્નવાન્ ॥

એતદ્ ધિ જન્મસાફલ્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ
પ્રાપ્યૈતત્ કૃતકૃત્યો હિ દ્વિજો ભવતિ નાન્યથા ॥

પિતૃદેવમનુષ્યાણાં વેદશ્ ચક્ષુઃ સનાતનમ્
અશક્યં ચાપ્રમેયં ચ વેદશાસ્ત્રમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

યા વેદબાહ્યાઃ સ્મૃતયો શ્રુતયો યાશ્ ચ કાશ્ ચ કુદૃષ્ટયઃ
સર્વાસ્ તા નિષ્ફલાઃ પ્રેત્ય તમોનિષ્ઠા હિ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઉત્પદ્યન્તે ચ્યવન્તે ચ વિનશ્યન્તિ યાન્ય્ અતો ઽન્યાનિ કાનિ ચિત્
તાન્ય્ અર્વાક્કાલિકતયા નિષ્ફલાન્ય્ અનૃતાનિ ચ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં ત્રયો લોકાશ્ ચત્વારશ્ ચાશ્રમાઃ પૃથક્
ભૂતં ભવ્યં ભવદ્ ભવિષ્યં ચ સર્વં વેદાત્ પ્રસિધ્યતિ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ ચ પઞ્ચમઃ
વેદાદ્ એવ પ્રસૂયન્તે પ્રસૂતિર્ ગુણકર્મતઃ ॥

બિભર્તિ સર્વભૂતાનિ વેદશાસ્ત્રં સનાતનમ્
તસ્માદ્ એતત્ પરં મન્યે યજ્ જન્તોર્ અસ્ય સાધનમ્ ॥

સેનાપત્યં સૈનાપત્યં ચ રાજ્યં ચ દણ્ડનેતૃત્વમ્ એવ ચ
સર્વલોકાધિપત્યં ચ વેદશાસ્ત્રવિદ્ અર્હતિ ॥

યથા જાતબલો વહ્નિર્ દહત્ય્ આર્દ્રાન્ અપિ દ્રુમાન્
તથા દહતિ વેદજ્ઞઃ કર્મજં દોષમ્ આત્મનઃ ॥

વેદશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે વસન્
ઇહૈવ લોકે તિષ્ઠન્ સ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

અજ્ઞેભ્યો ગ્રન્થિનઃ શ્રેષ્ઠા ગ્રન્થિભ્યો ધારિણો વરાઃ
ધારિભ્યો જ્ઞાનિનઃ શ્રેષ્ઠા જ્ઞાનિભ્યો વ્યવસાયિનઃ ॥

તપો વિદ્યા ચ વિપ્રસ્ય નિઃશ્રેયસકરં પરમ્
તપસા કિલ્બિષં હન્તિ વિદ્યયામૃતમ્ અશ્નુતે ॥

પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મશુદ્ધિમ્ અભીપ્સતા ॥

આર્ષં ધર્મોપદેશં ચ વેદશાસ્ત્રાવિરોધિના
યસ્ તર્કેણાનુસંધત્તે સ ધર્મં વેદ નેતરઃ ॥

નૈઃશ્રેયસમ્ ઇદં કર્મ યથોદિતમ્ અશેષતઃ
માનવસ્યાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય રહસ્યમ્ ઉપદિશ્યતે ઉપદેક્ષ્યતે ॥

અનામ્નાતેષુ ધર્મેષુ કથં સ્યાદ્ ઇતિ ચેદ્ ભવેત્
યં શિષ્ટા બ્રાહ્મણા બ્રૂયુઃ સ ધર્મઃ સ્યાદ્ અશઙ્કિતઃ ॥

ધર્મેણાધિગતો યૈસ્ તુ વેદઃ સપરિબૃંહણઃ
તે શિષ્ટા બ્રાહ્મણા જ્ઞેયાઃ શ્રુતિપ્રત્યક્ષહેતવઃ ॥

દશાવરા વા પરિષદ્ યં ધર્મં પરિકલ્પયેત્
ત્ર્યવરા વાપિ વૃત્તસ્થા તં ધર્મં ન વિચાલયેત્ ॥

ત્રૈવિદ્યો હેતુકસ્ તર્કી નૈરુક્તો ધર્મપાઠકઃ
ત્રયશ્ ચાશ્રમિણઃ પૂર્વે પરિષત્ સ્યાદ્ દશાવરા ॥

ઋગ્વેદવિદ્ યજુર્વિચ્ ચ સામવેદવિદ્ એવ ચ
ત્ર્યવરા પરિષજ્ જ્ઞેયા ધર્મસંશયનિર્ણયે ॥

એકો ઽપિ વેદવિદ્ ધર્મં યં વ્યવસ્યેદ્ દ્વિજોત્તમઃ
સ વિજ્ઞેયઃ પરો ધર્મો નાજ્ઞાનામ્ ઉદિતો ઽયુતૈઃ ॥

અવ્રતાનામ્ અમન્ત્રાણાં જાતિમાત્રોપજીવિનામ્
સહસ્રશઃ સમેતાનાં પરિષત્ત્વં ન વિદ્યતે ॥

યં વદન્તિ તમોભૂતા મૂર્ખા ધર્મમ્ અતદ્વિદઃ
તત્પાપં શતધા ભૂત્વા તદ્વક્તૄન્ અનુગચ્છતિ ॥

એતદ્ વો ઽભિહિતં સર્વં નિઃશ્રેયસકરં પરમ્
અસ્માદ્ અપ્રચ્યુતો વિપ્રઃ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

એવં સ ભગવાન્ દેવો લોકાનાં હિતકામ્યયા
ધર્મસ્ય પરમં ગુહ્યં મમેદં સર્વમ્ ઉક્તવાન્ ॥

સર્વમ્ આત્મનિ સંપશ્યેત્ સચ્ ચાસચ્ ચ સમાહિતઃ
સર્વં હ્ય્ આત્મનિ સંપશ્યન્ નાધર્મે કુરુતે મનઃ મતિમ્ ॥

આત્મૈવ દેવતાઃ સર્વાઃ સર્વમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્
આત્મા હિ જનયત્ય્ એષાં કર્મયોગં શરીરિણામ્ ॥

ખં સંનિવેશયેત્ ખેષુ ચેષ્ટનસ્પર્શને ઽનિલમ્
પક્તિદૃષ્ટ્યોઃ પરં તેજઃ સ્નેહે ઽપો ગાં ચ મૂર્તિષુ ॥

મનસીન્દું દિશઃ શ્રોત્રે ક્રાન્તે વિષ્ણું બલે હરમ્
વાચ્ય્ અગ્નિં મિત્રમ્ ઉત્સર્ગે પ્રજને ચ પ્રજાપતિમ્ ॥

પ્રશાસિતારં સર્વેષામ્ અણીયાંસમ્ અણોર્ અપિ
રુક્માભં સ્વપ્નધીગમ્યં વિદ્યાત્ તં પુરુષં પરમ્ ॥

એતમ્ એકે વદન્ત્ય્ અગ્નિં મનુમ્ અન્યે પ્રજાપતિમ્
ઇન્દ્રમ્ એકે પરે પ્રાણમ્ અપરે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

એષ સર્વાણિ ભૂતાનિ પઞ્ચભિર્ વ્યાપ્ય મૂર્તિભિઃ
જન્મવૃદ્ધિક્ષયૈર્ નિત્યં સંસારયતિ ચક્રવત્ ॥

એવં યઃ સર્વભૂતેષુ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના
સ સર્વસમતામ્ એત્ય બ્રહ્માભ્યેતિ પરં પદમ્ ॥

ઇત્ય્ એતન્ માનવં શાસ્ત્રં ભૃગુપ્રોક્તં પઠન્ દ્વિજઃ
ભવત્ય્ આચારવાન્ નિત્યં યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ ગતિમ્ ॥