માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

મન્દુપ્ક્ચ્_1.29
અમાત્રસ્ તુરીય ઓંકારઃ ।
મીયતે ઽનયેતિ માત્રા પરિચ્છિત્તિઃ સાનન્તા યસ્ય સ અનન્તમાત્રઃ ।
નૈતાવત્વમ્ અસ્ય પરિચ્છેત્તું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વદ્વૈત ઉપશમત્વાદ્ એવ શિવઃ ।
ઓંકરો યથા વ્યાખ્યાતો વિદિતો યેન સ પરમાર્થતત્વસ્ય મનનાન્ મુનિઃ ।
નેતરો જનઃ શાસ્ત્રવિદપીત્યર્થઃ ॥29॥
વૈતથ્યપ્રકરણ
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.1
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્,"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6 । 2 । 1) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
આગમમાત્રં તત્ ।
તત્રોપપત્ત્યાપિ દ્વૈતસ્ય વૈતથ્યં શક્યતે ઽવધારયિતુમ્ ઇતિ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ આરભ્યતે
વૈતથ્યં સર્વભાવાનાં સ્વપ્ન આહુર્ મનીષિણઃ ।
અન્તઃસ્થાનાત્ તુ ભાવાનાં સંવૃતત્વેન હેતુના

મન્દુપ્ક્ચ્_2.1
વિતથસ્ય ભાવો વૈતથ્યમ્, અસત્યત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ।
કસ્ય? સર્વેષાં બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં પદાર્થાનાં સ્વપ્ન ઉપલભ્યમાનાનામ્, આહુઃ કથયન્તિ, મનીષિણઃ પ્રમાણકુશલાઃ ।
વૈતથ્યે હેતુમાહાન્તઃસ્થાનાત્, અન્તઃ શરીરસ્ય મધ્યે સ્થાનં યેષામ્ ।
તત્ર હિ ભાવોપલભ્યન્તે પર્વતહસ્ત્યાદયો ન બહિઃ શરીરાત્ ।
તસ્માત્ તે વિતથા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ।
નન્વપવરકાદ્યન્તરુપલભ્યમાનૈર્ ઘટાદિભિરનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ સંવૃતત્વેન હેતુન ઇતિ ।
અન્તઃ સંવૃતસ્થાનાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
ન હ્ય્ અન્તઃ સંવૃતે દેહેન્તો નાડીષુ પર્વતહસ્ત્યાદીનાં સંભવો ઽસ્તિ, ન હિ દેહે પર્વતઃ, અસ્તિ ॥1॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.2
સ્વપ્નદૃશ્યાનાં ભાવાનામન્તઃ સંવૃતસ્થાનમિત્યેતદ્ અસિદ્ધમ્, યસ્માત્ પ્રાચ્યેષુ સુપ્ત ઉદક્ષુ સ્વપ્નાન્ પશ્યન્ન્ ઇવ દૃશ્યત ઇત્યેતદ્ આશઙ્ક્યાહ
અદીર્ઘત્વાચ્ ચ કાલસ્ય ગત્વા દેશાન્ ન પશ્યતિ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_2.2
ન દેહાદ્બર્હિદેશાન્તરં ગત્વા સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ ।
યસ્માત્ સુપ્તમાત્ર એવ દેહદેશાદ્ યોજનશતાન્તરિતે માસમાત્રપ્રાપ્યે દેશે સ્વપ્નાન્ પશ્યન્ન્ ઇવ દૃશ્યતે ।
ન ચ તદ્ દેશપ્રાપ્તેર્ આગમનસ્ય દીર્ઘઃ કાલો ઽસ્તિ ।
અતો દાર્ઘત્વાચ્ ચ કાલસ્ય ન સ્વપ્નદૃગ્દેશાન્તરં ગચ્છતિ ।
કિં ચ પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વઃ સ્વપ્નદૃક્સ્વપ્નદર્શનદેશે ન વિદ્યતે ।
યદિ ચ સ્વપ્ને દેશાન્તરં ગચ્છેદ્ યસ્મિન્ દેશે સ્વપ્નાન્ પશ્યેત્ તત્રૈવ પ્રતિબુધ્યેત ।
ન ચૈતદ્ અસ્તિ ।
રાત્રૌ સુપ્તો ઽહનીવ ભાવાન્ પશ્યતિ, બહુભિઃ સંગતો ભવતિ, યશ્ ચ સંગતઃ તૈર્ ગૃહ્યેત ।
ન ચ ગૃહ્યતે, ગૃહીતશ્ચેત્વામ્ અદ્ય તત્રોપલબ્ધવન્તો વયમ્ ઇતિ વયમિતિ બ્રૂયુઃ ।
ન ચૈતદ્ અસ્તિ તસ્માન્ ન દેશાન્તરં ગચ્છતિ સ્વપ્ને ॥2॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.3
ઇતશ્ ચ સ્વપ્નદૃશ્યા ભાવા વિતથા યતઃ
અભાવશ્ ચ રથાદીનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકમ્ ।
વૈતથ્યં તેન વૈ પ્રાપ્તં સ્વપ્ન આહુઃ પ્રકાશિતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_2.3
અભાવશ્ ચૈવ રથાદીનાં સ્વપ્નદૃશ્યાનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકં યુક્તિતઃ શ્રુતૌ"ન તત્ર રથાઃ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 10) ઇત્ય્ અત્ર ।
દેહાન્તઃ સ્થાનસંવૃતત્વાદિહેતુના પ્રાપ્તં વૈકથ્યં તદ્ અનુવાદિન્યા શ્રુત્યા સ્વપ્ને સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વપ્રતિપાદનપરયા પ્રકાશિતમાહુર્ બ્રહ્મવિદઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.4
અન્તસ્થાનાત્ તુ ભેદાનાં તસ્માજ્ જાગરિતે સ્મૃતમ્ ।
યથા તત્ર તથા સ્વપ્ને સંવૃતત્વેન ભિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_2.4
જાગ્રદ્ દૃશ્યાનાં ભાવાનાં વૈતથ્યમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
દૃશ્યત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ સ્વપ્નદૃશ્યભાવવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા તત્ર સ્વપ્ને દૃશ્યાનાં ભાવાનાં વૈતથ્યં તથા જાગરિતે ઽપિ દૃશ્યત્વમ્ અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ હેતૂપનયઃ ।
તસ્માજ્ જાગરિતે ઽપિ વૈતથ્યં સ્મૃતમ્ ઇતિ નિગમનમ્ ।
અન્તઃસ્થાનાત્ સંવૃતત્વેન ચ સ્વપ્નદૃશ્યાનાં ભાવાનાં જાગ્રદ્ દૃશ્યેભ્યઃ ભેદઃ ।
દૃશ્યત્વમ્ અસત્યત્વં ચાવિશિષ્ટમ્ ઉભયત્ર ॥4॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.5
સ્વપ્નજાગરિતસ્થાને હ્ય્ એકમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
ભેદાનાં હિ સમત્વેન પ્રસિદ્ધેનૈવ હેતુના

મન્દુપ્ક્ચ્_2.5
પ્રસિદ્ધેનૈવ ભેદાનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન હેતુના સમત્વેન સ્વપ્નજાગરિતસ્થાનયોર્ એકત્વમાહુર્વિવેકિન ઇતિ પૂર્વપ્રમાણસિદ્ધસ્યૈવ ફલમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.6
ઇતશ્ ચ વૈતથ્યં જાગ્રદ્ દૃશ્યાનાં ભેદાનામ્ આદ્યન્તયોર્ અભાવાત્ ।
આદાવન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો ઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.6
યદાદાવ્ અન્તે ચ નાસ્તિ વસ્તુ મૃગતૃષ્ણિકાદિ તન્મધ્યે ઽપિ નાસ્ત્ય્ અતિ નિશ્ચિતં લોકે તથેમે જાગ્રદ્ દૃશ્યા ભેદાઃ ।
આદ્યન્તયોર્ અભાવાદ્ વિતથૈર્ એવ મૃગતૃષ્ણિકાદિભિઃ સદૃશત્વાદ્ વિતથા એવ તથાપિ વિતથા ઇવ લક્ષિતા મૂઢૈર્ અનાત્મવિદ્ભિઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.7
સ્વપ્નદૃશ્યવજ્જાગરિતદૃશ્યાનામ્ અપિ સત્વમ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ અયુક્તમ્ ।
યસ્માજ્ જાગ્રદ્ દૃશ્યા અન્નપાનવાહનાદયઃ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિં કુર્વન્તો ગમનાગમનાદિકાર્યં ચ સપ્રયોજાના દૃષ્ટાઃ ।
ન તુ સ્વપ્નદૃશ્યાનાં તદ્ અસ્તિ ।
તસ્માત્ સ્વપ્નદૃશ્યવદ્ જાગ્રદ્ દૃશ્યાનામ્ અસત્વં મનોરથમાત્રમ્ ઇતિ ।
તન્ ન ।
કસ્માત્? યસ્માત્
સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.7
સપ્રયોજનતા દૃષ્ટા યા અન્નપાનાદીનાં સા સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
જાગરિતે હિ ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તૃપ્તો વિનિવર્તિતતૃટ્સુપ્તમાત્ર એવ ક્ષુત્પિપાસાદ્યાર્તમ્ અહોરાત્રોષિતં ભુક્તવન્તમ્ આત્માનં મન્યતે ।
યથા સ્પપ્ને ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તૃપ્ત ઉત્થિતસ્ તથા ।
તસ્માદ્ જાગ્રદ્ દૃશ્યાનાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપત્તિર્ દૃષ્ટા ।
અતો મન્યામહે તેષામ્ અપ્ય્ અસત્વં સ્પપ્નદૃશ્યવદનાશઙ્કનીયમ્ ઇતિ ।
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્વમુભયત્ર સમાનમ્ ઇતિ મિથ્યા ઇવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.8
સ્વપ્નજાગ્રદ્ભેદયોઃ સમત્વાજ્ જાગ્રદ્ભેદાનામ્ અસત્વમ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદસત્ ।
કસ્માત્?
દૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
કથમ્?
ન હિ જાગ્રદ્ દૃષ્ટા એવૈતે ભેદાઃ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે ।
કિં તર્હિ?
અપૂર્વં સ્વપ્ને પશ્યતિ, ચતુર્દન્તગજમારૂઠમષ્ટભુજમાત્માનં મન્યતે ।
અન્યદ્ અપ્ય્ એવંપ્રકારમ્ અપૂર્વં પશ્યતિ સ્વપ્ને ।
તન્ નાન્યેના અસતા સમમ્ ઇતિ સદેવ ।
અતો દૃષ્ટાન્તો ઽસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્સ્વપ્નવજ્જાગરિતસ્યાસત્વમિત્ય્ અયુક્તમ્ ।
તન્ ન, સ્વપ્ને દૃષ્ટમ્ અપૂર્વં યન્ મન્યસે ન તત્સ્વતઃ સિદ્ધમ્ ।
કિં તર્હિ?
અપૂર્વં સ્થાનિધર્મો હિ યથા સ્વર્ગનિવાસિનામ્ ।
તાનયં પ્રેક્ષતે ગત્વા યથૈવેહ સુશિક્ષિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.8
અપૂર્વં સ્થાનિધર્મો હિ સ્થાનિનો દ્રષ્ટુર્ એવ હિ સ્વપ્નસ્થાનવતો ધર્મઃ ।
યથા સ્વર્ગનિવાસિનામિન્દ્રાદીનાં સહસ્રાક્ષત્વાદિ તથા સ્વપ્નદૃશો ઽપૂર્વો ઽયં ધર્મઃ ।
ન સ્વતઃ સિદ્ધો દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપવત્ ।
તાનેવંપ્રકારાનપૂર્વાન્સ્વચિત્તવિકલ્પાનયં સ્થાની સ્વપ્નદૃક્સ્વપ્નસ્થાને ગત્વા પ્રેક્ષતે ।
યથૈવેહ લોકે સુશિક્ષિતો દેશાન્તરમાર્ગસ્તને માર્ગેણ દેશાન્તરં ગત્વા તાન્પદાર્થાન્પશ્યતિ તદ્વત્ ।
તસ્માદ્યથા સ્થાનિધર્માણાં રજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાદીનામસત્વં તથા સ્વપ્નદૃષ્યાનામપૂર્વાણાં સ્થાનિધર્મત્વમેવેત્યસત્ત્વમતો ન સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધત્વમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.9
અપૂર્વત્વાશઙ્કા નિરાકૃતા સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તસ્ય પુનઃ સ્વપ્નતુલ્યતાં જાગ્રદ્ભેદાનાં પ્રપઞ્ચયન્નાહ
સ્વપ્નવૃત્તાવ્ અપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્ ।
બહિશ્ ચેતોગૃહીતં સદ્ દૃષ્ટં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.9
સ્વપ્નવૃત્તાવ્ અપિ સ્વપ્નસ્થાને ઽપ્ય્ અન્તશ્ ચેતસા મનોરથસઙ્કલ્પિતમ્ અસત્ ।
સઙ્કલ્પાનન્તરસમકાલમ્ એવાદર્શનાત્ તત્રૈવ સ્વપ્ને બહિશ્ ચેતસા ગૃહીતં ચક્ષુરાદિદ્વારેણોપલબ્ધં ઘટાદિ સત્ ।
ઇત્ય્ એવ સત્યમ્ ઇતિ નિશ્ચિતે ઽપિ સદસદ્વિભાગો દૃષ્ટઃ ।
ઉભયોરપ્યન્તર્બહિશ્ચેતઃ કલ્પિતયોર્વૈતથ્યમેવ દૃષ્ટમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.10
જાગ્રદ્વૃત્તાવપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્ ।
બહિશ્ચેતોગૃહીતં સદ્ યુક્તં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.10
સદસતોર્વૈતથ્યં યુક્તમ્, અન્તર્બહિશ્ચેતઃકલ્પિતત્વાવિશેષાદિતિ વ્યાખ્યાતમન્યત્ ॥10॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.11
ચોદક આહ
ઉભયોર્ અપિ વૈતથ્યં ભેદાનાં સ્થાનયોર્ યદિ ।
ક એતાન્ બુધ્યતે ભેદાન્ કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.11
સ્વપ્નજાગ્રત્સ્થાનયોર્ભેદાનાં યદિ વૈતથ્યં ક એતાનર્બહિશ્ચેતઃકલ્પિતાન્બુધ્યતે ।
કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ ।
સ્મૃતિજ્ઞાનયોઃ ક આલમ્બનમિત્યભિપ્રાયઃ, ન ચેન્નિરાત્મવાદ ઇષ્ટઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.12
કલ્પયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ આત્મા દેવઃ સ્વમાયયા ।
સ એવ બુધ્યતે ભેદાન્ ઇતિ વેદાન્તનિશ્ચયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.12
સ્વયં સ્વમાયયા સ્વમાત્માનમાત્સા દેવ આત્મન્યેવ વક્ષ્યમાણં ભેદાકારં કલ્પયતિ રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદીન્ સ્વયમેવ ત તાન્બુધ્યતે ભેદાંસ્તદ્વદેવેત્યેવં વેદાન્તનિશ્ચયઃ ।
નાન્યો ઽસ્તિ જ્ઞાનસ્મૃત્યાશ્રયો ન ચ નિરાસ્પદ એવ જ્ઞાનસ્મૃતી વૈનાશિકાનામિવેત્યભિપ્રાયઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.13
સઙ્કલ્પયન્કેન પ્રકારેણ કલ્પયતીત્યુચ્યતે
વિકરોત્ય્ અપરાન્ ભાવાન્ અન્તશ્ચિત્તે વ્યવસ્થિતાન્ ।
નિયતાંશ્ ચ બહિશ્ચિત્ત એવં કલ્પયતે પ્રભુઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.13
વિકરોતિ નાના કરોત્યપરાંલ્ લૌકિકાન્ ભાવાન્ પદાર્થાઞ્ શબ્દાદીનન્યાંશ્ચાન્તશ્ચિત્તે વાસનારૂપેણ વ્યવસ્થિતાનવ્યાકૃતાન્ નિયતાંશ્ચ પૃથ્વ્યાદીનનિયતાંશ્ચ કલ્પનાકાલાન્બહિશ્ચિત્તઃ સંસ્તથાન્તશ્ચિત્તો મનોરથાદિલક્ષણાનિત્યેવં કલ્પયતિ પ્રભુરીશ્વર આત્મેત્યર્થઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.14
સ્વપ્નવચ્ચિત્તપરિકલ્પિતં સર્વમિત્યેતદાશઙ્ક્યતે ।
યસ્માચ્ચિત્તપરિકલ્પિતૈર્મનોરથાદિલક્ષણૈશ્ચિત્તપરિચ્છેદ્યૈવૈલક્ષણ્યં બાહ્યાનામન્યોન્યપરિચ્છેદ્યત્વમિતિ ॥
સા ન યુક્તાશઙ્કા ।
ચિત્તકાલા હિ યે ઽન્તસ્ તુ દ્વયકાલાશ્ ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષો નાન્યહેતુકઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.14
ચિત્તકાલા હિ યે ઽન્તસ્તુ ચિત્તપરિચ્છેદ્યાઃ, નાન્યશ્ચિત્તકાલવ્યતિરેકેણ પરિચ્છેદકઃ કાલો યેષાં તે ચિત્તકાલાઃ ।
કલ્પનાકાલ એવોપલભ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયકાલાશ્ચ ભેદકાલા અન્યોન્યપરિચ્છેદ્યાઃ ।
યથાગોદોહનમાસ્તે, યાવદાસ્તે તાવદ્ગાં દોગ્ધિ યાવદ્ગાં દોગ્ધિ તાવદાસ્તે ।
તાવાનયમેતાવાન્સ ઇતિ પરસ્પરપરિચ્છેદ્યપરિચ્છેદકત્વં બાહ્યાનાં ભેદાનાં તે દ્વયકલા અન્તશ્ચિત્તકાલા બાહ્યાશ્ચ દ્વયકાલાઃ કલ્પિતા એવ તે સર્વે ।
ન બાહ્યો દ્વયકાલત્વવિશેષઃ કલ્પિતત્વવ્યતિરેકેણાન્યહેતુકઃ ।
અત્રાપિ હિ સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તો ભવત્યેવ ॥14॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.15
અવ્યક્તા એવ યે ઽન્તસ્ તુ સ્ફુટા એવ ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાન્તરે

મન્દુપ્ક્ચ્_2.15
યદપ્યન્તરવ્યક્તત્વં ભાવાનાં મનોવાસનામાત્રાભિવ્યક્તાનાં સ્ફુટત્વં વા બહિશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાન્તરે વિશેષો નાસૌ ભેદાનામસ્તિત્વકૃતઃ સ્વપ્ને ઽપિ તથા દર્શનાત્ ।
કિન્તર્હિ? ઇન્દ્રિયાન્તરકૃત એવ ।
અતઃ કલ્પિતા એવ જાગ્તદ્ભાવા અપિ સ્વપ્નભાવવદિતિ સિદ્ધમ્ ॥15॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.16
બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનામિતરેતરનિમિત્તનૈમિત્તિકતયા કલ્પનાયાં કિં મૂલમિત્યુચ્યતે
જીવં કલ્પયતે પૂર્વં વચો ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
બાહ્યાન્ આધ્યાત્મિકાંશ્ ચૈવ યથાવિદ્યસ્ તથાસ્મૃતિઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.16
જીવં હેતુફલાત્મકમ્, અહં કરોમિ મમ સુખદુઃખે ઇત્યેવં લક્ષણમ્, અનેવંલક્ષણ એવ શુદ્ધ આત્મનિ રજ્જાવિવ સર્પં કલ્પયતે પૂર્વમ્ ।
તતસ્તાદર્થ્યેન ક્રિયાકારકફલભેદેન પ્રાણાદીન્નાનાવિધાન્ભાવાન્બાહ્યાનાધ્યાત્મિકાંશ્ચૈવ કલ્પતે ।
તત્ર કલ્પનાયાં કો હેતુરિત્યુચ્યતે ।
યો ઽસૌસ્વયઙ્કલ્પિતો જીવઃ સર્વકલ્પનાયામધિકૃતઃ સ યથાવિદ્યઃ, યાદૃશી વિદ્યા વિજ્ઞાનમસ્યેતિ યથાવિદ્યઃ, તથાવિધૈવ સ્મૃતિસ્તસ્યેતિ તથાસ્મૃતિર્ભવતિ સ ઇતિ ।
અતો હેતુકલ્પનાવિજ્ઞાનાત્ફલવિજ્ઞાનં તતો હેતિફલસ્મૃતિસ્તતસ્તદ્વિજ્ઞાનં તદર્થક્રિયાકારકતત્ફલભેદવિજ્ઞાનાનિ તેભ્યસ્તત્સ્મૃતિસ્તત્સ્મૃતેશ્ચ પુનસ્તદ્વિજ્ઞાનાનીત્યેવં બાહ્યાનાધ્યાત્મિકાંશ્ચેતરેતરનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેનાનેકધા કલ્પયતે ॥16॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.17
તત્ર જીવકલ્પના સર્વકલ્પનામૂલમિત્યુક્તં સૈવ જીવકલ્પના કિંનિમિત્તેતિ દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદયતિ
અનિશ્ચિતા યથા રજ્જુર્ અન્ધકારે વિકલ્પિતા ।
સર્પધારાદિભિર્ ભાવૈસ્ તદ્વદ્ આત્મા વિકલ્પિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.17
યથા લોકે સ્વેન રૂપેણાનિશ્ચિતાનવધારિતૈવમેવેતિ રજ્જુર્મન્દાન્ધકારે કિં સર્પ ઉદકધારા દણ્ડ ઇતિ વાનેકધા વિકલ્પિતા ભવતિ પૂર્વં સ્વરૂપાનિશ્ચયનિમિત્તં યદિ હિ પૂર્વમેવ રજ્જુઃ સ્વરૂપેણ નિશ્ચિતા સ્યાત્, ન સર્પાદિવિકલ્પો ઽભવિષ્યદ્ યથા સ્વહસ્તાઙ્ગુલ્યાદિષુ, એષ દૃષ્ટાન્તઃ ।
તદ્વદ્ધેતુફલાદિસંસારધર્માનર્થવિલક્ષણતયા સ્વેન વિશુદ્ધવિજ્ઞપ્તિમાત્રસત્તાદ્વયરૂપેણાનિશ્ચિતત્વાજ્જીવપ્રાણાદ્યનન્તભાવભેદૈરાત્મવિકલ્પિત ઇત્યેષ સર્વોપનિષદાં સિદ્ધાન્તઃ ॥17॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.18
નિશ્ચિતાયાં યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પો વિનિવર્તતે ।
રજ્જુર્ એવેતિ ચાદ્વૈતં તદ્વદ્ આત્મવિનિશ્ચયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.18
રજ્જુરેવેતિ નિશ્ચયે સર્વવિકલ્પનિવૃત્તૌ રજ્જુરેવેતિ ચાદ્વૈતં યથા તથા ઽનેતિ નેતિઽ(બૃ.ઉ.4.4.22) ઇતિ સર્વસંસારધર્મશૂન્યપ્રતિપાદકશાસ્ત્રજનિતવિજ્ઞાનસૂર્યાલકકૃતાત્મવિનિશ્ચયઃ ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા.ઉ.7.25.2) ઽઅપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ઽ (બૃ.ઉ.2.5.19) ઽસબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃઽ(મુ.ઉ.2.1.2) ઽઅજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયઃઽ(બૃ.ઉ.4.4.25) ઽએક એવાદ્વયઃઽ ઇતિ ॥18॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.19
યદ્યાત્મૈક એવેતિ નિશ્ચયઃ કથં પ્રાણાદિભિરનન્તૈર્ભાવૈરેતૈઃ સંસારલક્ષણૈર્વિકલ્પિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, શૃણુ
પ્રાણાદિભિર્ અનન્તૈશ્ ચ ભાવૈર્ એતૈર્ વિકલ્પિતઃ ।
માયૈષા તસ્ય દેવસ્ય યયા સંમોહિતઃ સ્વયમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_2.19
માયૈષા તસ્યાત્મનો દેવસ્ય ।
યથા માયાવિના વિહિતા માયા ગગનમતિવિમલં કુસુમિતૈઃ સપલાશૈસ્તરુભિરાકીર્ણમિવ કરોતિ તથેયમપિ દેવસ્ય માયા યયાયં સ્વયમપિ મોહિત ઇવ મોહિતો ભવતિ ।
ઽમમ માયા દુરત્યયાઽ(ગીતા 7.14) ઇત્યુક્તમ્ ॥19॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.20-28
પ્રાણ ઇતિ પ્રાણવિદો ભૂતાનીતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ગુણા ઇતિ ગુણવિદસ્ તત્ત્વાનીતિ ચ તદ્વિદઃ

પાદા ઇતિ પાદવિદો વિષયા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
લોકા ઇતિ લોકવિદો દેવા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

વેદા ઇતિ વેદવિદો યજ્ઞા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ભોક્તેતિ ચ ભોક્તૃવિદો ભોજ્યમ્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ॥ મન્દુપ્ક્_2. 22 ॥
સૂક્ષ્મ ઇતિ સૂક્ષ્મવિદઃ સ્થૂલ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
મૂર્ત ઇતિ મૂર્તવિદો ઽમૂર્ત ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

કાલ ઇતિ કાલવિદો દિશ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
વાદા ઇતિ વાદવિદો ભુવનાનીતિ તદ્વિદઃ

મન ઇતિ મનોવિદો બુદ્ધિર્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ચિત્તમ્ ઇતિ ચિત્તવિદો ધર્માધર્મૌ ચ તદ્વિદઃ

પઞ્ચવિંશક ઇત્ય્ એકે ષડ્વિશ ઇતિ ચાપરે ।
એકત્રિંશક ઇત્ય્ આહુર્ અનન્ત ઇતિ ચાપરે

લોકાંલ્ લોકવિદઃ પ્રાહુર્ આશ્રમા ઇતિ તદ્વિદઃ ।
સ્ત્રીપુંનપુંસકં લૈઙ્ગાઃ પરાપરમ્ અથાપરે

સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટિવિદો લય ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
સ્થિતિર્ ઇતિ સ્થિતિવિદઃ સર્વે ચેહ તુ સર્વદા

મન્દુપ્ક્ચ્_2.28
પ્રાણઃ પ્રાજ્ઞો બીજાત્મા તત્કાર્યભેદા હીતરે સ્થત્યન્તાઃ ।
અન્યે ચ સર્વે લૌકિકાઃ સર્વપ્રાણિપરિકલ્પિતા ભેદા રજ્જ્વામિવ સર્પાદયસ્ તચ્છૂન્ય આત્મન્યાત્મસ્વરૂપાનિશ્ચયહેતોરવિદ્યયા કલ્પિતા ઇતિ પિણ્ડીકૃતોર્ઽથઃ ।
પ્રાણાદિશ્લોકાનાં પ્રત્યેકં પદાર્થવ્યાખ્યાને ફલ્ગુપ્રયોજનત્વાત્સિદ્ધપદાર્થત્વાચ્ચ યત્નો ન કૃતઃ ॥28॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.29
કિં બહુના
યં ભાવં દર્શયેદ્ યસ્ય તં ભાવં સ તુ પશ્યતિ ।
તં ચાવતિ સ ભૂત્વાસૌ તદ્ગ્રહઃ સમુપૈતિ તમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_2.29
પ્રાણાદીનામન્યતમમુક્તમનુક્તં વાન્યં ભાવં પદાર્થં દર્શયેદ્યસ્યાચાર્યો ઽન્યો વાપ્ત ઇદમેવ તત્ત્વમિતિ સ તં ભાવમાત્મભૂતં પશ્યત્યયમહમિતિ વા મમેતિ વા ।
તં ચ દ્રષ્ટારં સ ભાવો ઽવતિ યો દર્શિતો ભાવો ઽસૌ ભૂત્વા રક્ષતિ ।
સ્વેનાત્મના સર્વતો નિરુણદ્ધિ ।
તસ્મિન્ગ્રહસ્તદ્ગ્રહસ્તદભિનિવેશઃ ।
ઇદમેવ
તત્ત્વમિતિ સ તં ગ્રહીતારમુપૈતિ ।
તસ્યાત્મભાવં નિગચ્છતીત્યર્થઃ ॥29॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.30
એતૈર્ એષો ઽપૃથગ્ભાવૈઃ પૃથગ્ એવેતિ લક્ષિતઃ ।
એવં યો વેદ તત્ત્વેન કલ્પયેત્ સો ઽવિશઙ્કિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.30
એતૈઃ પ્રાણાદિભિરાત્મનો ઽપૃથગ્ભૂતૈરપૃથગ્ભાવૈરેષ આત્મા રજ્જુરિવ સર્પાદિ વિકલપ્નારૂપૈઃ પૃથગેવેતિ લક્ષિતો ઽભિલક્ષિતો નિશ્ચિતો મૂઢૈરિત્યર્થઃ ।
વિવેકિનાં તુ રજ્જ્વામિવ કલ્પિતાઃ સર્પાદયો નાત્મવ્યતિરેકેણ પ્રાણાદયઃ સન્તીત્યભિપ્રાય ઇદં સર્વં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.2.4.6, 4.5.7) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવમાત્મવ્યતિરેકેણાસત્વં રજ્જુસર્પવદાત્મનિ કલ્પિતાનામાત્માનં ચ કેવલં નિર્વિકલ્પં યો વેદ તત્ત્વેન શ્રુતિતો યુક્તિતશ્ચ સ અવિશઙ્કિતો વેદાર્થં વિભાગતઃ કલ્પયેત્કલ્પયતીત્યર્થઃ ઇદમેવંપરં વાક્યમદો ઽન્યપરમિતિ ।
ન હ્યનધ્યાત્મવિદ્વેદાઞ્જ્ઞાતું શક્નોતિ તત્ત્વતઃ ।
ઽનહ્યનધ્યાત્મવિત્કશ્ચિત્ક્રિયાફલમુપાશ્નુતેઽ (મનુ.6 । 82) ઇતિ હિ માનવં વચનમ્ ॥30॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.31
યદેત્દ્વૈતસ્યાસત્ત્વમુક્તં યુક્તિતસ્તદેતદ્વેદાન્તપ્રમાણાવગતમિત્યાહ
સ્વપ્નમાયે યથા દૃષ્ટં ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથા વિશ્વમ્ ઇદં દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ વિચક્ષણૈઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.31
સ્વપ્નશ્ચ માયા ચ સ્વપ્નમાયે ઽસદ્વસ્ત્વાત્મિકે ઽસત્યૌ સદ્વસ્ત્વાત્મિક ઇવ લક્ષ્યેતે ઽવિવેકિભિઃ ।
યથા ચ પ્રસારિતપણ્યા પણગૃહપ્રાસાદસ્ત્રીપુઞ્જનપદવ્યવહારાકીર્ણમિવ ગન્ધર્વનગરં દૃશ્યમાનમેવ સદકસ્માદભાવતાં ગતં દૃષ્ટમ્, યથા ચ સ્વપ્નમાયે દૃષ્ટે ઽસદ્રૂપે, તથા વિશ્વમિદં દ્વૈતં સમસ્તમસદ્દૃષ્ટમ્ ।
ક્વેત્યાહ વેદાન્તેષુ ।
"નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"(ક.ઉ.2 । 1 । 11, બૃ.ઉ.4 । 4 । 19) "ઇન્દ્રો માયાભિઃ"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 19) "આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્" (બૃ.ઉ.1 । 4 । 17) "બ્રહ્મ વેદમગ્ર આસીત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) "દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 2) "ન તુ તદ્દ્વિતીયસ્તિ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) "યત્ર સ્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"(બૃ.ઉ.4 । 5 । 15) ઇત્યાદિષુ વિચક્ષણૈર્નિપુણતરવસ્તુદર્શિભિ પણ્ડિતૈરિત્યર્થઃ ।
"તમઃશ્વભ્રનિભં દૃષ્ટં વર્ષબુદ્બુદસન્નિભમ્ ।
નાશપ્રાયં સુખાદ્ધીનં નાશોત્તરમભાવગમ્"ઇતિ વ્યાસસ્મૃતેઃ ॥31॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.32
પ્રકરણાર્થોપસંહારાર્થો ઽયં શ્લૌકઃ ।
યદા વિતથં દ્વૈતમાત્મૈવૈકઃ પરમાર્થતઃ સંસ્તદેદં નિષ્પન્નં ભવતિ સર્વો ઽયં લૌકિકો વૈદિકશ્ચ વ્યવહારો ઽવિદ્યાવિષય એવેતિ ।
તદા
ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ ન વૈ મુક્ત ઇત્ય્ એષા પરમાર્થતા

મન્દુપ્ક્ચ્_2.32
ન નિરોધઃ નિરોધનં નિરોધઃ પ્રલયઃ, ઉત્પત્તિર્જનનમ્, બદ્ધઃ સંસારી જીવઃ, સાધકો માધનવાન્મોક્ષસ્ય, મુમુક્ષુર્મોચનાર્થી, મુક્તો વિમુક્તબન્ધઃ ।
ઉત્પત્તિપ્રલયયોરભાવાદ્બદ્ધાદયો ન સન્તીત્યેષા પરમાર્થતા ।
કથમુત્પત્તિપ્રલયોરભાવઃ, ઇત્યુચ્યતે, દ્વૈતસ્યાસત્વાત્ ।
યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) "ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"(ક.ઉ.2 । 1 । 10,11) "આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.7 । 25 । 2) "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્"(નૃસિંહોત્તર.7)"એકમેવાદ્વિતીયં"(છા.ઉ.6 । 2 । 1) "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 6,4 । 5 । 7) ઇત્યાદિનાનાશ્રુતિભ્યો દ્વૈતસ્યાસત્વં સિદ્ધમ્ ।
સતો હ્યુત્પત્તિઃ પ્રલયો વા સ્યાન્નાસતઃ શશવિષાણાદે ।
નાપ્યદ્વૈતમુત્પદ્યતે લીયતે વા ।
અદ્વયં ચોત્પત્તિપ્રલયવચ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
યસ્તુ પુનર્દ્વૈતસંવ્યવહારઃ સ રજ્જુસર્પવદાત્મનિ પ્રાણાદિલક્ષણઃ કલ્પિત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન હિ મનોવિકલ્પનાયા રજ્જુસર્પાદિલક્ષણાયા રજ્જ્વાં પ્રલય ઉત્પત્તિર્વા ।
ન ચ મનસિ રજ્જુસર્પસ્યોત્પત્તિઃ પ્રલયો વા ન ચોભયતો વા ।
તથા માનસત્વાવિશેષાદ્દ્વૈતસ્ય ।
ન હિ નિયતે મનસિ સુષુપ્તે વા દ્વૈતં ગૃહ્યતે ।
અતો મનોવિકલ્પનામાત્રં દ્વૈતમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તસ્માદ્સૂક્તં દ્વૈતસ્યાસત્વાન્નિરોધાદ્યભાવઃ પરમાર્થતેતિ ।
યદ્યેવં દ્વૈતાભાવે શાસ્ત્રવ્યાપારો નાદ્વૈતે વિરોધાત્ ।
તથા ચ સત્યદ્વૈતસ્ય વસ્તુત્વે પ્રમાણાભાવાચ્છૂન્યવાદપ્રસઙ્ગઃ, દ્વૈતસ્ય ચાભાવાત્ ।
ન; રજ્જુસર્પાદિવિકલ્પનાયા નિરાસ્પદત્વાનુપપત્તિરિતિ પ્રત્યુક્તમેતત્કથમુજ્જીવયસીત્યાહ રજ્જુરપિ સર્પવિકલ્પસ્યાસ્પદ ભૂતા વિકલ્પિતૈવેતિ દૃષ્ટાન્તાનુપપત્તિઃ ।
ન; વિકલ્પનાક્ષયે ઽવિકલ્પિતસ્યાવિકલ્પિતત્વાદેવ સત્તોપત્તેઃ ।
રજ્જુસર્પવદસત્ત્વમિતિ ચેત્? ન, એકાન્તેનાવિકલ્પિતત્વાદવિકલ્પિતરજ્જ્વંશવત્પ્રાક્ સર્પાભાવવિજ્ઞાનાત્ ।
વિકલ્પયિતુશ્ચ પ્રાગ્વિકલ્પનોત્પત્તેઃ સિદ્ધત્વાભ્યુપગમાદસત્વાનુપપત્તિઃ ।
કથં પુનઃ સ્વરૂપેવ્યાપારાભાવે શાસ્ત્રસ્ય દ્વૈતવિજ્ઞાનનિવર્તકત્વમ્?
નૈષ દોષઃ ।
રજ્જ્વાં સર્પાદિવદાત્મનિ દ્વૈતસ્યાવિદ્યાધ્યસ્તત્વાત્ ।
કથમ્? સુખ્યહં દુઃખી મૂઢો જાતો મૃતો જીર્ણો દેહવાન્ પશ્યામિ વ્યક્તો ઽવ્યક્તઃ કર્તા ફલી સંયુક્તો વિયુક્તઃ ક્ષીણો વૃદ્ધોહં મમૈત ઇત્યેવમાદયઃ સર્વ આત્મન્યધ્યારોપ્યન્તે ।
આત્મૈતેષ્વનુગતઃ સર્વત્રાવ્યભિચારાત્ ।
યથા સર્પધારાદિભેદેષુ રજ્જુઃ ।
યદા ચૈવં વિશેષ્યસ્વરૂપપ્રત્યયસ્ય સિદ્ધત્વાન્ન કર્તવ્યત્વં શાસ્ત્રેણ ।
અકૃતકર્તૃ ચ શાસ્ત્રં કૃતાનુકારિત્વે ઽપ્રામાણમ્ ।
યતો ઽવિદ્યાધ્યારોપિતસુખિત્વાદિવિશેષપ્રતિબન્ધાદેવાત્મનઃ સ્વરૂપેણાનવસ્થાનં સ્વરૂપાવસ્થાનં ચ શ્રેય ઇતિ સુખિત્વાદિનિવર્તકં શાસ્ત્રમ્ આત્મન્યસુખિત્વાદિપ્રત્યયકરણેન નેતિ નેત્યસ્થૂલાદિવાક્યૈઃ ।
આત્મસ્વરૂપવદસુખિત્વાદ્યપિ સુખિત્વાદિભેદેષુ નાનુવૃત્તો ઽસ્તિ ધર્મઃ ।
યદ્યનુવૃત્તઃ સ્યાન્નાધ્યારોપિતસુખિત્વાદિલક્ષણો વિશેષઃ ।
યથોષ્ણત્વગુણવિશેષવત્યગ્નૌ શીતતા ।
તસ્માન્નિર્વિશેષ એવાત્મનિ સુખિત્વાદયો વિશેષાઃ કલ્પિતાઃ ।
યત્ત્વસુખિત્વાદિશાસ્ત્રમાત્મનસ્તત્સુખિત્વાદિ વિશેષનિવૃત્યર્થમેવેતિ સિદ્ધમ્ ।
"સિદ્ધં તુ નિવર્તકત્વાત્"ઇત્યાગમવિદાં સૂત્રમ્ ॥32॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.33
પૂર્વશ્લોકાર્થસ્ય હેતુમાહ
ભાવૈર્ અસદ્ભિર્ એવાયમ્ અદ્વયેન ચ કલ્પિતઃ ।
ભાવા અપ્ય્ અદ્વયેનૈવ તસ્માદ્ અદ્વયતા શિવા

મન્દુપ્ક્ચ્_2.33
યથા રજ્જ્વામસદ્ભિઃ સપ્રધારાદિભિરદ્વયેન ચ રજ્જુદ્રવ્યેણ સતાયં સર્પ ઇયં ધારા દણ્ડો ઽયમિતિ વા રજ્જુદ્રવ્યમેવ કલ્પ્યત એવં પ્રાણાદિભિરનન્તૈરસદ્ભિરેવાવિદ્યમાનૈઃ, ન પરમાર્થતઃ ન હ્યપ્રચલિતે મનસિ કશ્ચિદ્ભાવ ઉપલક્ષયિતું શક્યતે કેનચિત્; ન ચાત્મનઃ પ્રચલનમસ્તિ; પ્રચલિતસ્યૈવોપલભ્યમાના ભાવા ન પરમાર્થતઃ સન્તઃ કલ્પયિતું શક્યાઃ અતો ઽસદ્ભિરેવ પ્રાણાદભાવૈરદ્વયેન ચ પરમાર્થસતાત્મના રજ્જુવત્તર્વવિકલ્પાસ્પદભૂતેનાયં સ્વયમેવાત્મા કલ્પિતઃ; સદૈકસ્વભાવો ઽપિ સન્ ।
તે ચ પ્રાણાદિભાવાં અપ્યદ્વયેનૈવ સતાત્મના વિકલ્પિતાઃ ।
ન હિ નિરાસ્પદા કાચિત્કલ્પનોપલભ્યતે; અતઃ સર્વકલ્પનાસ્પદત્વાત્સ્વેનાત્નાદ્વયસ્યાવ્યભિચારાત્કલ્પનાવસ્થાયામપ્યદ્વયતા શિવા ।
કલ્પના એવ ત્વંશિવાઃ ।
રજ્જુસર્પાદિવત્ત્રાસાદિકારિણ્યો હિ તાઃ ।
અદ્વયતાભયાતઃ સૈવ શિવા ॥33॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.34
કુતશ્ચાદ્વયતા શિવા? નાનાભૂતં ।
પૃથક્ત્વમન્યસ્યાન્યસ્માદ્યત્ર દૃષ્ટં તત્રાશિવં ભવેત્ ।
નાત્મભાવેન નાનેદં ન સ્વેનાપિ કથઞ્ચન ।
ન પૃથઙ્ નાપૃથક્ કિઞ્ચિદ્ ઇતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.34
ન હ્યત્રાદ્વયે પરમાર્થસત્યાત્મનિ પ્રાણાદિસંસારજાતમિદં જગદાત્મભાવેન પરમાર્થસ્વરૂપેણ નિરીપ્યમાણં નાના વસ્ત્વન્તરભૂતં ભવતિ ।
યથા રજ્જુસ્વરૂપેણ પ્રકાશેન નિરૂપ્યમાણો ન નાનાભૂતઃ કલ્પિતઃ સર્પો ઽસ્તિ તદ્વત્ ।
નાપિ સ્વેન પ્રાણાદ્યાત્મનેદં વિદ્યતે ।
કદાચિદપિ રજ્જુસર્પવત્કલ્પિતત્વાદેવ ।
તથાન્યોન્યં ન પૃથક્પ્રાણાદિ વસ્તુ યથાશ્વાન્મહિષઃ પૃથગ્વિદ્યત એવમ્ ।
અતો ઽસ્ત્વાન્નાપૃથગ્વિદ્યતે ઽન્યોન્યં પરેણ વા કિઞ્ચિદિત્ય્ એવં પરમાર્થતત્ત્વમાતવિદો બ્રાહ્મણા વિદુઃ ।
અતો ઽશિવહેતુત્વાભાવાદદ્વયતૈવ શિવેત્યભિપ્રાયઃ ॥34॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.35
તદેતત્સમ્યગ્દર્શનં સ્તૂયતે
વીતરાગભયક્રોધૈર્ મુનિભિર્ વેદપારગૈઃ ।
નિર્વિકલ્પો હ્ય્ અયં દૃષ્ટઃ પ્રપઞ્ચોપશમો ઽદ્વયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_2.35
વિગતરાગભયદ્વેષક્રોધાદિસર્વદૈષૈઃ સર્વદા મુનિભિર્મનનશીલૈર્વિવેકિભિર્વેદપારગૈરવગતવેદાર્થતત્ત્વૈર્જ્ઞાનિભિર્નિ ર્વિકલ્પઃ સર્વવિકલ્પઃ શૂન્યો ઽમાત્મા દૃષ્ટ ઉપલબ્ધો વેદાન્તાર્થતત્પરૈઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ પ્રપઞ્ચો દ્વૈતભેદવિસ્તારસ્તસ્યોપશમો ઽભાવો યસ્મિન્સ આત્મા પ્રપઞ્ચોપશમો ઽત એવાદ્વયો વિગતદોષૈરેવ પણ્ડિતૈર્વેદાન્તાર્થતત્પરૈઃ સંન્યસિભિઃ પરમાત્મા દ્રષ્ટું શક્યઃ, નાન્યૈ રાગાદિકલુષિતચેતોભિઃ સ્વપક્ષપાતિદર્શનૈસ્તાર્કિકાદિભિરિત્યાભિપ્રાયઃ ॥35॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.36
યસ્માત્સર્વાનર્થપ્રશમરૂપત્વાદદ્વયં શિવમભયમ્
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનમ્ અદ્વૈતે યોજયેત્ સ્મૃતિમ્ ।
અદ્વૈતં સમનુપ્રાપ્ય જડવલ્લોકમ્ આચરેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_2.36
અત એવં વિદિત્વૈનમદ્વૈતે સ્મૃતિં યોજયેત્ ।
અદ્વૈતાવગમાયૈવ સ્મૃતિં કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
તચ્ચાદ્વૈતમવગમ્યાહમસ્મિ પરં બ્રહ્મેતિ વિદિત્વાશનાયાદ્યતીતં સાક્ષાદપરોક્ષાદજમાત્માનં સર્વલોકવ્યવહારાતીતં જડવલ્લોકમાચરેત્ ।
અપ્રખ્યાપયન્નાત્માનમહમેવંવિધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥36॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.37
કયા ચર્યયા લોકમાચરેદિત્યાહ
નિઃસ્તુતિર્ નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વધાકાર એવ ચ ।
ચલાચલનિકેતશ્ ચ યતિર્ યાદૃચ્છિકો ભવેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_2.37
સ્તુતિનમસ્કારાદિસર્વકર્મવર્જિતસ્ત્યક્તસર્વબાહ્યૈષણઃ પ્રતિપન્નપરમહંસપારિવ્રાજ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ"એતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા"(બૃ.ઉ.3 । 5 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ;"તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ"(ગીતા 5 । 17) ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ ચલં શરીરં પ્રતિક્ષણમન્યથાભાવાત્, અચલમાત્મતત્ત્વમ્, યદાકદાચિદ્ભોજનાદિવ્યવહારનિમિત્તમાકાશવદચલં સ્વરૂપમાત્મતત્ત્વમાત્મનો નિકેતમાશ્રયમાત્મસ્થિતિં વિસ્મૃત્યાહમિતિ મન્યતે યદા તદા ચલો દેહો નિકેતો યસ્ય સ અયમેવં ચલાચલનિકેતો વિદ્વાન્ન પુનર્બાહ્યવિષયાશ્રયઃ; સ ચ યાદૃચ્છિકો ભવેદ્ યદૃચ્છાપ્રાપ્તકૌપીનચ્છાદનગ્રાસમાત્રદેહસ્થિતિરિત્યર્થઃ ॥37॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 2.38
તત્ત્વમ્ આધ્યાત્મિકં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તુ બાહ્યતઃ ।
તત્ત્વીભૂતસ્ તદારામસ્ તત્ત્વાદ્ અપ્રચ્યુતો ભવેત્