માણ્ડૂક્યોપનિષત્કારિકા · અધ્યાય 4

જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન ધર્માન્યો ગગનોપમાન્ ।
જ્ઞેયાભિન્નેન સંબુદ્ધસ્ તં વન્દે દ્વિપદાં વરમ્

અસ્પર્શયોગો વૈ નામ સર્વસત્ત્વસુખો હિતઃ ।
અવિવાદો ઽવિરુદ્ધશ્ ચ દેશિતસ્ તં નમામ્ય્ અહમ્

ભૂતસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદ્ એવ હિ ।
અભૂતસ્યાપરે ધીરા વિવદન્તઃ પરસ્પરમ્

ભૂતં ન જાયતે કિઞ્ચિદ્ અભૂતં નૈવ જાયતે ।
વિવદન્તો ઽદ્વયા હ્ય્ એવમ્ અજાતિં ખ્યાપયન્તિ તે

ખ્યાપ્યમાનામ્ અજાતિં તૈર્ અનુમોદામહે વયમ્ ।
વિવદામો ન તૈઃ સાર્ધમ્ અવિવાદં નિબોધત

અજાતસ્યૈવ ધર્મસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ધર્મો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ

ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ધર્મો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

સાંસિદ્ધિકી સ્વાભાવિકી સહજા અકૃતા ચ યા ।
પ્રકૃતિઃ સેતિ વિજ્ઞેયા સ્વભાવં ન જહાતિ યા

જરામરણનિર્મુક્તાઃ સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવતઃ ।
જરામરણમ્ ઇચ્છન્તશ્ ચ્યવન્તે તન્મનીષયા

કારણં યસ્ય વૈ કાર્યં કારણં તસ્ય જાયતે ।
જાયમાનં કથમ્ અજં ભિન્નં નિત્યં કથં ચ તત્

કારણાદ્ યદ્ય્ અનન્યત્વમ્ અતઃ કાર્યમ્ અજં યદિ ।
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ કાર્યાત્ કારણં તે કથં ધ્રુવમ્

અજાદ્ વૈ જાયતે યસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્ય નાસ્તિ વૈ ।
જાતાચ્ ચ જાયામાનસ્ય ન વ્યવસ્થા પ્રસજ્યતે

હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ ફલસ્ય ચ ।
હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈર્ ઉપવર્ણ્યતે

હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ કલસ્ય ચ ।
તથા જન્મ ભવેત્ તેષાં પુત્રાજ્ જન્મ પિતુર્ યથા

સંભવે હેતુફલયોર્ એષિતવ્યઃ ક્રમસ્ ત્વયા ।
યુગપત્સંભવે યસ્માદ્ અસંબન્ધો વિષાણવત્

ફલાદ્ ઉત્પદ્યમાનઃ સન્ ન તે હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ ।
અપ્રસિદ્ધઃ કથં હેતુઃ ફલમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ

યદિ હેતોઃ ફલાત્ સિદ્ધિઃ ફલસિદ્ધિશ્ ચ હેતુતઃ ।
કતરત્ પૂર્વનિષ્પન્નં યસ્ય સિદ્ધિર્ અપેક્ષયા

અશક્તિર્ અપરિજ્ઞાનં ક્રમકોપો ઽથ વા પુનઃ ।
એવં હિ સર્વથા બુદ્ધૈર્ અજાતિઃ પરિદીપિતા

બીજાઙ્કુરાખ્યો દૃષ્ટાન્તઃ સદા સાધ્યસમો હિ સ ।
ન હિ સાધ્યસમો હેતુઃ સિદ્ધૌ સાધ્યસ્ય યુજ્યતે

પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનમ્ અજાતેઃ પરિદીપકમ્ ।
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ ધર્માત્ કથં પૂર્વં ન ગૃહ્યતે

સ્વતો વા પરતો વાપિ ન કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ જાયતે ।
સદ્ અસત્ સદસદ્ વાપિ ન કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ જાયતે

હેતુર્ ન જાયતે ઽનાદેઃ ફલં ચાપિ સ્વભાવતઃ ।
આદિર્ ન વિદ્યતે યસ્ય તસ્ય હ્ય્ આદિર્ ન વિદ્યતે

પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ અન્યથા દ્વયનાશતઃ ।
સંક્લેશસ્યોપલબ્ધેશ્ ચ પરતન્ત્રાસ્તિતા મતા

પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે યુક્તિદર્શનાત્ ।
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે ભૂતદર્શનાત્

ચિત્તં ન સંસ્પૃશત્ય્ અર્થં નાર્થાભાસં તથૈવ ચ ।
અભૂતો હિ યતશ્ ચાર્થો નાર્થાભાસસ્ તતઃ પૃથક્

નિમિત્તં ન સદા ચિત્તં સંસ્પૃશત્ય્ અધ્વસુ ત્રિષુ ।
અનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ભવિષ્યતિ

તસ્માન્ ન જાયતે ચિત્તં ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે ।
તસ્ય પશ્યન્તિ યે જાતિં ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદમ્

અજાતં જાયતે યસ્માદ્ અજાતિઃ પ્રકૃતિસ્ તતઃ ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

અનાદેર્ અન્તવત્ત્વં ચ સંસારસ્ય ન સેત્સ્યતિ ।
અનન્તતા ચાદિમતો મોક્ષસ્ય ન ભવિષ્યતિ

આદાવન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો ઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્ત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

સર્વે ધર્મા મૃષા સ્વપ્ને કાયસ્યાન્તનિદર્શનાત્ ।
સંવૃત્તે ઽસ્મિન્ પ્રદેશે વૈ ભૂતાનાં દર્શનં કુતઃ

ન યુક્તં દર્શનં ગત્વા કાલસ્યાનિયમાદ્ ગતૌ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય સંબુદ્ધૌ ન પ્રપદ્યતે ।
ગૃહીતં ચાપિ યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રતિબુદ્ધો ન પશ્યતિ

સ્વપ્ને ચાવસ્તુકઃ કાયઃ પૃથગ્ અન્યસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા કાયસ્ તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમ્ અવસ્તુકમ્

ગ્રહણાજ્ જાગરિતવત્ તદ્ધેતુઃ સ્વપ્ન ઇષ્યતે ।
તદ્ ધેતુત્વાત્ તુ તસ્યૈવ સજ્જાગરિતમ્ ઇષ્યતે

ઉત્પાદસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ અજં સર્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
ન ચ ભૂતાદ્ અભૂતસ્ય સંભવો ઽસ્તિ કથઞ્ચન

અસજ્ જાગરિતે દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને પશ્યતિ તન્મયઃ ।
અસત્સ્વપ્ને ઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધૌ ન પશ્યતિ

નાસ્ત્ય્ અસદ્ધેતુકમ્ અસત્ સદસદ્ધેતુકં તથા ।
સચ્ ચ સદ્ધેતુકં નાસ્તિ સદ્ધેતુકમ્ અસત્ કુતઃ

વિપર્યાસાદ્ યથા જાગ્રદ્ અચિન્ત્યાન્ ભૂતવત્ સ્પૃશેત્ ।
તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ ધર્માંસ્ તત્રૈવ પશ્યતિ

ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિ વસ્તુત્વવાદિનામ્ ।
જાતિસ્ તુ દેશિતા બુદ્ધૈર્ અજાતેસ્ ત્રસતાં સદા

અજાતેસ્ ત્રસતાં તેષામ્ ઉપલમ્ભાદ્ વિયન્તિ યે ।
જાતિદોષા ન સેત્સ્યન્તિ દોષો ઽપ્ય્ અલ્પો ભવિષ્યતિ

ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાન્ માયાહસ્તી યથોચ્યતે ।
ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિ વસ્તુ તથોચ્યતે

જાત્યાભાસં ચલાભાસં વસ્ત્વાભાસં તથૈવ ચ ।
અજાચલમ્ અવસ્તુત્વં વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ અદ્વયમ્

એવં ન જાયતે ચિત્તમ્ એવં ધર્મા અજાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવમ્ એવ વિજાનન્તો ન પતન્તિ વિપર્યયે

ઋજુવક્રાદિકાભાસમ્ અલાતસ્પન્દિતં યથા ।
ગ્રહણગ્રાહકાભાસં વિજ્ઞાનસ્પન્દિતં તથા

અસ્પન્દમાનમ્ અલાતમ્ અનાભાસમ્ અજં યથા ।
અસ્પન્દમાનં વિજ્ઞાનમ્ અનાભાસમ્ અજં તથા

અલાતે સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતો ભુવઃ ।
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ નાલાતં પ્રવિશન્તિ તે

ન નિર્ગતા અલાતાત્ તે દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
વિજ્ઞાને ઽપિ તથૈવ સ્યુર્ આભાસસ્યાવિશેષતઃ

વિજ્ઞાને સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતોભુવઃ ।
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ ન વિજ્ઞાનં વિશન્તિ તે

ન નિર્ગતાસ્ તે વિજ્ઞાનાદ્ દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
કાર્યકારણતાભાવાદ્ યતો ઽચિન્ત્યાઃ સદૈવ તે

દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્ય હેતુઃ સ્યાદ્ અન્યદ્ અન્યસ્ય ચૈવ હિ ।
દ્રવ્યત્વમ્ અન્યભાવો વા ધર્માણાં નોપપદ્યતે

એવં ન ચિત્તજા ધર્માશ્ ચિત્તં વાપિ ન ધર્મજમ્ ।
એવં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્તિ મનીષિણઃ

યાવદ્ ધેતુફલાવેશસ્ તાવદ્ ધેતુફલોદ્ભવઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ

યાવદ્ ધેતુફલાવેશઃ સંસારસ્ તાવદાયતઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે સંસારં ન પ્રપદ્યતે

સંવૃત્યા જાયતે સર્વં શાશ્વતં નાસ્તિ તેન વૈ ।
સદ્ભાવેન હ્ય્ અજં સર્વમ્ ઉચ્છેદસ્ તેન નાસ્તિ વૈ

ધર્મા ય ઇતિ જાયન્તે જાયન્તે તે ન તત્ત્વતઃ ।
જન્મ માયોપમં તેષાં સા ચ માયા ન વિદ્યતે

યથા માયામયાદ્ બીજાજ્ જાયતે તન્મયોઙ્કુરઃ ।
નાસૌ નિત્યો ન ચોચ્છેદી તદ્વદ્ ધર્મેષુ યોજના

નાજેષુ સર્વધર્મેષુ શાશ્વતાશાશ્વતાભિધા ।
યત્ર વર્ણા ન વર્તન્તે વિવેકસ્ તત્ર નોચ્યતે

યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા ।
તથા જાગ્રદ્ દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં ચિત્તં સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ ન સંશયઃ

સ્વપ્નદૃક્ પ્રચરન્ સ્વપ્ને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

સ્વપ્નદૃક્ચિત્તદૃશ્યાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્ દૃશ્યમ્ એવેદં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમ્ ઇષ્યતે

ચરઞ્ જાગરિતે જાગ્રદ્ દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

જાગ્રચ્ ચિત્તેક્ષણીયાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્ દૃશ્યમ્ એવેદં જાગ્રતશ્ ચિત્તમ્ ઇષ્યતે

ઉભે હ્ય્ અન્યોન્યદૃશ્યે તે કિં તદ્ અસ્તીતિ ચોચ્યતે ।
લક્ષણાશૂન્યમ્ ઉભયં તન્ મતે નૈવ ગૃહ્યતે

યથા સ્વપ્નમયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા માયામયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા નિર્મિતકો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ ન જાયતે

ચિત્તસ્પન્દિકમ્ એવેદં ગ્રાહ્યગ્રાહકવદ્ દ્વયમ્ ।
ચિત્તં નિર્વિષયં નિત્યમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

યો ઽસ્તિ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાસ્ત્ય્ અસૌ ।
પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા સ્યાન્ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ

અજઃ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાપ્ય્ અજઃ ।
પરતન્ત્રાદિનિષ્પત્ત્યા સંવૃત્યા જાયતે તુ સઃ

અભૂતાભિનિવેશો ઽસ્તિ દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
દ્વયાભાવં સ બુદ્ધ્વૈવ નિર્નિમિત્તો ન જાયતે

યદા ન લભતે હેતૂન્ ઉત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
તદા ન જાયતે ચિત્તં હેત્વભાવે ફલં કુતઃ

અનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્ય યાનુત્પત્તિઃ સમાદ્વયા ।
અજાતસ્યૈવ સર્વસ્ય ચિત્તદૃશ્યં હિ તદ્યતઃ

બુદ્ધ્વા નિમિત્તતાં સત્યાં હેતું પૃથગ્ અનાપ્નુવન્ ।
વીતશોકં તથાકામમ્ અભયં પદમ્ અશ્નુતે

અભૂતાભિનિવેશાદ્ ધિ સદૃશે તત્ પ્રવર્તતે ।
વસ્ત્વભાવં સ બુધ્વૈવ નિઃસઙ્ગં વિનિવર્તતે

નિવૃત્તસ્યાપ્રવૃત્તસ્ય નિશ્ચલા હિ તથા સ્થિતિઃ ।
વિષયઃ સ હિ બુદ્ધાનાં તત્ સામ્યમ્ અજમ્ અદ્વયમ્

અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નં પ્રભાતં ભવતિ સ્વયમ્ ।
સકૃદ્વિભાતો હ્ય્ એવૈષ ધર્મ ધાતુસ્વભાવતઃ

સુખમ્ આવ્રિયતે નિત્યં દુઃખં વિવ્રિયતે સદા ।
યસ્ય કસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ભગવાન્ અસૌ

અસ્તિ નાસ્ત્ય્ અસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ વા પુનઃ ।
ચલસ્થિરોભયાભાવૈર્ આવૃણોત્યે વ બાલિશઃ

કોઠ્યશ્ ચતસ્ર એતાસ્ તુ ગ્રહૈર્ યાસાં સદા વૃતઃ ।
ભગવાન્ આભિર્ અસ્પૃષ્ટો યેન દૃષ્ટઃ સ સર્વદૃક્

પ્રાપ્ય સર્વજ્ઞતાં કૃત્સ્નાં બ્રાહ્મણ્યં પદમ્ અદ્વયમ્ ।
અનાપન્નાદિમધ્યાન્તં કિમ્ અતઃ પરમ્ ઈહતે

વિપ્રાણાં વિનયો હ્ય્ એષ શમઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે ।
દમઃ પ્રકૃતિદાન્તત્વાદ્ એવં વિદ્વાઞ્ શમં વ્રજેત્

સવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ દ્વયં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે ।
અવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ શુદ્ધં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે

અવસ્ત્વ્ અનુપલમ્ભં ચ લોકોત્તરમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ વિજ્ઞેયં સદા બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતમ્

જ્ઞાને ચ ત્રિવિધે જ્ઞેયે ક્રમેણ વિદિતે સ્વયમ્ ।
સર્વજ્ઞતા હિ સર્વત્ર ભવતીહ મહાધિયઃ

હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાન્ય્ અગ્રયાણતઃ ।
તેષામ્ અન્યત્ર વિજ્ઞેયાદ્ ઉપલમ્ભસ્ ત્રિષુ સ્મૃતઃ

પ્રકૃત્યાકાશવજ્ જ્ઞેયાઃ સર્વે ધર્મા અનાદયઃ ।
વિદ્યતે ન હિ નાનાત્વં તેષાં ક્વચન કિઞ્ચનઃ

આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સર્વે ધર્માઃ સુનિશ્ચિતાઃ ।
યસ્યૈવં ભવતિ ક્ષાન્તિઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

આદિશાન્તા હ્ય્ અનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ ।
સર્વે ધર્માઃ સમાભિન્ના અજં સામ્યં વિશારદમ્

વૈશારદ્યં તુ વૈ નાસ્તિ ભેદે વિચરતાં સદા ।
ભેદનિમ્નાઃ પૃથગ્વાદાસ્ તસ્માત્ તે કૃપણાઃ સ્મૃતાઃ

અજે સામ્યે તુ યે કેચિદ્ ભવિષ્યન્તિ સુનિશ્ચિતાઃ ।
તે હિ લોકે મહાજ્ઞાનાસ્ તચ્ ચ લોકો ન ગાહતે

અજેષ્વ્ અજમ્ અસંક્રાન્તં ધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે ।
યતો ન ક્રમતે જ્ઞાનમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

અણુમાત્રે ઽપિ વૈધર્મ્યે જાયમાને ઽવિપશ્ચિતઃ ।
અસઙ્ગતા સદા નાસ્તિ કિમુતાવરણચ્યુતિઃ

અલબ્ધાવરણાઃ સર્વે ધર્માઃ પ્રકૃતિનિર્મલાઃ ।
આદૌ બુદ્ધાસ્ તથા મુક્તા બુધ્યન્ત ઇતિ નાયકાઃ

ક્રમતે ન હિ બુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ધર્મેષુ તાયિનઃ ।
સર્વે ધર્માસ્ તથા જ્ઞાનં નૈતદ્ બુદ્ધેન ભાષિતમ્

દુર્દર્શમ્ અતિગમ્ભીરમ્ અજં સામ્યં વિશારદમ્ ।
બુદ્ધ્વા પદમ્ અનાનાત્વં નમસ્કુર્મો યથાબલમ્