માનમનોહર · ભાગ 2126

ન ચ રૂપિત્વમુપાધિઃ, આલોકે વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ રૂપ્યણુત્વં પ્રયોજકમ્, સપક્ષાવ્યાપકત્વાત્ ।
પ્રતિવદ્ધદ્રવત્વસ્ય તૈજસદ્વ્યણુકસ્યાપ્યુત્પત્તિસમ્ભવાત્, તન્નિવૃત્યર્થં પરમાણુત્વે સતીતિ વિશેષણે વૈયર્થ્યમ્ ।
સ ચ વેગઃ પ્રત્યક્ષે દ્રવ્યે પ્રત્યક્ષેણૈવ ગૃહ્યતે, વેગેન ગચ્છતીતિ પ્રતીતેઃ ।
(2 સ્થિતિસ્થાપકઃ--) વિવાદાધ્યાસિતાઃ પરમાણવઃ [કર્માસમવાયિકારણાદ્વિષ્ઠગુણા]ધારાઃ, સ્પર્શવત્ત્વાદશ્રૌત્રાનિત્યવિશેષગુણત્ત્વાદિષુવદાત્મવચ્ચ ।
અન્યથાકૃષ્ટમુક્તાનાં શાખાદીનાં પુનર્મણ્ડલીભાવો ન સ્યાત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતો વેગાતિરિક્તસંસ્કારાશ્રયઃ, અશ્રૌત્રાનિત્યવિશેષગુણવત્ત્વાદ્, આત્મવદિતિ સ્થિતિસ્થાપકસિદ્ધિઃ ।
ઉન્નમનકર્માસમવાયિકારણાદ્વિષ્ઠગુણાવાન્તરજાતીયઃ સંસ્કારઃ સ્થિતિસ્થાપકઃ ।
(3 ભાવના--) સ્મૃત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યા ભાવનાસિદ્ધિઃ ।
પૂર્વાનુભવસ્ય ચિરાતીતત્વાત્ ।
સ્વોત્પાદકાનિત્યજ્ઞાનસમાનવિષયજ્ઞાનજનકેન ગુણાવાન્તરજાતીયા ભાવના ।
(22--23 ધર્માધર્મયોર્નિરૂપણમ્)
(1 ધર્મઃ--) યાગઃ સ્વર્ગોત્પાદનસમર્થાવાન્તરવ્યાપારકઃ, અન્યથા યાગસ્વર્ગયોઃ સાધ્યસાધનભાવસ્ય પ્રતીતસ્યાનિર્વાહાત્ ।
પ્રતીયતે ચ કામનાવિષયત્વેન સાધ્યત્વં સ્વર્ગસ્ય, વિધિબલાદ્યાગસ્ય સાધનત્વેનાનુષ્ઠેયત્વમ્ ।
ન ચ વાચ્યં સાધ્યસાધનભાવઃ ક્ષણિકસ્ય યાગસ્ય કાલાન્તરભાવિનિ સ્વર્ગે વિનાવાન્તરવ્યાપારં ઉપપદ્યતે ઇતિ મધ્યે ઽપૂર્વસિદ્ધિઃ ।
અપરે ચ યાગસ્વર્ગયોઃ સાધ્યસાધનભાવો નાપૂર્વવાક્યાત્પ્રતીયતે, યોગ્યતાવિરહાત્ ।
અતો લિઙેવાપૂર્વમભિધત્તે, વ્યુત્પત્તિસ્તુ લોકવેદાભ્યામ્ ।
લોકે ઽપિ ક્રિયાકાર્યે લિઙ્પ્રયોગદર્શનાદિતિ બ્રુવતે ।
તત્રાન્યથાખ્યાતિપક્ષે યોગ્યતામન્તરેણાપિ પ્રતિપત્તેરભ્યુપગમાત્ ।
કામાધિકારેષુ ફલં પ્રતિ કારણસ્યૈવ સતસ્તસ્ય નિયોગં પ્રતિ વિષયત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અન્યથા નિત્યકામ્યવૈષમ્યવિગમઃ સ્યાત્ ।
વિહિતભાવાર્થજાત્યાસ્મદાદ્યતીન્દ્રિયાત્મગુણો ધર્મઃ ।
(3 અધર્મઃ--) યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્તં શતેન યાતયાત્ઽ (તૈ સં 2.6.10.2) ઇતિ શતયાતનાયાઃ સાધ્યત્વાવગમાત્ ।
અવગૂર્ણસ્ય ચિરાતીતત્વે તત્સાધનત્વં સાક્ષાદનુપપન્નમિત્યન્તરાપૂર્વેણ ભવિતવ્યમ્ ।
અધર્મત્વયોગાદધર્મઃ ।
(24 શબ્દસ્ય નિરૂપણમ્--)
1 શબ્દો ગુણઃ, બાહ્યેન્દ્રિયાણાં મધ્યે અવયવ્યગ્રાહકેણૈવ ગૃહ્યમાણાયા જાતેરધિકરણત્વાદ્ગન્ધવત્ ।
યદિ શબ્દો દ્રવ્યં સ્યાત્, કેનચિદ્વિશેષગુણેન ભવિતવ્યમ્, અન્યથા પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્તેઃ, વિશેષગુણપ્રત્યક્ષતાનિબન્ધનત્વાદ્દ્રવ્યપ્રત્યક્ષતાયાઃ ।
2 શબ્દો દ્રવ્યં સાક્ષાદિન્દ્રિયસમ્બન્ધેન ગૃહ્યમાણત્વાદ્ઘટવદિતિ ચેત્, ન, વ્યર્થવિશેષણત્વાત્ ।
ન હિ ભેદાભેદવાદિનાં રૂપાદિભિર્વ્યવહિતઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ।
અથ સ્વસમ્બદ્ધેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યમાણત્વાદિતિ, તથાપિ વૈયર્થ્યમિન્દ્રિયપદસ્ય ।
સ્વપદસ્ય ગ્રાહ્યપદસ્ય ન વ્યાવર્તનમસ્તિ અદ્રવ્યસ્ય ભવતાં નયે સમ્બન્ધાનભ્યુપગમાત્, સંયોગસમ્બન્ધયોઃ પર્યાયત્વાત્, અન્યત્રોપચરિતત્વાત્ ।
અન્યથા યોગ્યતાસમ્બન્ધલક્ષણેન રૂપસ્યાપિ સાક્ષાત્સમ્બન્ધેનાવેદ્યત્વેન વ્યભિચારઃ ।
સમ્બન્ધિત્વાદિતિ પ્રતિવાદ્યનૈકાન્તિકમ્ ।
3 શબ્દો ગુણો ન ભવતિ, શ્રાવણત્વાત્, શબ્દત્વવદિતિ ચેત્, ન, અદ્રવ્યત્વેન હ્યસ્ય સમાનત્વાત્ ।
અનૈકાન્તિકશ્ચ શબ્દગતસંખ્યાયાં ભવતઃ ।
4 શબ્દો ગુણઃ, આત્મવ્યતિરિક્તત્વે સતિ ઇન્દ્રિયાણાં મધ્યે નિત્યેનૈવાધ્યક્ષીકૃતાયા જાતેરધિકરણત્વાત્સુખવત્ ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ, ઇન્દ્રિયવિશેષગુણત્વાચ્ચક્ષુર્ગતરૂપવત્ ।
ન ચાકાશ એવ વર્તમાનત્વાત્, તન્મહત્વવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્, આકાશભાગવિનષ્ટઘટ ઇવ સ્વસંયોગે વ્યભિચારાત્ ।
અનિત્ય શબ્દઃ અરસત્વે સત્યવયવ્યગ્રાહકેણૈવ ગૃહ્યમાણજાતેરધિકરણત્વાદ્ગન્ધવદિતિ ભાટ્ટં પ્રતિ ।

યચ્ચ નિત્યઃ શબ્દ, આત્મવિશેષગુણાન્યત્વે સતિ ઇન્દ્રિયાણાં મધ્યે નિત્યેનૈવ ગૃહ્યમાણત્વાદિતિ, [તદ્] દુઃખાભાવે ઽનૈકાન્તિકમ્ ।
સામાન્યવત્ત્વે સતીતિ વિશેષણે ઽપિ તથા, પરમતે તત્રાપિ જાતેરભ્યુપગમાત્ ।
યદાહ-
યદ્વાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિગ્રાહ્યો યતસ્ત્વયમ્ ।
તસ્માદ્ગવાદિબદ્ધસ્તુ પ્રમેયત્વાચ્ચ ગમ્યતામ્ ॥
(શ્લો વા અભાવ 9) ઇતિ
પ્રતિવાદ્યનૈકાન્તિકં ચ, આકાશવાયુસંયોગસ્યાપિ યોગ્યતાકરણગ્રાહ્યસ્ય તથાભાવાત્ ।
અસ્મદાદીતિ વિશેષણે વૈયર્થ્યાત્, નાદૈશ્ચ વ્યભિચારાત્ ।
એવં વ્યવસ્થિતે પ્રત્યક્ષેણાપિ સાધ્યતે નષ્ટઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતીતેઃ ।
આકાશવિશેષગુણઃ શબ્દઃ ।
યદપરજાતીયેન વિના સમવાયિકારણત્વાભાવઃ, સ ગુણઃ ।
કેવલનિમિત્તકારણે ચ વર્તમાનાપરજાતીયત્વં વા ।
સમવાય્યસમવાયિકારણરહિતે ઽપિ વર્તમાનાપરજાતીયત્વં વા ।
[કર્મપદાર્થપ્રકરણમ્]
1) આદ્યસંયોગાવિભાગાવસમવાયિકારણજૌ, કાર્યત્વાદ્, ઘટવદિતિ કર્મસિદ્ધિઃ ।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષમ્, પ્રમેયત્વાદ્, ઘટવત્ ।
વિમતિપદમિન્દ્રિયસંયોગવ્યતિરિક્તં સંયોગાસમવાયિકારણગ્રાહકમ્, દ્રવ્યગ્રાહકેન્દ્રિયત્વાત્, મનોવત્ ।
કર્મ, અપ્રત્યક્ષમ્, કર્મત્વાદિતિ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ ।
અયોગીતિ વિશેષણેન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિઃ, યોગ્યનભ્યુપગમાત્ ।
તત્કારણાદેવ સંયોગવિભાગસિદ્ધિઃ ।
કર્માસિદ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
2) તચ્ચાનન્તાપરજાતીયમ્, પતનોત્ક્ષેપણાદિપ્રત્યયાનાં તુલ્યત્વાત્ ।
આદ્યવિભાગાસમવાયિકારણજાતીયં કર્મ સંયોગવિભાગયોરનપેક્ષકારણત્વાર્હં વા ।
એતેન વિશ્વસ્માદ્ભેદગ્રાહિભ્યો ગુણેભ્યો ઽપિ ભેદસિદ્ધિઃ કર્મણઃ ।
[સામાન્યપદાર્થપ્રકરણમ્]
યદ્યપ્યેકાકારપ્રત્યયસ્ય ભિન્નેષ્વેકનિમિત્તમન્તરેણાનુપપદ્યમાનત્વેન સામાન્યસિદ્ધિરિતિ ન યુક્તમ્, તથાવિધદર્શને ઽપિ વિપ્રતિપત્તેઃ ।
સતિ કલ્પકસ્ય પ્રામાણ્યે ઽવિવાદાત્તત્સાધિતમિતિ ન યુક્તમ્, તદ્વાધિતમિત્યસ્યાપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
તથાપિ ---
કારણસ્ય હિ સિદ્ધત્વાદ્વિકલ્પસ્યાપિ ભેદતઃ ।
વ્યાવૃત્તેરપિ ભિન્નત્વાદન્યોન્યાશ્રયદૂષણાત્ ॥
તસ્માદસ્તિ જાતિઃ ।
(1 સત્તા--) વિવાદપદં દ્રવ્યં સમાનજાતીયસમવાયિકારણમ્, સમવાયિકારણત્વાત્, મૃદ્વત્ ।
ન ચ સ્પર્શવત્ત્વમુપાધિઃ, અન્ત્યાવયવિનિ તવ વ્યભિચારાત્ ।
અસ્માકં તુ વ્યાપ્તિકાલે સત્તાપ્રતિપત્તૌ ચાન્યત્રાપિ સિદ્ધિઃ, વ્યાપ્તિવિઘટકત્વેન વ્યાપ્તિકાલે એવાસ્ય દૂષણત્વાત્ ।
વ્યાપ્ત્યુત્તરકાલભાવિતત્વાત્ પક્ષાદિવ્યવસ્થાયાઃ ।
વિહાય સત્તામન્ત્યાવયવિષુ સાધ્યાભાવે ઽપ્યુપાધેર્ભાવાત્ ।
(2 દ્રવ્યત્વમ્--) વિવાદાધ્યાસિતં રૂપવૃત્તિસ્પર્શવજ્જાતિમત્, સમવાયિકારણત્વાદ્ ઘટવત્ --- અત્ર વિપ્રતિપત્તિવિષયસ્યૈવ તથાવિધત્વાન્ન સાધ્યે વિશેષણોપાદાનાદ્ દૂષણમ્, અન્યથા ઉદ્ઘાટિતમાત્રમેવ સાધનીયમ્ ।
(3 પૃથિવીત્વમ્--) વિવાદાધ્યાસિતમુદકાવૃત્તિજાતિમદ્, ગન્ધત્વાદ્ઘટવત્ ।
(4 જલત્વમ્--) વિવાદાધ્યાસિતં પૃથિવ્યવૃત્તિજાતિમદ્, ગુરુત્વાદ્ઘટવત્ ।
(5 તેજસ્ત્વમ્--) વિવાદાધ્યાસિતમનુષ્ણાવૃત્તિજાતિમદ્, ઉષ્ણત્વાદ્દીપવત્ ।

વાય્વવૃત્તિત્વસાધને રૂપિત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
(6 વાયુત્વં--) વિવાદાધ્યાસિતમાકાશાવૃત્તિજાતિમત્, સ્પર્શત્વાદ્ઘટવદિતિ ।
(7 આત્મત્વમ્--) વિપ્રતિપન્નમાકાશાવૃત્તિજાતિવદ્, અશ્રૌત્રવિશેષગુણાધારત્વાદ્ઘટવત્ ।
(8 મનસ્ત્વમ્--) વિવાદપદમાત્માવૃત્તિજાતિમદ્, મૂર્તત્વાદ્ઘટવત્ ।
(9 દ્રવ્યત્વાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વમ્--) વિવાદપદં કર્માવૃત્તિચાક્ષુષજાતિગ્રાહકમ્, ઇન્દ્રિયત્વાન્મનોવત્ ।
(10 રૂપત્વમ્--) અસમવાયિકારણં પીતમપીતવૃત્તિગન્ધાવૃત્તિમત્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ ગન્ધાન્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
(11 રૂપત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્--) વિપ્રતિપન્નં સ્પર્શનેન્દ્રિયાગ્રાહ્યજાતિગ્રાહકમ્, સ્પર્શનવ્યતિરિક્તેન્દ્રિયત્વાન્મનોવત્ ।
એવં રસત્વાદેરપિ પ્રત્યક્ષત્વં વાચ્યમ્ ।
(12 નીલત્વમ્--) નીલમનીલરૂપાવૃત્તિજાતિમત્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સત્યનીલવ્યતિરિક્તત્વાદ્ઘટવત્ ।
એવં પીતત્વાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
(13 રસત્વમ્--) રસઃ સંયોગાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ સંયોગાન્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
(14 મધુરત્વમ્--) મધુરો ઽમધુરરસાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સત્યમધુરરસવ્યતિરિક્તત્વાદ્ઘટવત્ ।
એવં તિક્તત્વાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
(15 ગન્ધત્વમ્--) ગન્ધો રૂપાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણત્વે સતિ રૂપાન્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
(16 સુરભિત્વમ્--) સુરભિરસુરભિગન્ધાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સત્યસુરભિગન્ધાન્યત્વાદ્, ઘટવત્ ।
(17 સ્પર્શત્વમ્--) સ્પર્શો રસાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ રસાન્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
(18 શીતત્વમ્--) શીતો ઽશીતસ્પર્શાવૃત્તિજાતિમાન્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સત્યસ્પર્શાન્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
એવમશીતત્વાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
(19 સંખ્યાત્વમ્--) સંખ્યા પરિમાણાવૃત્તિજાતિમતી, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ પરિમાણાન્યત્વાદ્, ઘટવત્ ।
એવં દ્વિત્વાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
(20 પરિમાણત્વમ્--) અસમવાયિકારણં મહત્ત્વં સંખ્યાવૃત્તિમહત્ત્વાન્યપરિમાણવૃત્તિજાતિમત્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ સંખ્યાવ્યતિરિક્તત્વાત્, તદ્વત્ ।
(21 પૃથક્ત્વમ્--) અસમવાયિકારણં પૃથક્ત્વં પરિમાણવૃત્ત્યેકપૃથક્ત્વવ્યતિરિક્તવૃત્તિજાતિમત્, પરિમાણવ્યતિરિક્તત્વે સતિ કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વાત્તદ્વત્ ।
એવં ચૈકપૃથક્ત્વાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
ન ચ તત્ર સામાન્યભાવઃ, એકપૃથક્ત્વદ્વિપૃથક્ત્વશબ્દાનામન્યથોપપત્તાવપિ નિયામકાપરજાતિમન્તરેણ દ્વિપૃથક્ત્વોત્પત્તાવેકપૃથક્ત્વસ્ય હેતુત્વાનિર્ણયાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકવ્યવસ્થાપકાભાવાત્ ।
(22 સંયોગત્વમ્--) વિપ્રતિપન્નમસમવાયિકારણં પૃથક્ત્વાવૃત્તિજાતિમત્ કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સતિ પૃથક્ત્વાન્યત્વાત્તદ્વત્ ।
(23 વિભાગત્વમ્--) વિભાગઃ સંયોગાવૃત્તિજાતિમાન્, સંયોગવ્યતિરિક્તત્વે સતિ દ્વયાસમવાયિકારણત્વાદ્ દ્વિતન્તુકવત્ ।
(24 પરત્વમ્--) પરત્વં વિભાગાવૃત્તિજાતિમત્, સંયોગાસમવાયિકારણત્વાત્ ।
અપરત્વબુદ્ધિત્વાદિષ્વપ્યેવં વાચ્યમ્ ।
ગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહસંસ્કારેષ્વપિ પ્રાચીનમનુમાનં વાચ્યમ્ ।
(25 બ્રાહ્મણત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્--) વિવાદાધ્યાસિતં બ્રાહ્મણવ્યતિરિક્તવર્ણાવૃત્તિજાતિગ્રાહકમ્, ઇન્દ્રિયત્વાત્, ચક્ષુર્વત્ ।
(26 બ્રાહ્મણત્વમ્--) બ્રાહ્મણો ઽબ્રાહ્મમનુષ્યાનાધારજાત્યાધારઃ, અબ્રાહ્મણમનુષ્યવ્યતિરિક્તત્વે સત્યવયવિત્વાદ્, ગોવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતઃ શરીરસન્તાનો ઽયોનિજઃ, શરીરસન્તાનત્વાદ્, ગોમયજવૃશ્ચિકશરીરસન્તાનવદિત્યનુમાનેનાબ્રાહ્મણપૂર્વકે ક્વચિદ્ બ્રાહ્મણશબ્દે પ્રાપ્તે ન બ્રાહ્મણજન્યશરીરનિબન્ધનો બ્રાહ્મણશબ્દઃ ।
એવં શૂદ્રત્વાદિષ્વપ્યૌપાધિકનિરાકરણં વાચ્યમ્ ।
(27 કર્મત્વમ્--) ઉત્ક્ષેપણં ગુણાનાશ્રયાક્ષેપણત્વવ્યતિરિક્તજાતિમત્, કેવલનિમિત્તકારણવ્યતિરિક્તકારણત્વે સત્યગુણત્વાદ્ઘટવત્ ।
નન્વત્ર કર્મમાત્રપક્ષીકારે વાય્વાદિષુ વ્યભિચારઃ, અવિપ્રતિપન્નાનામપિ પક્ષીકારે કર્મત્વાસિદ્ધિઃ, કિન્ત્વન્યદેવ કર્મવાય્વોરનુગતં સામાન્યં સ્યાત્ ।
નૈવમ્, ન હ્યત્ર પરમમીષામેકજાતીયત્વં સાધ્યતે, કિન્તુ ગુણાનાશ્રયોત્ક્ષેપણત્વવ્યતિરિક્તજાતિમાત્રમ્ ।
યા ચૈકાનેકતાતીતિજ્યામાનાંતનિર્ણયથા(?) ।
તત્રાકાશવૃત્તિજાતિમત્વાદિતિ સાધનૈરતિરિક્તજાતિપ્રસક્તૌ તદ્વિષયત્વેનાપ્યસ્ય નિર્વાહાત્, ન વાય્વાદિષ્વતિરિક્તાનુગમે પ્રમાણમસ્તિ ।
કર્મણિ ત્વનેન સાધ્યમાનં ન કર્મત્વાદતિરિચ્યતે ।

ગુણાવૃત્તિત્વે સતિ સકલકર્મવૃત્ત્યુત્ક્ષેપણત્વવ્યતિરિક્તત્વસ્ય વા તત્ત્વાત્ ।
તથાવિધસ્યાત્ર પ્રતીતેઃ કેવલકર્મત્વસાધનસ્યાત્ર વાય્વાદાવનૈકાન્તિકત્વપરિહારાર્થં વિપ્રતિપન્નપદોપાદાનમ્ ।
વાય્વાદિગતં માનાન્તરોપનીતં ભેદમવગાહતે ઽતો ન કર્મત્વાસિદ્ધિઃ ।
પરન્તુ વાય્વાદૌ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ ।
કથકાનાં કથાન્તરહેત્વન્તરાણ્યપ્યનુસન્ધેયાનિ ।
એવં રૂપત્વાદિષ્વપ્યનુસન્ધેયમ્ ।
તસ્માદભિપ્રેતસંસિદ્ધૌ પીતાપીતાદિસમવેતત્વે સતિ ગન્ધાવૃત્તિત્વમિતિ રૂપત્વમિત્યલમ્ ।
નિત્યત્વે સત્યનેકસમવેતં સામાન્યમ્ ।
[વિશેષપદાર્થપ્રકરણમ્]
વિવાદપદં ગુણસામાન્યવ્યતિરિક્તસમવાયિ, દ્રવ્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
નિઃસામાન્ય એકેનૈકસમવાયી વિશેષઃ ।
[સમવાયસ્ય નિરૂપણમ્]
વિવાદાસ્પદં ઘટસમ્બદ્ધમ્, દ્રવ્યત્વાદાત્મવત્ ।
વિવાદાસ્પદં નિત્યસંબન્ધેન સમ્બદ્ધં, દ્રવ્યત્વાદાકાશવત્ ।
આકાશશબ્દયોશ્ચ નિત્યસમ્બન્ધો ભાટ્ટૈરભ્યુપગમ્યતે, અતો ન સાધ્યવિકલતા તત્ર સંયોગસમવાયમાત્રે વિપ્રત્તિપત્તિર્ન ધર્મિણિ ।
અપરે તુ સંયોગઃ સ્વવ્યતિરિક્તસમ્બન્ધાદ્ભિન્નઃ, મેયત્વાદિતિ બ્રુવતે ।
કઃ પુનરત્રાનુકૂલતર્કઃ? [ન તાવત્] સમાનાધિકરણપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ, સા હિ ન સમ્બન્ધમાત્રે, નાપ્યસતિ સમ્બન્ધે રજ્જુઘટયોર્હિમવદ્વિન્ધ્યયોશ્ચ તદભાવાત્ ।
ભેદાભેદનિબન્ધનાસાવિતિ ચેત્, અસ્તિ તાવદ્ભેદઃ સમ્પ્રતિપન્નો ઘટરૂપયોઃ, અભેદઃ પુનઃ કઃ સ્યાત્? ભેદાભાવઃ, તદ્વિરોધસ્તદન્યો વા? ન તાવત્ પ્રથમઃ, વિરોધાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, આશ્રયકૃતઃ સ્વરૂપકૃતઃ કાર્યકૃતો વા વિરોધઃ સ્યાત્, સર્વથા તદ્વિરોધાનુવૃત્તેઃ ।
દ્વિતીયે તુ તદેવાસ્તુ કિમનેન પ્રથમેન? તૃતીયઃ, સમવાયેનાનતિરેકાન્નાસ્તિ તત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ ।
ઘટરૂપયોરિતરેતરાભાવો નાસ્તીતિ ચેત્, ભેદો ઽસ્તિ, ઇતરેતરાભાવો નાસ્તીતિ વ્યાહતમ્, તયોઃ પર્યાયત્વાત્ ।
સ્વરૂપં ભેદશ્ચેત્, તર્હિ તત્પ્રતીતેઃ પ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વં દુર્ઘટમ્ ।
ન ચ પ્રથમદ્વિતીયૌ, ઘટરૂપયોરુભયોરભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ચરમઃ, તયોર્હિ કાર્યં પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્, તદ્વ્યતિરિક્તં વા કિઞ્ચિત્? તત્રૈવ સ્થિતિરિતરપ્રતિવિરોધિની તદતિરિક્તાપેક્ષિણી વા? પ્રથમે ન કદાચિદપિ તયોઃ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્, સર્વદા તદ્વિરોધાનુવૃત્તેઃ ।
દ્વિતીયે તુ તાવદેવાસ્તુ કિમનેન? તૃતીયે સવિદાં જન્મૈવ દુર્ઘટમ્ ।
યદ્યસ્માદ્ભિન્નશબ્દવાચ્યમ્, તત્તદપેક્ષયા ભિન્નમ્, યથા ઘટાપેક્ષયા ઘટગતં રૂપમિતિ ।
વિવાદાધ્યાસિતાઃ શબ્દા આકાશસમવાયેનૈવ સમવાયિનઃ, સમવાયિત્વાત્, શબ્દાકાશવત્ ।
ન ચ સમવાયસ્યૈકત્વે વસ્તુસઙ્કરપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય સમસ્તવિશ્વાસંકરત્વેનૈવ પરિકલ્પિતત્વાત્ ।
ન હિ તસ્યાપ્રત્યક્ષસ્ય પૂર્વં સ્વભાવો નિર્ધારિતઃ ।
એકસ્ય ભિન્નસ્વભાવત્વે ઽન્ય ઇતિ ચેત્, ન, ચિત્રરૂપવત્તથાવિધસ્યૈકસ્વભાવાત્ ।
એવં ચ કલ્પનાલાઘવાત્સમવાયસ્ય નિયત્વં ક્વચિત્પરેણાભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માત્તત્સમવાયસ્ય નિત્યત્વમ્, એકત્વસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
સમવાયો ઽસ્મદાદિપ્રત્યક્ષો ન ભવતિ, અસ્માદાદિપ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષસમ્બન્ધત્વાદ્, ઘટાકાશસમ્બન્ધવત્ ।
નિત્યસમ્બન્ધઃ સમવાયઃ ।
ઇહપ્રત્યયવિષયીભાવઃ ।
[અભાવપદાર્થપ્રકરણમ્]
યદિ નાસ્તીતિ પ્રત્યયવેદ્યમાનો ઽપિ ત્વયા નેષ્ટ ઇતિ વક્તું નોચિતમ્ ।
કેવલજ્ઞાનં ચાસ્માભિરભ્યુપગતમિતિ, તદપિ વિકલ્પ્ય દૂષણીયમ્ ।
પતનાદિકાર્યં પ્રતિબન્ધકાભાવોત્પાદકકારણાદેવોત્પાદ્યતે કાર્યત્વાદ્દાહાદિવત્ ।
અઘટં ભૂતલમિતિ વ્યવહારો ભૂતલાતિરિક્તવિષયઃ, ભૂતલમાત્રવ્યવહારાતિરિક્તત્વે સતિ ભૂતલવ્યવહારત્વાદિતિ માનં ભૂતલમિતિ વ્યવહારેણાનૈકાન્તિકમ્ ।

તથાપ્યભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ કેવલજ્ઞાનાભાવે ઽપ્યભાવવ્યહારદર્શનાત્ ।
ભવતિ હિ ઘટતદ્રૂપયોઃ સહોપલમ્ભે ઽપિ રૂપં ઘટો ન ભવતીતિ ભિન્નશ્ચોત્પાદવ્યવહારઃ, ન ચ તત્ર કેવલજ્ઞાનમસ્તિ ।
આધારાગ્રહણે ઽપિ સર્વેષામન્તરાલે આલોકાભાવવ્યવહારાત્ ।
કરપરામર્શેણાન્ધકારે ઽન્ધસ્યાપિ મૂર્તાભાવવ્યવહારદર્શનાત્ ।
કિઞ્ચ ચક્ષુશ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યભાવવ્યતિરિક્તગ્રાહકમ્, ઇન્દ્રિયત્વાત્ ।
સ ચતુર્વિધઃ, પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવાન્યોન્યાભાવાત્યન્તાભાવભેદાત્ ।
પ્રતિયોગિભેદાદ્ભિન્નત્વમભાવસ્ય, તાદાત્મ્યસંસૃષ્ટપૂર્વાપરસંસૃષ્ટાનાં પ્રતિયોગિત્વાત્ ।
અન્યથા પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કારણત્વં દુર્ઘટમ્ ।
અત્યન્તાભાવસ્યાપીતરેતરાભાવે ઽન્તર્ભાવાત્ ।
તસ્ય ચ સત્યપિ પ્રતિબન્ધે ભાવાદ્વ્યભિચારઃ ।
સમવાયાન્યો ઽસમવાય્યભાવઃ ।
[પદાર્થાન્તરનિરાકરણમ્]
(1 શક્તેઃ પદાર્થાન્તરત્વનિરાસઃ--) શક્તિરપિ પદાર્થાન્તરમસ્તીતિ ચેત્, ન, તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
સ્ફોટાનુપપત્તિરિતિ ચેત્, ન, પ્રતિબન્ધાભાવેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
તત્ર ચ પ્રાગભાવાદિવિકલ્પાઃ યોગ્યતાનુપલબ્ધિસામાન્યેન પરિહર્તવ્યાઃ ।
કાર્યલક્ષણાભ્યુપગમેનોત્તમ્ભકમન્ત્રસ્ય સ્ફોટોત્પત્તાવપિ નાનિયતહેતુત્વમ્ ।
બ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીતિ દ્વિતીયાયાશ્ચ ન તત્સમવેતસંસ્કારવાચકત્વં ક્રિયાજન્યફલભાગિત્વં ચ ન તત્સમવાયિનમાક્ષિપતિ, કિન્તુ તાદર્થ્યમાત્રમ્ ।
અન્યથોપયુક્તાનાં પ્રસ્તરાદીનાં હોમેનોત્પાદ્યમાનઃ સંસ્કારો ન તેષાં સ્યાત્, તેષાં વિનષ્ટત્વાત્ ।
ન ચ તત્ર સંસ્કાર્યત્વં નાસ્તિ, ``ભૂતભાવ્યુપયોગં ચ દ્રવ્યં સંસ્કારમર્હતિઽઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તત્ર ચ નિરાશ્રયસ્ય સંસ્કારસ્યાવસ્થાનાનુપપત્તેરાત્માશ્રયત્વં કલ્પનીયમ્ ।
તદ્વદિતરત્રાપિ ભવતુ, કો દોષઃ?
(2 જ્ઞાતતાયાઃ પદાર્થાન્તરત્વનિરાસઃ--) ઘટમહં જાનામીત્યત્ર પ્રાભાકરાણાં નયે જ્ઞાનજનિતફલસ્ય ઘટે કસ્યચિદભાવાત્ તત્ર કથં કર્મત્વમિતિ ચિન્ત્યમ્ ।
અત એવ ભાટ્ટૈર્જ્ઞાતતા ઽભ્યુપગમ્યતે ઇતિ ચેત્, તેષામપ્યતીતાનાગતેષુ કા વાર્ત્તા? તત્રાપિ જાતેરનુવર્તમાનત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્, કથં તર્હિ વ્યક્તૌ જ્ઞાતત્વમ્? તયોરભેદાદિતિ ચેત્, ન, ભેદસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
ભેદે ઽપ્યદોષ ઇતિ ચેત્, ન, રસનેન રસજ્ઞાનમાત્રેણૈવ તદાશ્રયસ્યાપિ જ્ઞાતત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સત્તાજ્ઞાનત્વમાત્રેણૈવ જાત્યન્ધસ્યાપિ રૂપજ્ઞાનપ્રસઙ્ગઃ ।
જ્ઞાતતાનભ્યુપગમાત્ કથં જ્ઞાનસ્ય વિષયનિયમ ઇતિ ચેત્, જ્ઞાતતાયા એવ કથમાશ્રયનિયમઃ? કારણમહિમ્નેતિ ચેત્, સમઃ સમાધિઃ ।
(3 વિશિષ્ટતયાઃ પદાર્થાન્તરતાનિરાસઃ--) એતેન વિશિષ્ટતાપિ નિરાકૃતા, તદુત્પાદકસામગ્ર્યા એવ વિજાતીયજ્ઞાનોત્પત્તાવપ્યુપપત્તેઃ ।
ન ચ વિષયવૈલક્ષણ્યાભાવે વૈજાત્યં દુર્ઘટમ્, અનુભવસ્મૃત્યોરવૈજાત્યપ્રસઙ્ગાત્, અધિકવિષયત્વે સ્મૃતેરપિ પ્રમાણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યાયા વિશિષ્ટતાયા અતીતાનાગતેષ્વવસ્થનં દુર્ઘટમ્, આશ્રયાભાવાત્ ।
(4 વિષયીભાવસ્ય પદાર્થાન્તરનિરાસઃ--) એતેન વિષયીભાવરૂપઃ સમ્બન્ધો નિરસ્તઃ, તન્નિયામકેનૈવ જ્ઞાનાર્થયોર્નિયમોપપત્તેઃ ।
એવં સાન્નિધ્યાદયો ઽપિ નિરાકર્તવ્યાઃ ।
(5 સાદૃશ્યસ્ય પદાર્થાન્તરત્વનિરાસઃ--) અસ્તુ તર્હિ સાદૃશ્યં પદાર્થાન્તરમિતિ ચેત્, ન, માનાભાવાત્ ।
ન ચ વ્યવહારો માનમ્, તસ્ય સામાન્યાદિસમ્બન્ધત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
કથં તર્હિ સામાન્યે સાદૃશ્યવ્યવહારઃ, કુતઃ શ્યેનચિતં ચિન્વીત (તૈ સં 5.4.11) ઇત્યત્રાતિદેશનમ્? તત્રાપિ વ્યક્તિસાદૃશ્યસ્યૈવ પ્રતીતેઃ ।
વ્યક્તેશ્ચ શબ્દાર્થત્વાત્, શ્યેનત્વૈકાર્થસમવેતદ્વિત્રધર્મવતો ઽનુષ્ઠાનસ્ય સમ્ભવાત્ ।
સંકેતગ્રહસ્યૌપાધિકશબ્દવદુપપત્તેઃ ।
(6 પ્રધાનસ્ય પદાર્થાન્તરત્વપ્રત્યાખ્યાનમ્--) એવં પ્રધાનાદયો ઽપિ નિરાકાર્યાઃ, સાધકાભાવાત્ ।
ન ચ વિવાદપદં સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા પ્રકૃતિજન્યમ્, કાર્યત્વાદિત્યવીતમિતિ વાચ્યમ્, વ્યપ્ત્યસિદ્ધેઃ ।
ન ચ સુખદુઃખમોહાઃ કારણપૂર્વકાઃ, કાર્યત્વાદિતિ સામ્પ્રતમ્, સંયોગાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ સદુત્પત્તિપર્યાલોચનયા તત્સિદ્ધઃ, તત્રૈવ વિવાદાત્ ।

ન ચ તદર્થમુપાદીયમાનત્વાત્ તત્ર સત્ત્વમ્, નિમિત્તકારણે વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ સતિ કારણવ્યાપારઃ અસાર્થકત્વાદિતિ જાતિનિયમજ્ઞેન વ્યવસ્થા ઘટતે ।
યેનૈવ પ્રમાણેન ઘટભાવસિદ્ધિસ્તેનૈવ પ્રમાણેન યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા પટોત્પત્તેઃ પૂર્વં તન્તુષ્વપિ પટાભાવસિદ્ધિઃ ।
અયોગ્યત્વેનાનુપલબ્ધિશઙ્કાયામિતરત્રાપિ સમ્ભાવનાં કો નિવારયેત્? કાર્યાપેક્ષયા ચરમસહકારિકારણાદુત્પત્તિરિતિ નાનવસ્થાદૂષણમ્, મૂલક્ષતેરભાવાત્ ।
નાપિ પુનરુક્તત્વવિરોધો ઘટાદિભિસ્તસ્યાશ્ચોત્પત્તેરભ્યુપગમાત્ ।
અભિવ્યક્તે તુ સર્વાસામભિવ્યક્તીનાં સદાતનત્વાદ્ દૃષ્ટાદૃષ્ટવ્યાસ્થાદૌઃસ્થ્યમ્ ।
કિં બહુના ``પરસ્પરવિરોધે હિ ન પ્રકારાન્તરસ્થિતિઃઽઽ ઇતિ ન્યાયાત્ પદાર્થાન્તરાણાં ન સમ્ભવઃ, સપ્તલક્ષણાનાં પરસ્પરવિરોધાદિતિ ।
[મોક્ષપ્રકરણમ્]
તત્ર હિ દ્રવ્યાદિનાં હેયોપાદેયસ્વરૂપેણ જ્ઞાને સતિ સંસારસ્ય દુઃખભૂયસ્ત્વં પશ્યતઃ સુખમપિ દુઃખાનુષઙ્ગાદ્દુઃખપક્ષે નિક્ષિપ્તમ્ ।
ઉપનિષદા ચ જ્ઞાતજીવાત્મબ્રહ્મણો વૈશેષિકોક્તદૃશા ભગવદ્ભક્તિમનસ્કસ્ય સદ્ગુરુકટાક્ષપાતક્ષીણાન્તરાયસ્ય પરમેશ્વરસાક્ષાત્કારકુતૂહલિનો ઽહોરાત્રં નિદિધ્યાસનમાચરતો ઽનન્તકાલક્રમેણ પરિપક્વજ્ઞાનસ્ય પ્રકૃષ્ટયોગજધર્મશાલિનઃ કથઞ્ચિત્સાક્ષાત્કૃતપરમેશ્વરસ્ય પ્રવૃદ્ધપ્રતિપક્ષનિરવકાશીકૃતમિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કારણાભાવાદપગતરાગદ્વેષપ્રવૃત્તિસમ્ભાવનસ્યાશેષદુઃખાભાવાત્ સ્વેન રૂપેણાવસ્થાનં ભવતિ ।
સ ચાયં મોક્ષ ઇતિ મનીષિભિરુદાહ્રિયતે ।
ન ચ સુખસ્યાપ્યભાવાદપ્રવૃત્તિઃ, ભવતામપિ સુખસ્યાપ્રવૃત્તિકરત્વાત્ ।
ન હિ તત્સાધ્યમ્, નિત્યત્વવ્યાઘાતાત્ ।
ન હિ સિદ્ધાર્થે કશ્ચિત્પ્રયતતે ઇતિ ભવતામપિ અવિદ્યાનિવૃત્તિરેવ કૃતિસાધ્યા, તતશ્ચ તદેવ પ્રયોજનં યથાહ- ``યમર્થમધિકૃત્ય પ્રવર્તતે, તત્ પ્રયોજનમ્ઽઽ (ન્યા સૂ 1.1.24) ।
``આનન્દં બ્રહ્મણો રૂપં તચ્ચ મોક્ષે ઽભિવ્યજ્યતેઽઽ ઇતિ સન્તોષજસુખભિપ્રાયેણ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા દુઃખાભાવાભિપ્રાયેણ વા કથંચિદ્ગુણવાદ ઇતિ, ``અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽઽ (છા ઉ 8.12.1) ઇતિ વચનાત્ ।
ન ચ સાંસારિકસુખાભિપ્રાયેણ તત્, સાંસારિકસુખસ્યાપિ બ્રહ્મસુખાનતિરિક્તત્વાત્ ।
સ્વયમ્પ્રકાશત્વે ચ સ્વસ્ય મુક્તિસંસારયોરવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્ર કેચિત્-- દુઃખપરિહારાર્થં જ્ઞાનસુખયોઃ પૂર્વં વિષયવિષયિભાવો ઽનુપપન્નઃ પશ્ચાદુત્પાદ્ય ઇતિ બ્રૂયુઃ ।
તદસામ્પ્રતમ્, તત્સદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
યસ્ય લોકે ઽપ્રસિદ્ધિઃ, તસ્ય પ્રયોજકત્વમિત્યપિ દુર્ઘટમેવ ।
નેહ જ્ઞાનમસ્તિ, વિષયવિષયિભાવો નાસ્તીતિ દૃષ્ટપૂર્વમ્, જ્ઞાનસ્ય વાક્યેનોત્પાદકસામગ્ર્યા એવ વા તદુત્પાદકત્વાત્ ।
પ્રધાનાદિનિરાસેનૈવ તદુક્તમોક્ષસ્યાપિ ભઙ્ગો વેદિતવ્યઃ ।
વિમતં કદાચિદ્વિશેષગુણરહિતમ્, વિજ્ઞાનાસમવાયિકારણાધારત્વાદનિત્યવિશેષગુણાધારત્વાન્મનોવદ્વ્યોમવચ્ચ ।
ન ચ જીવા નિત્યજ્ઞાના આત્મવદીશ્વરવદિતિ સામ્પ્રતમ્, ઈશ્વરસ્વરૂપસ્યૈવોપાધેઃ ।
પિણ્ડવ્યભિચારાભાવાત્ ।
ન ચ નિત્યવિશેષગુણાધારા ઇતિ સાધ્યર્થઃ, અપાર્થિવદ્વ્યણુકારમ્ભકત્વે સતિ વિશેષગુણવત્ત્વોપાધેઃ ।
વિશેષણાભાવાદ્ભવતાં પુનર્વિશેષગુણરહિતત્વાત્ ।
સુખત્વં નિત્યસમવેતમ્, તજ્જાતિત્વાદિતિ તુ તદ્ગતનિકર્ષત્વેન વ્યભિચરતાત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
નમસ્ત્રિપથગાક્રાન્તજટાજૂટાય શમ્ભવે ।
નમસ્તે જગદુત્પત્તિસ્થિતિધ્વંસવિધાયિને ॥
ઇતિ શ્રીવાદિવાગીશ્વરાચાર્યવિરચિતઃ
માનમનોહરઃ સમાપ્તઃ ॥