મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 1

મનુમ્ એકાગ્રમ્ આસીનમ્ અભિગમ્ય મહર્ષયઃ
પ્રતિપૂજ્ય યથાન્યાયમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રુવન્ ॥

ભગવન્ સર્વવર્ણાનાં યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ
અન્તરપ્રભવાનાં ચ ધર્માન્ નો વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

ત્વમ્ એકો હ્ય્ અસ્ય સર્વસ્ય વિધાનસ્ય સ્વયંભુવઃ
અચિન્ત્યસ્યાપ્રમેયસ્ય કાર્યતત્ત્વાર્થવિત્ પ્રભો ॥

સ તૈઃ પૃષ્ટસ્ તથા સમ્યગ્ અમિતૌજા મહાત્મભિઃ
પ્રત્યુવાચાર્ચ્ય તાન્ સર્વાન્ મહર્ષીઞ્ શ્રૂયતામ્ ઇતિ ॥

આસીદ્ ઇદં તમોભૂતમ્ અપ્રજ્ઞાતમ્ અલક્ષણમ્
અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં પ્રસુપ્તમ્ ઇવ સર્વતઃ ॥

તતઃ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ અવ્યક્તો વ્યઞ્જયન્ન્ ઇદમ્
મહાભૂતાદિ વૃત્તૌજાઃ પ્રાદુર્ આસીત્ તમોનુદઃ ॥

યો ઽસાવ્ અતીન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ સૂક્ષ્મો ઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ
સર્વભૂતમયો ઽચિન્ત્યઃ સ એવ સ એષ સ્વયમ્ ઉદ્બભૌ ॥

સો ઽભિધ્યાય શરીરાત્ સ્વાત્ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્ ॥

તદ્ અણ્ડમ્ અભવદ્ ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્
તસ્મિઞ્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥

આપો નરા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ
તા યદ્ અસ્યાયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥

યત્ તત્ કારણમ્ અવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકં
તદ્વિસૃષ્ટઃ સ પુરુષો લોકે બ્રહ્મેતિ કીર્ત્યતે ॥

તસ્મિન્ન્ અણ્ડે સ ભગવાન્ ઉષિત્વા પરિવત્સરમ્
સ્વયમ્ એવાત્મનો ધ્યાનાત્ તદ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વિધા ॥

તાભ્યાં સ શકલાભ્યાં ચ દિવં ભૂમિં ચ નિર્મમે
મધ્યે વ્યોમ દિશશ્ ચાષ્ટાવ્ અપાં સ્થાનં ચ શાશ્વતં ॥

ઉદ્બબર્હાત્મનશ્ ચૈવ મનઃ સદસદાત્મકમ્
મનસશ્ ચાપ્ય્ અહંકારમ્ અભિમન્તારમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

મહાન્તમ્ એવ ચાત્માનં સર્વાણિ ત્રિગુણાનિ ચ
વિષયાણાં ગ્રહીતૄણિ શનૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

તેષાં ત્વ્ અવયવાન્ સૂક્ષ્માન્ ષણ્ણામ્ અપ્ય્ અમિતૌજસામ્
સંનિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સર્વભૂતાનિ નિર્મમે ॥

યન્ મૂર્ત્યવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્ તાનીમાન્ય્ આશ્રયન્તિ ષટ્
તસ્માચ્ છરીરમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ ॥

તદ્ આવિશન્તિ ભૂતાનિ મહાન્તિ સહ કર્મભિઃ
મનશ્ ચાવયવૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સર્વભૂતકૃદ્ અવ્યયમ્ ॥

તેષામ્ ઇદં તુ સપ્તાનાં પુરુષાણાં મહૌજસામ્
સૂક્ષ્માભ્યો મૂર્તિમાત્રાભ્યઃ સંભવત્ય્ અવ્યયાદ્ વ્યયમ્ ॥

આદ્યાદ્યસ્ય ગુણં ત્વ્ એષામ્ અવાપ્નોતિ પરઃ પરઃ
યો યો યાવતિથશ્ ચૈષાં સ સ તાવદ્ ગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્ પૃથક્
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્ સંસ્થાશ્ ચ નિર્મમે ॥

કર્માત્મનાં ચ દેવાનાં સો ઽસૃજત્ પ્રાણિનાં પ્રભુઃ
સાધ્યાનાં ચ ગણં સૂક્ષ્મં યજ્ઞં ચૈવ સનાતનમ્ ॥

અગ્નિવાયુરવિભ્યસ્ તુ ત્રયં બ્રહ્મ સનાતનમ્
દુદોહ યજ્ઞસિદ્ધ્યર્થમ્ ઋગ્યજુઃસામલક્ષણમ્ ॥

કાલં કાલવિભક્તીશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાંસ્ તથા
સરિતઃ સાગરાઞ્ શૈલાન્ સમાનિ વિષમાનિ ચ ॥

તપો વાચં રતિં ચૈવ કામં ચ ક્રોધમ્ એવ ચ
સૃષ્ટિં સસર્જ ચૈવેમાં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

કર્મણાં ચ વિવેકાર્થં વિવેકાય ધર્માધર્મૌ વ્યવેચયત્
દ્વન્દ્વૈર્ અયોજયચ્ ચેમાઃ સુખદુઃખાદિભિઃ પ્રજાઃ ॥

અણ્વ્યો માત્રા વિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃ સ્મૃતાઃ
તાભિઃ સાર્ધમ્ ઇદં સર્વં સંભવત્ય્ અનુપૂર્વશઃ ॥

યં તુ કર્મણિ યસ્મિન્ સ ન્યયુઙ્ક્ત પ્રથમં પ્રભુઃ
સ તદ્ એવ સ્વયં ભેજે સૃજ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવ્ ઋતાનૃતે
યદ્ યસ્ય સો ઽદધાત્ સર્ગે તત્ તસ્ય સ્વયમ્ આવિશત્ ॥

યથા ર્તુલિઙ્ગાન્ય્ ઋતવઃ સ્વયમ્ એવ ર્તુપર્યયે
સ્વાનિ સ્વાન્ય્ અભિપદ્યન્તે તથા કર્માણિ દેહિનઃ ॥

લોકાનાં તુ વિવૃદ્ધ્યર્થં મુખબાહૂરુપાદતઃ
બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં શૂદ્રં ચ નિરવર્તયત્ ॥

દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્
અર્ધેન નારી તસ્યાં સ વિરાજમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥

તપસ્ તપ્ત્વાસૃજદ્ યં તુ સ સ્વયં પુરુષો વિરાટ્
તં માં વિત્તાસ્ય સર્વસ્ય સ્રષ્ટારં દ્વિજસત્તમાઃ ॥

અહં પ્રજાઃ સિસૃક્ષુસ્ તુ તપસ્ તપ્ત્વા સુદુશ્ચરમ્
પતીન્ પ્રજાનામ્ અસૃજં મહર્ષીન્ આદિતો દશ ॥

મરીચિમ્ અત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્
પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમ્ એવ ચ ॥

એતે મનૂંસ્ તુ સપ્તાન્ યાન્ અસૃજન્ ભૂરિતેજસઃ
દેવાન્ દેવનિકાયાંશ્ ચ મહર્ષીંશ્ ચામિતૌજસઃ ॥

યક્ષરક્ષઃપિશાચાંશ્ ચ ગન્ધર્વાપ્સરસો ઽસુરાન્
નાગાન્ સર્પાન્ સુપર્ણાંશ્ ચ પિતૄણાંશ્ પિતૄણાં ચ પૃથગ્ગણમ્ ॥

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ
ઉલ્કાનિર્ઘાતકેતૂંશ્ ચ જ્યોતીંષ્ય્ ઉચ્ચાવચાનિ ચ ॥

કિન્નરાન્ વાનરાન્ મત્સ્યાન્ વિવિધાંશ્ ચ વિહઙ્ગમાન્
પશૂન્ મૃગાન્ મનુષ્યાંશ્ ચ વ્યાલાંશ્ ચોભયતોદતઃ ॥

કૃમિકીટપતઙ્ગાંશ્ ચ યૂકામક્ષિકમત્કુણમ્
સર્વં ચ દંશમશકં સ્થાવરં ચ પૃથગ્વિધમ્ ॥

એવમ્ એતૈર્ ઇદં સર્વં મન્નિયોગાન્ મહાત્મભિઃ
યથાકર્મ તપોયોગાત્ સૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

યેષાં તુ યાદૃષં કર્મ ભૂતાનામ્ ઇહ કીર્તિતમ્
તત્ તથા વો ઽભિધાસ્યામિ ક્રમયોગં ચ જન્મનિ ॥

પશવશ્ ચ મૃગાશ્ ચૈવ વ્યાલાશ્ ચોભયતોદતઃ
રક્ષાંસિ ચ પિશાચાશ્ ચ મનુષ્યાશ્ ચ મનુષાશ્ ચ જરાયુજાઃ ॥

અણ્ડાજાઃ પક્ષિણઃ સર્પા નક્રા મત્સ્યાશ્ ચ કચ્છપાઃ
યાનિ ચૈવમ્: પ્રકારાણિ સ્થલજાન્ય્ ઔદકાનિ ચ ॥

સ્વેદજં દંશમશકં યૂકામક્ષિકમત્કુણમ્
ઊષ્મણશ્ ચોપજાયન્તે યચ્ ચાન્યત્ કિં ચિદ્ ઈદૃષમ્ ॥

ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે બીજકાણ્ડપ્રરોહિણઃ
ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા બહુપુષ્પફલોપગાઃ ॥

અપુષ્પાઃ ફલવન્તો યે તે વનસ્પતયઃ સ્મૃતાઃ
પુષ્પિણઃ ફલિનશ્ ચૈવ વૃક્ષાસ્ તૂભયતઃ સ્મૃતાઃ ॥

ગુચ્છગુલ્મં તુ વિવિધં તથૈવ તૃણજાતયઃ
બીજકાણ્ડરુહાણ્ય્ એવ પ્રતાના વલ્લ્ય એવ ચ ॥

તમસા બહુરૂપેણ વેષ્ટિતાઃ કર્મહેતુના
અન્તઃસંજ્ઞા ભવન્ત્ય્ એતે સુખદુઃખસમન્વિતાઃ ॥

એતદન્તાસ્ તુ ગતયો બ્રહ્માદ્યાઃ સમુદાહૃતાઃ
ઘોરે ઽસ્મિન્ ભૂતસંસારે નિત્યં સતતયાયિનિ ॥

એવં સર્વં સ સૃષ્ટ્વેદં માં ચાચિન્ત્યપરાક્રમઃ
આત્મન્ય્ અન્તર્દધે ભૂયઃ કાલં કાલેન પીડયન્ ॥

યદા સ દેવો જાગર્તિ તદ્ એવં ચેષ્ટતે જગત્
યદા સ્વપિતિ શાન્તાત્મા તદા સર્વં નિમીલતિ ॥

તસ્મિન્ સ્વપિતિ સ્વપતિ તુ સ્વસ્થે કર્માત્માનઃ શરીરિણઃ
સ્વકર્મભ્યો નિવર્તન્તે મનશ્ ચ ગ્લાનિમ્ ઋચ્છતિ ॥

યુગપત્ તુ પ્રલીયન્તે યદા તસ્મિન્ મહાત્મનિ
તદાયં સર્વભૂતાત્મા સુખં સ્વપિતિ નિર્વૃતઃ ॥

તમો ઽયં તુ સમાશ્રિત્ય ચિરં તિષ્ઠતિ સેન્દ્રિયઃ
ન ચ સ્વં કુરુતે કર્મ તદોત્ક્રામતિ મૂર્તિતઃ ॥

યદાણુમાત્રિકો ભૂત્વા બીજં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ
સમાવિશતિ સંસૃષ્ટસ્ તદા મૂર્તિં વિમુઞ્ચતિ ॥

એવં સ જાગ્રત્સ્વપ્નાભ્યામ્ ઇદં સર્વં ચરાચરમ્
સંજીવયતિ ચાજસ્રં પ્રમાપયતિ ચાવ્યયઃ ॥

ઇદં શાસ્ત્રં તુ કૃત્વાસૌ મામ્ એવ સ્વયમ્ આદિતઃ
વિધિવદ્ ગ્રાહયામ્ આસ મરીચ્યાદીંસ્ ત્વ્ અહં મુનીન્ ॥

એતદ્ વો ઽયં ભૃગુઃ શાસ્ત્રં શ્રાવયિષ્યત્ય્ અશેસતઃ
એતદ્ ધિ મત્તો ઽધિજગે સર્વમ્ એષો ઽખિલં મુનિઃ ॥

તતસ્ તથા સ તેનોક્તો મહર્ષિમનુના ભૃગુઃ
તાન્ અબ્રવીદ્ ઋષીન્ સર્વાન્ પ્રીતાત્મા શ્રૂયતામ્ ઇતિ ॥

સ્વાયંભુવસ્યાસ્ય મનોઃ ષડ્વંશ્યા મનવો ઽપરે
સૃષ્ટવન્તઃ પ્રજાઃ સ્વાઃ સ્વા મહાત્માનો મહૌજસઃ ॥

સ્વારોચિષશ્ ચોત્તમશ્ ચ તામસો રૈવતસ્ તથા
ચાક્ષુષશ્ ચ મહાતેજા વિવસ્વત્સુત એવ ચ ॥

સ્વાયંભુવાદ્યાઃ સપ્તૈતે મનવો ભૂરિતેજસઃ
સ્વે સ્વે ઽન્તરે સર્વમ્ ઇદમ્ ઉત્પાદ્યાપુશ્ ચરાચરમ્ ॥

નિમેષા દશ ચાષ્ટૌ ચ કાષ્ઠા ત્રિંશત્ તુ તાઃ કલા
ત્રિંશત્ કલા મુહૂર્તઃ સ્યાદ્ અહોરાત્રં તુ તાવતઃ ॥

અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે
રાત્રિઃ સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામ્ અહઃ ॥

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્ તુ પક્ષયોઃ
કર્મચેષ્ટાસ્વ્ અહઃ કૃષ્ણઃ શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ॥

દૈવે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્ તયોઃ પુનઃ
અહસ્ તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્ દક્ષિણાયનમ્ ॥

બ્રાહ્મસ્ય તુ ક્ષપાહસ્ય યત્ પ્રમાણં સમાસતઃ
એકૈકશો યુગાનાં તુ ક્રમશસ્ તન્ નિબોધત ॥

ચત્વાર્ય્ આહુઃ સહસ્રાણિ વર્સાણાં તત્ કૃતં યુગમ્
તસ્ય તાવચ્ છતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથાવિધઃ ॥

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ
એકાપાયેન વર્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥

યદ્ એતત્ પરિસંખ્યાતમ્ આદાવ્ એવ ચતુર્યુગમ્
એતદ્ દ્વાદશસાહસ્રં દેવાનાં યુગમ્ ઉચ્યતે ॥

દૈવિકાનાં યુગાનાં તુ સહસ્રં પરિસંખ્યયા
બ્રાહ્મમ્ એકમ્ અહર્ જ્ઞેયં તાવતીં રાત્રિમ્ એવ ચ તાવતી રાત્રિર્ એવ ચ ॥

તદ્ વૈ યુગસહસ્રાન્તં બ્રાહ્મં પુણ્યમ્ અહર્ વિદુઃ
રાત્રિં ચ તાવતીમ્ એવ તે ઽહોરાત્રવિદો જનાઃ ॥

તસ્ય સો ઽહર્નિશસ્યાન્તે પ્રસુપ્તઃ પ્રતિબુધ્યતે
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ સૃજતિ મનઃ સદસદાત્મકમ્ ॥

મનઃ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનં સિસૃક્ષયા
આકાશં જાયતે તસ્માત્ તસ્ય શબ્દં ગુણં વિદુઃ ॥

આકાશાત્ તુ વિકુર્વાણાત્ સર્વગન્ધવહઃ શુચિઃ
બલવાઞ્ જાયતે વાયુઃ સ વૈ સ્પર્શગુણો મતઃ ॥

વાયોર્ અપિ વિકુર્વાણાદ્ વિરોચિષ્ણુ તમોનુદમ્
જ્યોતિર્ ઉત્પદ્યતે ભાસ્વત્ તદ્ રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે ॥

જ્યોતિષશ્ ચ વિકુર્વાણાદ્ આપો રસગુણાઃ સ્મૃતાઃ
અદ્ભ્યો ગન્ધગુણા ભૂમિર્ ઇત્ય્ એષા સૃષ્ટિર્ આદિતઃ ॥

યદ્ પ્રાગ્ દ્વાદશસાહસ્રમ્ ઉદિતં દૈવિકં યુગમ્
તદ્ એકસપ્તતિગુણં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે ॥

મન્વન્તરાણ્ય્ અસંખ્યાનિ સર્ગઃ સંહાર એવ ચ
ક્રીડન્ન્ ઇવૈતત્ કુરુતે પરમેષ્ઠી પુનઃ પુનઃ ॥

ચતુષ્પાત્ સકલો ધર્મઃ સત્યં ચૈવ કૃતે યુગે
નાધર્મેણાગમઃ કશ્ ચિન્ મનુષ્યાન્ પ્રતિ વર્તતે ઉપવર્તતે ॥

ઇતરેષ્વ્ આગમાદ્ ધર્મઃ પાદશસ્ ત્વ્ અવરોપિતઃ
ચૌરિકાનૃતમાયાભિર્ ધર્મશ્ ચાપૈતિ પાદશઃ ॥

અરોગાઃ સર્વસિદ્ધાર્થાશ્ ચતુર્વર્ષશતાયુષઃ
કૃતે ત્રેતાદિષુ હ્ય્ એષાં આયુર્ હ્રસતિ વયો હ્રસતિ પાદશઃ ॥

વેદોક્તમ્ આયુર્ મર્ત્યાનામ્ આશિષશ્ ચૈવ કર્મણામ્
ફલન્ત્ય્ અનુયુગં લોકે પ્રભાવશ્ ચ શરીરિણામ્ ॥

અન્યે કૃતયુગે ધર્માસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરે ઽપરે પરે
અન્યે કલિયુગે નૄણાં યુગહ્રાસાનુરૂપતઃ ॥

તપઃ પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે
દ્વાપરે યજ્ઞમ્ એવાહુર્ દાનમ્ એકં કલૌ યુગે ॥

સર્વસ્યાસ્ય તુ સર્ગસ્ય ગુપ્ત્યર્થં સ મહાદ્યુતિઃ
મુખબાહૂરુપજ્જાનાં પૃથક્કર્માણ્ય્ અકલ્પયત્ ॥

અધ્યાપનમ્ અધ્યયનં યજનં યાજનં તથા
દાનં પ્રતિગ્રહં ચૈવ બ્રાહ્મણાનામ્ અકલ્પયત્ ॥

પ્રજાનાં રક્ષણં દાનમ્ ઇજ્યાધ્યયનમ્ એવ ચ
વિષયેષ્વ્ અપ્રસક્તિશ્ ચ ક્ષત્રિયસ્ય સમાસતઃ સમાદિશત્ ॥

પશૂનાં રક્ષણં દાનમ્ ઇજ્યાધ્યયનમ્ એવ ચ
વણિક્પથં કુસીદં ચ વૈશ્યસ્ય કૃષિમ્ એવ ચ ॥

એકમ્ એવ તુ શૂદ્રસ્ય પ્રભુઃ કર્મ સમાદિશત્
એતેષામ્ એવ વર્ણાનાં શુશ્રૂષામ્ અનસૂયયા ॥

ઊર્ધ્વં નાભેર્ મેધ્યતરઃ પુરુષઃ પરિકીર્તિતઃ
તસ્માન્ મેધ્યતમં ત્વ્ અસ્ય મુખમ્ ઉક્તં સ્વયંભુવા ॥

ઉત્તમાઙ્ગોદ્ભવાજ્ જ્યેષ્ઠ્યાદ્ જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ બ્રહ્મણશ્ ચૈવ ધારણાત્
સર્વસ્યૈવાસ્ય સર્ગસ્ય ધર્મતો બ્રાહ્મણઃ પ્રભુઃ ॥

તં હિ સ્વયંભૂઃ સ્વાદ્ આસ્યાત્ તપસ્ તપ્ત્વાદિતો ઽસૃજત્
હવ્યકવ્યાભિવાહ્યાય સર્વસ્યાસ્ય ચ ગુપ્તયે ॥

યસ્યાસ્યેન સદાશ્નન્તિ હવ્યાનિ ત્રિદિવૌકસઃ
કવ્યાનિ ચૈવ પિતરઃ કિં ભૂતમ્ અધિકં તતઃ ॥

ભૂતાનાં પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણિનાં બુદ્ધિજીવિનઃ
બુદ્ધિમત્સુ નરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ
કૃતબુદ્ધિષુ કર્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવેદિનઃ ॥

ઉત્પત્તિર્ એવ વિપ્રસ્ય મૂર્તિર્ ધર્મસ્ય શાશ્વતી
સ હિ ધર્માર્થમ્ ઉત્પન્નો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

બ્રાહ્મણો જાયમાનો હિ પૃથિવ્યામ્ અધિજાયતે
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં ધર્મકોશસ્ય ગુપ્તયે ॥

સર્વં સ્વં બ્રાહ્મણસ્યેદં યત્ કિં ચિજ્ જગતીગતં
શ્રૈષ્ઠ્યેનાભિજનેનેદં સર્વં વૈ બ્રાહ્મણો ઽર્હતિ ॥

સ્વમ્ એવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચ
આનૃશંસ્યાદ્ બ્રાહ્મણસ્ય ભુઞ્જતે હીતરે જનાઃ ॥

તસ્ય કર્મવિવેકાર્થં શેષાણામ્ અનુપૂર્વશઃ
સ્વાયંભુવો મનુર્ ધીમાન્ ઇદં શાસ્ત્રમ્ અકલ્પયત્ ॥

વિદુષા બ્રાહ્મણેનેદમ્ અધ્યેતવ્યં પ્રયત્નતઃ
શિશ્યેભ્યશ્ ચ પ્રવક્તવ્યં સમ્યઙ્ નાન્યેન કેન ચિત્ ॥

ઇદં શાસ્ત્રમ્ અધીયાનો બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ
મનોવાગ્ગેહજૈર્ નિત્યં કર્મદોષૈર્ ન લિપ્યતે ॥

પુનાતિ પઙ્ક્તિં વંશ્યાંશ્ ચ સપ્તસપ્ત પરાવરાન્
પૃથિવીમ્ અપિ ચૈવેમાં કૃત્સ્નામ્ એકો ઽપિ સો ઽર્હતિ ॥

ઇદં સ્વસ્ત્યયનં શ્રેષ્ઠમ્ ઇદં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્
ઇદં યશસ્યમ્ આયુષ્યમ્ ઇદં ઇદં યશસ્યં સતતમ્ નિઃશ્રેયસં પરમ્ ॥

અસ્મિન્ ધર્મો ઽખિલેનોક્તો ગુણદોષૌ ચ કર્મણામ્
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ આચારશ્ ચૈવ શાશ્વતઃ ॥

આચારઃ પરમો ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તઃ સ્માર્ત એવ ચ
તસ્માદ્ અસ્મિન્ સદા યુક્તો નિત્યં સ્યાદ્ આત્મવાન્ દ્વિજઃ ॥

આચારાદ્ વિચ્યુતો વિપ્રો ન વેદફલમ્ અશ્નુતે
આચારેણ તુ સંયુક્તઃ સમ્પૂર્ણફલભાજ્ ભવેત્ સંપૂર્ણફલભાક્ સ્મૃતઃ ॥

એવમ્ આચારતો દૃષ્ટ્વા ધર્મસ્ય મુનયો ગતિં
સર્વસ્ય તપસો મૂલમ્ આચારં જગૃહુઃ પરમ્ ॥

જગતશ્ ચ સમુત્પત્તિં સંસ્કારવિધિમ્ એવ ચ
વ્રતચર્યોપચારં ચ સ્નાનસ્ય ચ પરં વિધિમ્ ॥

દારાધિગમનં ચૈવ વિવાહાનાં ચ લક્ષણમ્
મહાયજ્ઞવિધાનં ચ શ્રાદ્ધકલ્પં ચ શાશ્વતમ્ ॥

વૃત્તીનાં લક્ષણં ચૈવ સ્નાતકસ્ય વ્રતાનિ ચ
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ શૌચં ચ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિમ્ એવ ચ ॥

સ્ત્રીધર્મયોગં તાપસ્યં મોક્ષં સંન્યાસમ્ એવ ચ
રાજ્ઞશ્ ચ ધર્મમ્ અખિલં કાર્યાણાં ચ વિનિર્ણયમ્ ॥

સાક્ષિપ્રશ્નવિધાનં ચ ધર્મં સ્ત્રીપુંસયોર્ અપિ
વિભાગધર્મં દ્યૂતં ચ કણ્ટકાનાં ચ શોધનમ્ ॥

વૈશ્યશૂદ્રોપચારં ચ સંકીર્ણાનાં ચ સંભવમ્
આપદ્ધર્મં ચ વર્ણાનાં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તથા ॥

સંસારગમનં ચૈવ ત્રિવિધં કર્મસંભવમ્
નિઃશ્રેયસં કર્મણાં ચ ગુણદોષપરીક્ષણમ્ ॥

દેશધર્માઞ્ જાતિધર્માન્ કુલધર્માંશ્ ચ શાશ્વતાન્
પાષણ્ડગણધર્માંશ્ ચ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ન્ ઉક્તવાન્ મનુઃ ॥

યથેદમ્ ઉક્તવાઞ્ શાસ્ત્રં પુરા પૃષ્ટો મનુર્ મયા
તથેદં યૂયમ્ અપ્ય્ અદ્ય મત્સકાશાન્ નિબોધત ॥