Mānamanohara · Part 2126

na ca rūpitvamupādhiḥ, āloke vyabhicārāt /
na ca rūpyaṇutvaṃ prayojakam, sapakṣāvyāpakatvāt /
prativaddhadravatvasya taijasadvyaṇukasyāpyutpattisambhavāt, tannivṛtyarthaṃ paramāṇutve satīti viśeṣaṇe vaiyarthyam /
sa ca vegaḥ pratyakṣe dravye pratyakṣeṇaiva gṛhyate, vegena gacchatīti pratīteḥ /
(2 sthitisthāpakaḥ--) vivādādhyāsitāḥ paramāṇavaḥ [karmāsamavāyikāraṇādviṣṭhaguṇā]dhārāḥ, sparśavattvādaśrautrānityaviśeṣaguṇattvādiṣuvadātmavacca /
anyathākṛṣṭamuktānāṃ śākhādīnāṃ punarmaṇḍalībhāvo na syāt /
vivādādhyāsito vegātiriktasaṃskārāśrayaḥ, aśrautrānityaviśeṣaguṇavattvād, ātmavaditi sthitisthāpakasiddhiḥ /
unnamanakarmāsamavāyikāraṇādviṣṭhaguṇāvāntarajātīyaḥ saṃskāraḥ sthitisthāpakaḥ /
(3 bhāvanā--) smṛttyanyathānupapattyā bhāvanāsiddhiḥ /
pūrvānubhavasya cirātītatvāt /
svotpādakānityajñānasamānaviṣayajñānajanakena guṇāvāntarajātīyā bhāvanā /
(22--23 dharmādharmayornirūpaṇam)
(1 dharmaḥ--) yāgaḥ svargotpādanasamarthāvāntaravyāpārakaḥ, anyathā yāgasvargayoḥ sādhyasādhanabhāvasya pratītasyānirvāhāt /
pratīyate ca kāmanāviṣayatvena sādhyatvaṃ svargasya, vidhibalādyāgasya sādhanatvenānuṣṭheyatvam /
na ca vācyaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ kṣaṇikasya yāgasya kālāntarabhāvini svarge vināvāntaravyāpāraṃ upapadyate iti madhye 'pūrvasiddhiḥ /
apare ca yāgasvargayoḥ sādhyasādhanabhāvo nāpūrvavākyātpratīyate, yogyatāvirahāt /
ato liṅevāpūrvamabhidhatte, vyutpattistu lokavedābhyām /
loke 'pi kriyākārye liṅprayogadarśanāditi bruvate /
tatrānyathākhyātipakṣe yogyatāmantareṇāpi pratipatterabhyupagamāt /
kāmādhikāreṣu phalaṃ prati kāraṇasyaiva satastasya niyogaṃ prati viṣayatvābhyupagamāt /
anyathā nityakāmyavaiṣamyavigamaḥ syāt /
vihitabhāvārthajātyāsmadādyatīndriyātmaguṇo dharmaḥ /
(3 adharmaḥ--) yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayāt' (tai saṃ 2.6.10.2) iti śatayātanāyāḥ sādhyatvāvagamāt /
avagūrṇasya cirātītatve tatsādhanatvaṃ sākṣādanupapannamityantarāpūrveṇa bhavitavyam /
adharmatvayogādadharmaḥ /
(24 śabdasya nirūpaṇam--)
1 śabdo guṇaḥ, bāhyendriyāṇāṃ madhye avayavyagrāhakeṇaiva gṛhyamāṇāyā jāteradhikaraṇatvādgandhavat /
yadi śabdo dravyaṃ syāt, kenacidviśeṣaguṇena bhavitavyam, anyathā pratyakṣatvānupapatteḥ, viśeṣaguṇapratyakṣatānibandhanatvāddravyapratyakṣatāyāḥ /
2 śabdo dravyaṃ sākṣādindriyasambandhena gṛhyamāṇatvādghaṭavaditi cet, na, vyarthaviśeṣaṇatvāt /
na hi bhedābhedavādināṃ rūpādibhirvyavahitaḥ sambandho 'sti /
atha svasambaddhendriyeṇa gṛhyamāṇatvāditi, tathāpi vaiyarthyamindriyapadasya /
svapadasya grāhyapadasya na vyāvartanamasti adravyasya bhavatāṃ naye sambandhānabhyupagamāt, saṃyogasambandhayoḥ paryāyatvāt, anyatropacaritatvāt /
anyathā yogyatāsambandhalakṣaṇena rūpasyāpi sākṣātsambandhenāvedyatvena vyabhicāraḥ /
sambandhitvāditi prativādyanaikāntikam /
3 śabdo guṇo na bhavati, śrāvaṇatvāt, śabdatvavaditi cet, na, adravyatvena hyasya samānatvāt /
anaikāntikaśca śabdagatasaṃkhyāyāṃ bhavataḥ /
4 śabdo guṇaḥ, ātmavyatiriktatve sati indriyāṇāṃ madhye nityenaivādhyakṣīkṛtāyā jāteradhikaraṇatvātsukhavat /
anityaḥ śabdaḥ, indriyaviśeṣaguṇatvāccakṣurgatarūpavat /
na cākāśa eva vartamānatvāt, tanmahatvavaditi satpratipakṣatvam, ākāśabhāgavinaṣṭaghaṭa iva svasaṃyoge vyabhicārāt /
anitya śabdaḥ arasatve satyavayavyagrāhakeṇaiva gṛhyamāṇajāteradhikaraṇatvādgandhavaditi bhāṭṭaṃ prati /

yacca nityaḥ śabda, ātmaviśeṣaguṇānyatve sati indriyāṇāṃ madhye nityenaiva gṛhyamāṇatvāditi, [tad] duḥkhābhāve 'naikāntikam /
sāmānyavattve satīti viśeṣaṇe 'pi tathā, paramate tatrāpi jāterabhyupagamāt /
yadāha-
yadvānuvṛttivyāvṛttibuddhigrāhyo yatastvayam /
tasmādgavādibaddhastu prameyatvācca gamyatām //
(ślo vā abhāva 9) iti
prativādyanaikāntikaṃ ca, ākāśavāyusaṃyogasyāpi yogyatākaraṇagrāhyasya tathābhāvāt /
asmadādīti viśeṣaṇe vaiyarthyāt, nādaiśca vyabhicārāt /
evaṃ vyavasthite pratyakṣeṇāpi sādhyate naṣṭaḥ śabda iti pratīteḥ /
ākāśaviśeṣaguṇaḥ śabdaḥ /
yadaparajātīyena vinā samavāyikāraṇatvābhāvaḥ, sa guṇaḥ /
kevalanimittakāraṇe ca vartamānāparajātīyatvaṃ vā /
samavāyyasamavāyikāraṇarahite 'pi vartamānāparajātīyatvaṃ vā /
[karmapadārthaprakaraṇam]
1) ādyasaṃyogāvibhāgāvasamavāyikāraṇajau, kāryatvād, ghaṭavaditi karmasiddhiḥ /
tacca pratyakṣam, prameyatvād, ghaṭavat /
vimatipadamindriyasaṃyogavyatiriktaṃ saṃyogāsamavāyikāraṇagrāhakam, dravyagrāhakendriyatvāt, manovat /
karma, apratyakṣam, karmatvāditi dṛṣṭāntāsiddhiḥ /
ayogīti viśeṣaṇena vyāptyasiddhiḥ, yogyanabhyupagamāt /
tatkāraṇādeva saṃyogavibhāgasiddhiḥ /
karmāsiddhiprasaṅgaśca /
2) taccānantāparajātīyam, patanotkṣepaṇādipratyayānāṃ tulyatvāt /
ādyavibhāgāsamavāyikāraṇajātīyaṃ karma saṃyogavibhāgayoranapekṣakāraṇatvārhaṃ vā /
etena viśvasmādbhedagrāhibhyo guṇebhyo 'pi bhedasiddhiḥ karmaṇaḥ /
[sāmānyapadārthaprakaraṇam]
yadyapyekākārapratyayasya bhinneṣvekanimittamantareṇānupapadyamānatvena sāmānyasiddhiriti na yuktam, tathāvidhadarśane 'pi vipratipatteḥ /
sati kalpakasya prāmāṇye 'vivādāttatsādhitamiti na yuktam, tadvādhitamityasyāpi vaktuṃ śakyatvāt /
tathāpi ---
kāraṇasya hi siddhatvādvikalpasyāpi bhedataḥ /
vyāvṛtterapi bhinnatvādanyonyāśrayadūṣaṇāt //
tasmādasti jātiḥ /
(1 sattā--) vivādapadaṃ dravyaṃ samānajātīyasamavāyikāraṇam, samavāyikāraṇatvāt, mṛdvat /
na ca sparśavattvamupādhiḥ, antyāvayavini tava vyabhicārāt /
asmākaṃ tu vyāptikāle sattāpratipattau cānyatrāpi siddhiḥ, vyāptivighaṭakatvena vyāptikāle evāsya dūṣaṇatvāt /
vyāptyuttarakālabhāvitatvāt pakṣādivyavasthāyāḥ /
vihāya sattāmantyāvayaviṣu sādhyābhāve 'pyupādherbhāvāt /
(2 dravyatvam--) vivādādhyāsitaṃ rūpavṛttisparśavajjātimat, samavāyikāraṇatvād ghaṭavat --- atra vipratipattiviṣayasyaiva tathāvidhatvānna sādhye viśeṣaṇopādānād dūṣaṇam, anyathā udghāṭitamātrameva sādhanīyam /
(3 pṛthivītvam--) vivādādhyāsitamudakāvṛttijātimad, gandhatvādghaṭavat /
(4 jalatvam--) vivādādhyāsitaṃ pṛthivyavṛttijātimad, gurutvādghaṭavat /
(5 tejastvam--) vivādādhyāsitamanuṣṇāvṛttijātimad, uṣṇatvāddīpavat /

vāyvavṛttitvasādhane rūpitvāditi vācyam /
(6 vāyutvaṃ--) vivādādhyāsitamākāśāvṛttijātimat, sparśatvādghaṭavaditi /
(7 ātmatvam--) vipratipannamākāśāvṛttijātivad, aśrautraviśeṣaguṇādhāratvādghaṭavat /
(8 manastvam--) vivādapadamātmāvṛttijātimad, mūrtatvādghaṭavat /
(9 dravyatvādeḥ pratyakṣatvam--) vivādapadaṃ karmāvṛtticākṣuṣajātigrāhakam, indriyatvānmanovat /
(10 rūpatvam--) asamavāyikāraṇaṃ pītamapītavṛttigandhāvṛttimat, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati gandhānyatvādghaṭavat /
(11 rūpatvasya pratyakṣatvam--) vipratipannaṃ sparśanendriyāgrāhyajātigrāhakam, sparśanavyatiriktendriyatvānmanovat /
evaṃ rasatvāderapi pratyakṣatvaṃ vācyam /
(12 nīlatvam--) nīlamanīlarūpāvṛttijātimat, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve satyanīlavyatiriktatvādghaṭavat /
evaṃ pītatvādiṣvapi vācyam /
(13 rasatvam--) rasaḥ saṃyogāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati saṃyogānyatvādghaṭavat /
(14 madhuratvam--) madhuro 'madhurarasāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve satyamadhurarasavyatiriktatvādghaṭavat /
evaṃ tiktatvādiṣvapi vācyam /
(15 gandhatvam--) gandho rūpāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇatve sati rūpānyatvādghaṭavat /
(16 surabhitvam--) surabhirasurabhigandhāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve satyasurabhigandhānyatvād, ghaṭavat /
(17 sparśatvam--) sparśo rasāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati rasānyatvādghaṭavat /
(18 śītatvam--) śīto 'śītasparśāvṛttijātimān, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve satyasparśānyatvādghaṭavat /
evamaśītatvādiṣvapi vācyam /
(19 saṃkhyātvam--) saṃkhyā parimāṇāvṛttijātimatī, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati parimāṇānyatvād, ghaṭavat /
evaṃ dvitvādiṣvapi vācyam /
(20 parimāṇatvam--) asamavāyikāraṇaṃ mahattvaṃ saṃkhyāvṛttimahattvānyaparimāṇavṛttijātimat, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati saṃkhyāvyatiriktatvāt, tadvat /
(21 pṛthaktvam--) asamavāyikāraṇaṃ pṛthaktvaṃ parimāṇavṛttyekapṛthaktvavyatiriktavṛttijātimat, parimāṇavyatiriktatve sati kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatvāttadvat /
evaṃ caikapṛthaktvādiṣvapi vācyam /
na ca tatra sāmānyabhāvaḥ, ekapṛthaktvadvipṛthaktvaśabdānāmanyathopapattāvapi niyāmakāparajātimantareṇa dvipṛthaktvotpattāvekapṛthaktvasya hetutvānirṇayāt /
anvayavyatirekavyavasthāpakābhāvāt /
(22 saṃyogatvam--) vipratipannamasamavāyikāraṇaṃ pṛthaktvāvṛttijātimat kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve sati pṛthaktvānyatvāttadvat /
(23 vibhāgatvam--) vibhāgaḥ saṃyogāvṛttijātimān, saṃyogavyatiriktatve sati dvayāsamavāyikāraṇatvād dvitantukavat /
(24 paratvam--) paratvaṃ vibhāgāvṛttijātimat, saṃyogāsamavāyikāraṇatvāt /
aparatvabuddhitvādiṣvapyevaṃ vācyam /
gurutvadravatvasnehasaṃskāreṣvapi prācīnamanumānaṃ vācyam /
(25 brāhmaṇatvasya pratyakṣatvam--) vivādādhyāsitaṃ brāhmaṇavyatiriktavarṇāvṛttijātigrāhakam, indriyatvāt, cakṣurvat /
(26 brāhmaṇatvam--) brāhmaṇo 'brāhmamanuṣyānādhārajātyādhāraḥ, abrāhmaṇamanuṣyavyatiriktatve satyavayavitvād, govat /
vivādādhyāsitaḥ śarīrasantāno 'yonijaḥ, śarīrasantānatvād, gomayajavṛścikaśarīrasantānavadityanumānenābrāhmaṇapūrvake kvacid brāhmaṇaśabde prāpte na brāhmaṇajanyaśarīranibandhano brāhmaṇaśabdaḥ /
evaṃ śūdratvādiṣvapyaupādhikanirākaraṇaṃ vācyam /
(27 karmatvam--) utkṣepaṇaṃ guṇānāśrayākṣepaṇatvavyatiriktajātimat, kevalanimittakāraṇavyatiriktakāraṇatve satyaguṇatvādghaṭavat /
nanvatra karmamātrapakṣīkāre vāyvādiṣu vyabhicāraḥ, avipratipannānāmapi pakṣīkāre karmatvāsiddhiḥ, kintvanyadeva karmavāyvoranugataṃ sāmānyaṃ syāt /
naivam, na hyatra paramamīṣāmekajātīyatvaṃ sādhyate, kintu guṇānāśrayotkṣepaṇatvavyatiriktajātimātram /
yā caikānekatātītijyāmānāṃtanirṇayathā(?) /
tatrākāśavṛttijātimatvāditi sādhanairatiriktajātiprasaktau tadviṣayatvenāpyasya nirvāhāt, na vāyvādiṣvatiriktānugame pramāṇamasti /
karmaṇi tvanena sādhyamānaṃ na karmatvādatiricyate /

guṇāvṛttitve sati sakalakarmavṛttyutkṣepaṇatvavyatiriktatvasya vā tattvāt /
tathāvidhasyātra pratīteḥ kevalakarmatvasādhanasyātra vāyvādāvanaikāntikatvaparihārārthaṃ vipratipannapadopādānam /
vāyvādigataṃ mānāntaropanītaṃ bhedamavagāhate 'to na karmatvāsiddhiḥ /
parantu vāyvādau praśnaḥ syāt /
kathakānāṃ kathāntarahetvantarāṇyapyanusandheyāni /
evaṃ rūpatvādiṣvapyanusandheyam /
tasmādabhipretasaṃsiddhau pītāpītādisamavetatve sati gandhāvṛttitvamiti rūpatvamityalam /
nityatve satyanekasamavetaṃ sāmānyam /
[viśeṣapadārthaprakaraṇam]
vivādapadaṃ guṇasāmānyavyatiriktasamavāyi, dravyatvādghaṭavat /
niḥsāmānya ekenaikasamavāyī viśeṣaḥ /
[samavāyasya nirūpaṇam]
vivādāspadaṃ ghaṭasambaddham, dravyatvādātmavat /
vivādāspadaṃ nityasaṃbandhena sambaddhaṃ, dravyatvādākāśavat /
ākāśaśabdayośca nityasambandho bhāṭṭairabhyupagamyate, ato na sādhyavikalatā tatra saṃyogasamavāyamātre viprattipattirna dharmiṇi /
apare tu saṃyogaḥ svavyatiriktasambandhādbhinnaḥ, meyatvāditi bruvate /
kaḥ punaratrānukūlatarkaḥ? [na tāvat] samānādhikaraṇapratītyanupapattiḥ, sā hi na sambandhamātre, nāpyasati sambandhe rajjughaṭayorhimavadvindhyayośca tadabhāvāt /
bhedābhedanibandhanāsāviti cet, asti tāvadbhedaḥ sampratipanno ghaṭarūpayoḥ, abhedaḥ punaḥ kaḥ syāt? bhedābhāvaḥ, tadvirodhastadanyo vā? na tāvat prathamaḥ, virodhāt /
na dvitīyaḥ, āśrayakṛtaḥ svarūpakṛtaḥ kāryakṛto vā virodhaḥ syāt, sarvathā tadvirodhānuvṛtteḥ /
dvitīye tu tadevāstu kimanena prathamena? tṛtīyaḥ, samavāyenānatirekānnāsti tatra vipratipattiḥ /
ghaṭarūpayoritaretarābhāvo nāstīti cet, bhedo 'sti, itaretarābhāvo nāstīti vyāhatam, tayoḥ paryāyatvāt /
svarūpaṃ bhedaścet, tarhi tatpratīteḥ pratiyogisāpekṣatvaṃ durghaṭam /
na ca prathamadvitīyau, ghaṭarūpayorubhayorabhāvaprasaṅgāt /
nāpi caramaḥ, tayorhi kāryaṃ pratipattiḥ syāt, tadvyatiriktaṃ vā kiñcit? tatraiva sthitiritaraprativirodhinī tadatiriktāpekṣiṇī vā? prathame na kadācidapi tayoḥ pratipattiḥ syāt, sarvadā tadvirodhānuvṛtteḥ /
dvitīye tu tāvadevāstu kimanena? tṛtīye savidāṃ janmaiva durghaṭam /
yadyasmādbhinnaśabdavācyam, tattadapekṣayā bhinnam, yathā ghaṭāpekṣayā ghaṭagataṃ rūpamiti /
vivādādhyāsitāḥ śabdā ākāśasamavāyenaiva samavāyinaḥ, samavāyitvāt, śabdākāśavat /
na ca samavāyasyaikatve vastusaṅkaraprasaṅgaḥ, tasya samastaviśvāsaṃkaratvenaiva parikalpitatvāt /
na hi tasyāpratyakṣasya pūrvaṃ svabhāvo nirdhāritaḥ /
ekasya bhinnasvabhāvatve 'nya iti cet, na, citrarūpavattathāvidhasyaikasvabhāvāt /
evaṃ ca kalpanālāghavātsamavāyasya niyatvaṃ kvacitpareṇābhyupagamāt /
tasmāttatsamavāyasya nityatvam, ekatvasya sādhitatvāt /
samavāyo 'smadādipratyakṣo na bhavati, asmādādipratyakṣāpratyakṣasambandhatvād, ghaṭākāśasambandhavat /
nityasambandhaḥ samavāyaḥ /
ihapratyayaviṣayībhāvaḥ /
[abhāvapadārthaprakaraṇam]
yadi nāstīti pratyayavedyamāno 'pi tvayā neṣṭa iti vaktuṃ nocitam /
kevalajñānaṃ cāsmābhirabhyupagatamiti, tadapi vikalpya dūṣaṇīyam /
patanādikāryaṃ pratibandhakābhāvotpādakakāraṇādevotpādyate kāryatvāddāhādivat /
aghaṭaṃ bhūtalamiti vyavahāro bhūtalātiriktaviṣayaḥ, bhūtalamātravyavahārātiriktatve sati bhūtalavyavahāratvāditi mānaṃ bhūtalamiti vyavahāreṇānaikāntikam /

tathāpyabhāvo 'bhyupagantavyaḥ kevalajñānābhāve 'pyabhāvavyahāradarśanāt /
bhavati hi ghaṭatadrūpayoḥ sahopalambhe 'pi rūpaṃ ghaṭo na bhavatīti bhinnaścotpādavyavahāraḥ, na ca tatra kevalajñānamasti /
ādhārāgrahaṇe 'pi sarveṣāmantarāle ālokābhāvavyavahārāt /
karaparāmarśeṇāndhakāre 'ndhasyāpi mūrtābhāvavyavahāradarśanāt /
kiñca cakṣuścakṣurgrāhyabhāvavyatiriktagrāhakam, indriyatvāt /
sa caturvidhaḥ, prāgabhāvapradhvaṃsābhāvānyonyābhāvātyantābhāvabhedāt /
pratiyogibhedādbhinnatvamabhāvasya, tādātmyasaṃsṛṣṭapūrvāparasaṃsṛṣṭānāṃ pratiyogitvāt /
anyathā pratibandhakābhāvasya kāraṇatvaṃ durghaṭam /
atyantābhāvasyāpītaretarābhāve 'ntarbhāvāt /
tasya ca satyapi pratibandhe bhāvādvyabhicāraḥ /
samavāyānyo 'samavāyyabhāvaḥ /
[padārthāntaranirākaraṇam]
(1 śakteḥ padārthāntaratvanirāsaḥ--) śaktirapi padārthāntaramastīti cet, na, tatsadbhāve pramāṇābhāvāt /
sphoṭānupapattiriti cet, na, pratibandhābhāvenāpyupapatteḥ /
tatra ca prāgabhāvādivikalpāḥ yogyatānupalabdhisāmānyena parihartavyāḥ /
kāryalakṣaṇābhyupagamenottambhakamantrasya sphoṭotpattāvapi nāniyatahetutvam /
brīhīn prokṣatīti dvitīyāyāśca na tatsamavetasaṃskāravācakatvaṃ kriyājanyaphalabhāgitvaṃ ca na tatsamavāyinamākṣipati, kintu tādarthyamātram /
anyathopayuktānāṃ prastarādīnāṃ homenotpādyamānaḥ saṃskāro na teṣāṃ syāt, teṣāṃ vinaṣṭatvāt /
na ca tatra saṃskāryatvaṃ nāsti, ``bhūtabhāvyupayogaṃ ca dravyaṃ saṃskāramarhati'' iti nyāyāt /
tatra ca nirāśrayasya saṃskārasyāvasthānānupapatterātmāśrayatvaṃ kalpanīyam /
tadvaditaratrāpi bhavatu, ko doṣaḥ?
(2 jñātatāyāḥ padārthāntaratvanirāsaḥ--) ghaṭamahaṃ jānāmītyatra prābhākarāṇāṃ naye jñānajanitaphalasya ghaṭe kasyacidabhāvāt tatra kathaṃ karmatvamiti cintyam /
ata eva bhāṭṭairjñātatā 'bhyupagamyate iti cet, teṣāmapyatītānāgateṣu kā vārttā? tatrāpi jāteranuvartamānatvādadoṣa iti cet, kathaṃ tarhi vyaktau jñātatvam? tayorabhedāditi cet, na, bhedasyāpi vidyamānatvāt /
bhede 'pyadoṣa iti cet, na, rasanena rasajñānamātreṇaiva tadāśrayasyāpi jñātatvaprasaṅgāt /
sattājñānatvamātreṇaiva jātyandhasyāpi rūpajñānaprasaṅgaḥ /
jñātatānabhyupagamāt kathaṃ jñānasya viṣayaniyama iti cet, jñātatāyā eva kathamāśrayaniyamaḥ? kāraṇamahimneti cet, samaḥ samādhiḥ /
(3 viśiṣṭatayāḥ padārthāntaratānirāsaḥ--) etena viśiṣṭatāpi nirākṛtā, tadutpādakasāmagryā eva vijātīyajñānotpattāvapyupapatteḥ /
na ca viṣayavailakṣaṇyābhāve vaijātyaṃ durghaṭam, anubhavasmṛtyoravaijātyaprasaṅgāt, adhikaviṣayatve smṛterapi pramāṇatvaprasaṅgāt /
anyāyā viśiṣṭatāyā atītānāgateṣvavasthanaṃ durghaṭam, āśrayābhāvāt /
(4 viṣayībhāvasya padārthāntaranirāsaḥ--) etena viṣayībhāvarūpaḥ sambandho nirastaḥ, tanniyāmakenaiva jñānārthayorniyamopapatteḥ /
evaṃ sānnidhyādayo 'pi nirākartavyāḥ /
(5 sādṛśyasya padārthāntaratvanirāsaḥ--) astu tarhi sādṛśyaṃ padārthāntaramiti cet, na, mānābhāvāt /
na ca vyavahāro mānam, tasya sāmānyādisambandhatvenāpyupapatteḥ /
kathaṃ tarhi sāmānye sādṛśyavyavahāraḥ, kutaḥ śyenacitaṃ cinvīta (tai saṃ 5.4.11) ityatrātideśanam? tatrāpi vyaktisādṛśyasyaiva pratīteḥ /
vyakteśca śabdārthatvāt, śyenatvaikārthasamavetadvitradharmavato 'nuṣṭhānasya sambhavāt /
saṃketagrahasyaupādhikaśabdavadupapatteḥ /
(6 pradhānasya padārthāntaratvapratyākhyānam--) evaṃ pradhānādayo 'pi nirākāryāḥ, sādhakābhāvāt /
na ca vivādapadaṃ sākṣātparamparayā vā prakṛtijanyam, kāryatvādityavītamiti vācyam, vyaptyasiddheḥ /
na ca sukhaduḥkhamohāḥ kāraṇapūrvakāḥ, kāryatvāditi sāmpratam, saṃyogādiṣu vyabhicārāt /
na ca sadutpattiparyālocanayā tatsiddhaḥ, tatraiva vivādāt /

na ca tadarthamupādīyamānatvāt tatra sattvam, nimittakāraṇe vyabhicārāt /
na ca sati kāraṇavyāpāraḥ asārthakatvāditi jātiniyamajñena vyavasthā ghaṭate /
yenaiva pramāṇena ghaṭabhāvasiddhistenaiva pramāṇena yogyānupalabdhyā paṭotpatteḥ pūrvaṃ tantuṣvapi paṭābhāvasiddhiḥ /
ayogyatvenānupalabdhiśaṅkāyāmitaratrāpi sambhāvanāṃ ko nivārayet? kāryāpekṣayā caramasahakārikāraṇādutpattiriti nānavasthādūṣaṇam, mūlakṣaterabhāvāt /
nāpi punaruktatvavirodho ghaṭādibhistasyāścotpatterabhyupagamāt /
abhivyakte tu sarvāsāmabhivyaktīnāṃ sadātanatvād dṛṣṭādṛṣṭavyāsthādauḥsthyam /
kiṃ bahunā ``parasparavirodhe hi na prakārāntarasthitiḥ'' iti nyāyāt padārthāntarāṇāṃ na sambhavaḥ, saptalakṣaṇānāṃ parasparavirodhāditi /
[mokṣaprakaraṇam]
tatra hi dravyādināṃ heyopādeyasvarūpeṇa jñāne sati saṃsārasya duḥkhabhūyastvaṃ paśyataḥ sukhamapi duḥkhānuṣaṅgādduḥkhapakṣe nikṣiptam /
upaniṣadā ca jñātajīvātmabrahmaṇo vaiśeṣikoktadṛśā bhagavadbhaktimanaskasya sadgurukaṭākṣapātakṣīṇāntarāyasya parameśvarasākṣātkārakutūhalino 'horātraṃ nididhyāsanamācarato 'nantakālakrameṇa paripakvajñānasya prakṛṣṭayogajadharmaśālinaḥ kathañcitsākṣātkṛtaparameśvarasya pravṛddhapratipakṣaniravakāśīkṛtamithyājñānasya kāraṇābhāvādapagatarāgadveṣapravṛttisambhāvanasyāśeṣaduḥkhābhāvāt svena rūpeṇāvasthānaṃ bhavati /
sa cāyaṃ mokṣa iti manīṣibhirudāhriyate /
na ca sukhasyāpyabhāvādapravṛttiḥ, bhavatāmapi sukhasyāpravṛttikaratvāt /
na hi tatsādhyam, nityatvavyāghātāt /
na hi siddhārthe kaścitprayatate iti bhavatāmapi avidyānivṛttireva kṛtisādhyā, tataśca tadeva prayojanaṃ yathāha- ``yamarthamadhikṛtya pravartate, tat prayojanam'' (nyā sū 1.1.24) /
``ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tacca mokṣe 'bhivyajyate'' iti santoṣajasukhabhiprāyeṇa gauṇyā vṛttyā duḥkhābhāvābhiprāyeṇa vā kathaṃcidguṇavāda iti, ``aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'' (chā u 8.12.1) iti vacanāt /
na ca sāṃsārikasukhābhiprāyeṇa tat, sāṃsārikasukhasyāpi brahmasukhānatiriktatvāt /
svayamprakāśatve ca svasya muktisaṃsārayoraviśeṣaprasaṅgāt /
atra kecit-- duḥkhaparihārārthaṃ jñānasukhayoḥ pūrvaṃ viṣayaviṣayibhāvo 'nupapannaḥ paścādutpādya iti brūyuḥ /
tadasāmpratam, tatsadbhāve pramāṇābhāvāt /
yasya loke 'prasiddhiḥ, tasya prayojakatvamityapi durghaṭameva /
neha jñānamasti, viṣayaviṣayibhāvo nāstīti dṛṣṭapūrvam, jñānasya vākyenotpādakasāmagryā eva vā tadutpādakatvāt /
pradhānādinirāsenaiva taduktamokṣasyāpi bhaṅgo veditavyaḥ /
vimataṃ kadācidviśeṣaguṇarahitam, vijñānāsamavāyikāraṇādhāratvādanityaviśeṣaguṇādhāratvānmanovadvyomavacca /
na ca jīvā nityajñānā ātmavadīśvaravaditi sāmpratam, īśvarasvarūpasyaivopādheḥ /
piṇḍavyabhicārābhāvāt /
na ca nityaviśeṣaguṇādhārā iti sādhyarthaḥ, apārthivadvyaṇukārambhakatve sati viśeṣaguṇavattvopādheḥ /
viśeṣaṇābhāvādbhavatāṃ punarviśeṣaguṇarahitatvāt /
sukhatvaṃ nityasamavetam, tajjātitvāditi tu tadgatanikarṣatvena vyabhicaratātyalamatiprasaṅgena /
namastripathagākrāntajaṭājūṭāya śambhave /
namaste jagadutpattisthitidhvaṃsavidhāyine //
iti śrīvādivāgīśvarācāryaviracitaḥ
mānamanoharaḥ samāptaḥ //