Māṇḍūkyopaniṣatkārikā · Chapter 4
jñānenākāśakalpena dharmānyo gaganopamān /
jñeyābhinnena saṃbuddhas taṃ vande dvipadāṃ varam
asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ /
avivādo 'viruddhaś ca deśitas taṃ namāmy aham
bhūtasya jātim icchanti vādinaḥ kecid eva hi /
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam
bhūtaṃ na jāyate kiñcid abhūtaṃ naiva jāyate /
vivadanto 'dvayā hy evam ajātiṃ khyāpayanti te
khyāpyamānām ajātiṃ tair anumodāmahe vayam /
vivadāmo na taiḥ sārdham avivādaṃ nibodhata
ajātasyaiva dharmasya jātim icchanti vādinaḥ /
ajāto hy amṛto dharmo martyatāṃ katham eṣyati
na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā /
prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati
svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām /
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ
sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā /
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā
jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ /
jarāmaraṇam icchantaś cyavante tanmanīṣayā
kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate /
jāyamānaṃ katham ajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat
kāraṇād yady ananyatvam ataḥ kāryam ajaṃ yadi /
jāyamānād dhi vai kāryāt kāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam
ajād vai jāyate yasya dṛṣṭāntas tasya nāsti vai /
jātāc ca jāyāmānasya na vyavasthā prasajyate
hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca /
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tair upavarṇyate
hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ kalasya ca /
tathā janma bhavet teṣāṃ putrāj janma pitur yathā
saṃbhave hetuphalayor eṣitavyaḥ kramas tvayā /
yugapatsaṃbhave yasmād asaṃbandho viṣāṇavat
phalād utpadyamānaḥ san na te hetuḥ prasidhyati /
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalam utpādayiṣyati
yadi hetoḥ phalāt siddhiḥ phalasiddhiś ca hetutaḥ /
katarat pūrvaniṣpannaṃ yasya siddhir apekṣayā
aśaktir aparijñānaṃ kramakopo 'tha vā punaḥ /
evaṃ hi sarvathā buddhair ajātiḥ paridīpitā
bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa /
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate
pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam /
jāyamānād dhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate
svato vā parato vāpi na kiñcid vastu jāyate /
sad asat sadasad vāpi na kiñcid vastu jāyate
hetur na jāyate 'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ /
ādir na vidyate yasya tasya hy ādir na vidyate
prajñapteḥ sanimittatvam anyathā dvayanāśataḥ /
saṃkleśasyopalabdheś ca paratantrāstitā matā
prajñapteḥ sanimittatvam iṣyate yuktidarśanāt /
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt
cittaṃ na saṃspṛśaty arthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca /
abhūto hi yataś cārtho nārthābhāsas tataḥ pṛthak
nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśaty adhvasu triṣu /
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati
tasmān na jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate /
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam
ajātaṃ jāyate yasmād ajātiḥ prakṛtis tataḥ /
prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati
anāder antavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati /
anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati
ādāvante ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā /
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo 'vitathā iva lakṣitāḥ
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate /
tasmād ādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ
sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt /
saṃvṛtte 'smin pradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ
na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamād gatau /
pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate /
gṛhītaṃ cāpi yat kiñcit pratibuddho na paśyati
svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthag anyasya darśanāt /
yathā kāyas tathā sarvaṃ cittadṛśyam avastukam
grahaṇāj jāgaritavat taddhetuḥ svapna iṣyate /
tad dhetutvāt tu tasyaiva sajjāgaritam iṣyate
utpādasyāprasiddhatvād ajaṃ sarvam udāhṛtam /
na ca bhūtād abhūtasya saṃbhavo 'sti kathañcana
asaj jāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ /
asatsvapne 'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati
nāsty asaddhetukam asat sadasaddhetukaṃ tathā /
sac ca saddhetukaṃ nāsti saddhetukam asat kutaḥ
viparyāsād yathā jāgrad acintyān bhūtavat spṛśet /
tathā svapne viparyāsād dharmāṃs tatraiva paśyati
upalambhāt samācārād asti vastutvavādinām /
jātis tu deśitā buddhair ajātes trasatāṃ sadā
ajātes trasatāṃ teṣām upalambhād viyanti ye /
jātidoṣā na setsyanti doṣo 'py alpo bhaviṣyati
upalambhāt samācārān māyāhastī yathocyate /
upalambhāt samācārād asti vastu tathocyate
jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca /
ajācalam avastutvaṃ vijñānaṃ śāntam advayam
evaṃ na jāyate cittam evaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ /
evam eva vijānanto na patanti viparyaye
ṛjuvakrādikābhāsam alātaspanditaṃ yathā /
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā
aspandamānam alātam anābhāsam ajaṃ yathā /
aspandamānaṃ vijñānam anābhāsam ajaṃ tathā
alāte spandamāne vai nābhāsā anyato bhuvaḥ /
na tato 'nyatra nispandān nālātaṃ praviśanti te
na nirgatā alātāt te dravyatvābhāvayogataḥ /
vijñāne 'pi tathaiva syur ābhāsasyāviśeṣataḥ
vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ /
na tato 'nyatra nispandān na vijñānaṃ viśanti te
na nirgatās te vijñānād dravyatvābhāvayogataḥ /
kāryakāraṇatābhāvād yato 'cintyāḥ sadaiva te
dravyaṃ dravyasya hetuḥ syād anyad anyasya caiva hi /
dravyatvam anyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate
evaṃ na cittajā dharmāś cittaṃ vāpi na dharmajam /
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ
yāvad dhetuphalāveśas tāvad dhetuphalodbhavaḥ /
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ
yāvad dhetuphalāveśaḥ saṃsāras tāvadāyataḥ /
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate
saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai /
sadbhāvena hy ajaṃ sarvam ucchedas tena nāsti vai
dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ /
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate
yathā māyāmayād bījāj jāyate tanmayoṅkuraḥ /
nāsau nityo na cocchedī tadvad dharmeṣu yojanā
nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā /
yatra varṇā na vartante vivekas tatra nocyate
yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā /
tathā jāgrad dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ /
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgran na saṃśayaḥ
svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān /
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
svapnadṛkcittadṛśyās te na vidyante tataḥ pṛthak /
tathā tad dṛśyam evedaṃ svapnadṛkcittam iṣyate
carañ jāgarite jāgrad dikṣu vai daśasu sthitān /
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
jāgrac cittekṣaṇīyās te na vidyante tataḥ pṛthak /
tathā tad dṛśyam evedaṃ jāgrataś cittam iṣyate
ubhe hy anyonyadṛśye te kiṃ tad astīti cocyate /
lakṣaṇāśūnyam ubhayaṃ tan mate naiva gṛhyate
yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo 'sya na vidyate /
etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiñcin na jāyate
cittaspandikam evedaṃ grāhyagrāhakavad dvayam /
cittaṃ nirviṣayaṃ nityam asaṅgaṃ tena kīrtitam
yo 'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāsty asau /
paratantrābhisaṃvṛtyā syān nāsti paramārthataḥ
ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpy ajaḥ /
paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ
abhūtābhiniveśo 'sti dvayaṃ tatra na vidyate /
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate
yadā na labhate hetūn uttamādhamamadhyamān /
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ
animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā /
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ
buddhvā nimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthag anāpnuvan /
vītaśokaṃ tathākāmam abhayaṃ padam aśnute
abhūtābhiniveśād dhi sadṛśe tat pravartate /
vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṅgaṃ vinivartate
nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ /
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tat sāmyam ajam advayam
ajam anidram asvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam /
sakṛdvibhāto hy evaiṣa dharma dhātusvabhāvataḥ
sukham āvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā /
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavān asau
asti nāsty asti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ /
calasthirobhayābhāvair āvṛṇotye va bāliśaḥ
koṭhyaś catasra etās tu grahair yāsāṃ sadā vṛtaḥ /
bhagavān ābhir aspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk
prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padam advayam /
anāpannādimadhyāntaṃ kim ataḥ param īhate
viprāṇāṃ vinayo hy eṣa śamaḥ prākṛta ucyate /
damaḥ prakṛtidāntatvād evaṃ vidvāñ śamaṃ vrajet
savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikam iṣyate /
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikam iṣyate
avastv anupalambhaṃ ca lokottaram iti smṛtam /
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam
jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam /
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ
heyajñeyāpyapākyāni vijñeyāny agrayāṇataḥ /
teṣām anyatra vijñeyād upalambhas triṣu smṛtaḥ
prakṛtyākāśavaj jñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ /
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiñcanaḥ
ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ /
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so 'mṛtatvāya kalpate
ādiśāntā hy anutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ /
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam
vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā /
bhedanimnāḥ pṛthagvādās tasmāt te kṛpaṇāḥ smṛtāḥ
aje sāmye tu ye kecid bhaviṣyanti suniścitāḥ /
te hi loke mahājñānās tac ca loko na gāhate
ajeṣv ajam asaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānam iṣyate /
yato na kramate jñānam asaṅgaṃ tena kīrtitam
aṇumātre 'pi vaidharmye jāyamāne 'vipaścitaḥ /
asaṅgatā sadā nāsti kimutāvaraṇacyutiḥ
alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ /
ādau buddhās tathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ
kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāyinaḥ /
sarve dharmās tathā jñānaṃ naitad buddhena bhāṣitam
durdarśam atigambhīram ajaṃ sāmyaṃ viśāradam /
buddhvā padam anānātvaṃ namaskurmo yathābalam
Original text: Māṇḍūkyopaniṣatkārikā (also known as Gauḍapādakārikā, Māṇḍūkyakārikā or Āgamaśāstra) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0