Mānamanohara · Part 120
Vādivāgīśvara: Mānamanohara
namastasyai mahābhūtabaddhān amṛtasevanāt /
mocayatyakulasthāpi yā śaktiścitsvarūpiṇī // 1 //
vāgīśvarācāryasutena vādivāgīśvareṇa kriyate gabhīraḥ /
kathāsu garjatprativādigarvapraśāntaye mānamanoharo 'yam // 2 //
siddhiprakaraṇam
[īśvarasiddhiḥ]
1) vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajaṃ karmatvāt, yatkarma tat prayatnādhārajaṃ yathā - sampratipannaṃ karma, tathā vivādādhyāsitaṃ karma, tasmātprayatnādhārajam /
2) vivādādhyāsitaṃ mūrtaṃ prayatnādhārajam, paramāṇuvyatiriktatve sati mūrtatvāt /
3) gandhaḥ prayatnajaḥ, gandhatvāt, ghaṭavattadgatagandhavacca /
na ca śarīriṇājanyatvādityanena prakaraṇasamatvam, nāpi tajjanyatvamupādhiḥ, akāryatvasyoprādheḥ, vyarthaviśeṣaṇatvācca /
etena vyāptidarśanakāle karmatvakāryatvāderaṅkaratajjananādau kevalasyāpi darśanād vyāptaniścaya iti parākṛtam, upādhisadbhāvasyā 'nirūpitatvāt /
yāvadupādhirna nirūpyate, tāvadekasminnapi piṇḍenayoḥ sambandhaniyame prayojakatvaṃ vācyam /
anyāprayuktasambandhasyāpi sādhyaparityāge svabhāvaparityāgaprasaṅgāt, nirūpādhikasambandhatvācca vyāpteḥ /
4) kiṃ ca vivādhyāsite pṛthivyudake prayatnavatā ghṛte, gurutve satyapātitvāt karatalāmalakavat /
5) īśvarajñānaṃ nityam, dviṣṭhavyatiriktatve sati īśvaraniṣṭhatvāt, tadgatamahatvavat /
na ca jñānatvādityanena prakaraṇasamatvam, kāraṇasadbhāvasyopādheḥ /
tasyāpi sādhane bādhaḥ --- na hi draṣṭurddaṣṭerviparilopo vidyate (bṛha 4.3.23) ityāgamabādhaḥ /
anyathā jalaparamāṇurūpamanityam, rūpatvādityapi syāt /
na ca tatrāpi kāraṇasadbhāva upādhiḥ, tasyāpi sādhanādbādhāyā abhāvāt /
6) vivādādhyāsitam nityaviśeṣaguṇādhārajam kāryatvādāpyadvayṇukavat /
yaśca nityaviśeṣaguṇādhāraḥ, sa eveśvaraḥ /
7) bauddhaṃ prati īśvarasādhanam --- vivādādhyāsito vikalpaḥ tadatirikte pramā, pramātvāt, nirvikalpakapramāvat /
na cāśrayāsiddhisvarūpāsiddhī, īśvarādiṣu bhaktānāṃ taddhetulyādikalpanā /
vāsanāmātrabhāvinyo jāyante vividhāḥ sphuṭam //
(ta saṃ 282) iti tvayaivābhyupagateḥ, mama sutarāmiṣṭatvāt, tvanmate svaprakāśatvena sarvajñānānāṃ pramātvāt, mama tu prakṛte 'vipratipatteśca /
8) etajjñānam, etadutpādakānityavyatiriktajñānajam, kāryatvāt, sampratipannavat /
na cātraitadvyatiriktatvamupādhiḥ, tava vyarthaviśeṣaṇatvāt, mama nityeṣvapi sambhavāt /
kāryatve satīti viśeṣaṇe pūrvadoṣānuṣaṅgaḥ /
nityajñānādhāra īśvara itīśvaralakṣaṇam /
tadevaṃ kāryatvādibhirhetubhiḥ siddha īśvaraḥ //
[avayavisiddhiḥ]
1) savikalpakaṃ savikalpakavyatirikte pramā, pramātvāt, nirvikalpakapramāvat /
2) etatkāryam, etadutpādakajñānavyatiriktajanyam, kāryatvāt /
3) nirvikalpakam, nirvikalpakotpādakajñānavyatiriktajanyam, kāryatvād, jñānāntaravat, savikalpakavacca /
na ca nirvikalpakatvamupādhiḥ vaiyarthādviśeṣaṇasya /
yatprakāśate tajjñānam, yathā sampratipannam /
prakāśate vivādapadamiti nātra prakaraṇasamatvam, ubhayavādisiddhāśrayasya durnirūpatvāt /
etena vastutvādayo nirastāḥ /
vimataṃ jñānātmakam, vastutvāt sattvāt, sampratipannavaditi /
4) sthūlavikalpo bāhye 'rthe pramā, pramātvād, rūpadarśanavadityavayavisiddhiḥ /
na ca vṛttivikalpādibādhitatvādyutthānam, teṣāmeva pratyakṣabādhitatvāt /
indriyaṃ dravyagrāhakaṃ na bhavati, indriyatvād, rasanavaditi tu vyāptyasiddhisvarūpāsiddhidṛṣṭāntāsiddhiduṣṭatvādasādhanam /
pratiyogino 'jñāne vyatirekasya jñātumaśakyatvād indriyasvarūpasya dravyaviśeṣaṇatvācca /
apare tu gandho 'gandhopādānaḥ, kāryatvādrūpavadityavayavisiddhiṃ bruvate /
tatra copādānaśabdasya samavāyikāraṇavācakatve dṛṣṭāntābhāvaḥ, sajātīyamātravācakatve siddhasādhanatā, atyantasajātīyavācakatve pratijñāpadayorvyāghātaḥ /
kāryatve sati sparśavadavayavītyavayavilakṣaṇam /
[paramāṇusiddhiḥ]
1) vivādādhyāsito gandha etadgandhakāraṇena janyate gandhatvāt, kāryatvādetadvat /
na ca piṇḍasyevopādhitvam, tatsamānakṣaṇānāṃ rūpādīnāmapi tathābhāvaprasaṅgāt /
2) vipratipannaṃ kāryam, etannīlakāraṇajam, kāryatvāt, gṛhyamāṇanīlavat /
na cānugrāhakatarkābhāvaḥ, ante 'pi sthirapadārthānabhyupagame kāryakāraṇabhāvanirvāhāt, anvayavyatirekaprayojakābhāvāt /
kalpanayā tatsiddhyabhyupagame vastuno 'sattvena tanmūlasya kāryakāraṇabhāvasyāsattvaprāptau viśvāsattvaprasaṅgaḥ /
arthakriyākāritvasya sattvātsamarthasya kṣepāyogādityādi sahakārisadasadbhāvaprayuktatvena pariharaṇīyam /
sahakāriṇāmeva hetutvamastviti (cenna) teṣāmeva caramatvaniyame tadupayogaḥ syāt /
atyantatantusaṃyogādiṣvapyavacchedakatvena tantūnāmupayogāt /
teṣāṃ cāniyāmakatve 'nyatrāpi paṭotpattiprasaṅgaḥ /
krameṇa kāryakaraṇārhaṃ sthiraṃ tadviparītaṃ kṣaṇikamiti vipratipatterviṣaya udghāṭanīyaḥ /
3) vivādādhyāsitā gandhādayaḥ pṛthivyārambhakā na saṃbhavanti, saṃyogavyatiriktatve sati bhūtaguṇatvād, vibhāgavat /
rasa udakārambhako na bhavati, rūpaṃ teja ārambhakaṃ na bhavati, sparśo vāyujanako na bhavati, śabdo dravyārambhako na bhavati, bhūtaviśeṣaṇaguṇattvādbāhyaikaikendriyagrāhyaguṇatvādvā gandhavat /
na cātraupādhikaśaṅkā 'pyasti gandhatvasya, tasyābhāve 'pi gurutvādiṣu sādhyasya darśanāt /
na ca śabdavyatiriktamupādhi caramasyānumānasya, nāpi prathamasya rasavyatiriktatvaṃ prayojakam, tadvyatiriktasyāpi saṃyogāderudakārambhakatvadarśanāt /
etena madhyamayorupādhiśaṅkā nirākṛtā /
ato gandhādivyatiriktopādānasiddhiḥ /
4) vivādādhyāsitaṃ kāryaṃ samavāyikāraṇakaṃ bhāvakāryatvādghaṭavat /
na ca vyarthaviśeṣaṇatvam, kāryatvamātrasya dhvaṃsādiṣu vyabhicārāt /
5) vivādādhyāsitaṃ kāryaṃ samavāyikāraṇakaṃ kāryatvāt, mahāmūrtatvādvāghaṭavaditi kecit /
vivādādhyāsitaṃ kāryaṃ mahat, samavāyikāraṇatvāditi bruvate /
taistu yogipratyakṣaṃ samadhigamya paramāṇuṣvanaikāntikatvaparihārārthamasmadādīti viśeṣaṇīyam /
tathā ca vyarthaviśeṣaṇatvam, prativādino vyāvṛttyabhāvāt, manasi vyabhicāraśca /
tasmāt tryaṇukaparamāṇusiddhiḥ /
kāryadravyājanyaṃ mūrttamaṇuḥ /
nityo mūrttaḥ paramāṇuḥ /
[dravyaprakaraṇam]
[pṛthivyā nirūpaṇam]
1) vivādādhyāsitaṃ pṛthivīsamavāyikāraṇakam, kāryatve sati gandhatvāt, sampratipannavat /
na ca sopādhikatvaṃ syāt, mahāpṛthivītvasya rūpādau sādhyāvyāpakatvāt /
nityamūrttārambhātiriktatve sati kāryatvasyodakādiṣvapi sambhavāt /
pārthivatvena viśeṣaṇe viśeṣyavaiyarthyāt /
nirupādhikasya sādhyaparityāge svabhāvaparityāgaprasaṅgāt /
tasmātpārthivena paramāṇunā pārthivamevārabhyata iti niyamaḥ /
nityatve sati gandhavān pārthivaḥ paramāṇuriti pārthivaparamāṇulakṣaṇam /
2) devaśarīramayonijaṃ na bhavati, śarīratvādityanaikāntikaṃ śalabhādiśarīre /
viśiṣṭasaṃsthānavatvamapi tasyāsiddham, trinayanasahasrākṣacaturbhujādibhedabhinnatvāt /
vivādādhyāsitaḥ śarīrasantāno 'yonijaśarīrakaḥ, śarīrasantānatvād, gomayajanitavṛścikaśarīrasantānavat /
na cānukūlatarkacintā kāryā, anyathāgamārthasyaivānupapattiprasaṅgāt /
hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt (ṛ saṃ 10.121.1) iti śruteḥ /
gandhavaccharīraṃ pārthivam /
3) gandhopalabdhiḥ karaṇajanyā, kāryatvāt, kuṃkumagandhābhivyañjakaghṛtavat /
gandhavadindriyaṃ ghrāṇam /
gandhavatī pṛthivī /
rūparasagandhasparśasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasaṃskāravatī pṛthivī /
[udakasya nirūpaṇam --]
udakatvasāmānyaṃ śarīrasamavetaṃ paramāṇujātitvāt, sattāvat /
vipratipannāḥ paramāṇavaḥ paramparayā śarīrārambhakāḥ, guruparamāṇutvāt /
na ca pārthivaparamāṇutvamupādhiḥ, tadabhāve 'pi sādhyasyānugamadarśanena dvyaṇukādiṣu samavyāptikatvābhāvāt /
adṛṣṭaviśeṣākṛṣṭatvameva tatrāpi prayojakamityanye /
tañca pūrvānumānena sādhayituṃ śakyate iti na kaścid doṣaḥ /
śītasparśavaccharīramāpyam /
rasopalabdhiḥ karaṇajanyā, kāryatvādgandhopalabdhivat /
rasanamāpyam, rūparasayormadhye rasasyaivābhivyañjakatvāllālāvat /
śītasparśavadindriyaṃ rasanam /
snehavad dravyamudakam /
rūparasasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasnehasaṃskāravadudakam /
[tejaso nirūpaṇam --]
1) vivādādhyāsitāḥ paramāṇavaḥ paramparayā śarīrārambhakāḥ, rūpiparamāṇutvāt, pārthivaparamāṇuvat /
na cāpārthivaparamāṇutvādityanena manaḥparamāṇuvatprakaraṇasamatvam, so 'gnerdevayonyā āhutibhyaḥ sambūya hiraṇyaśarīra ūrdhvaṃ svargalokametītyāgamabādhāt /
na ca viśiṣṭādṛṣṭākṛṣṭatvamupādhiḥ sādhanavyāpakatvāt /
uṣṇasparśavaccharīraṃ taijasam /
2) rūpopalabdhiḥ karaṇajanyā, kāryatvāt /
cakṣuḥ taijasam, rūparasayormadhye rūpasyaiva vyañjakatvādālokavat /
uṣṇamindriyaṃ taijasam /
3) vivādādhyāsitāḥ paramāṇavo na pārthivāḥ, atyantāgnisaṃyoge bhasmānārambhakatvāt, jalaparamāṇuvat /
vivādādhyāsitaṃ taijasam, aśītatve sati apākajarūpādhāraparamāṇujanyadravyatvāt, sampratipannāgnivat /
uṣṇasparśavattejaḥ /
rūpasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvadravatvasaṃskāravattejaḥ //
iti ca tejaḥ //
[vāyornirūpaṇam --]
1) vivādādhyāsitāḥ (vāyavīyāḥ) paramāṇavaḥ paramparayā śarīrārambhakāḥ, sparśavatparamāṇutvāt, sampratipannaparamāṇuvat /
arūpaṃ śarīraṃ vāyavīyam, mūrtatve sati tvagindriyānyatve ca sati vyāptyā tvagindriyasaṃyogādhāraḥ śarīram /
2) sparśopalabdhiḥ karaṇajanyā kāryatvādrūpopalabdhivat /
sparśanaṃvāyavīyam, rūpasparśayormadhye sparśasyaivābhivyañjakadravyatvād, vyajanānilavat /
arūpāvayavīndriyaṃ sparśanam /
pūrveṣvatra ca śarīrendriyavyatirikto 'vayavī viṣayaḥ ityavagantavyam /
3) vāyurasmadādipratyakṣaviṣayo na bhavati, vāyutvātparamāṇuvāyuvat /
na ca paramāṇutvamupādhiḥ, vāyudvayaṇukādiṣu sādhyasyānanugamadarśanāt /
vāyurasmadādipratyakṣaviṣayo na bhavati, arūpidravyatvādākāśavat /
na cāsparśavaddravyatvamupādhiḥ, sādhyāvyāpakatvāttatraivābhāvāt /
na codbhūtasparśābhāvo mahattve sati prayojakaḥ, vāristhite tejasi abhāvāt /
na ca tasyāpi pratyakṣatvam, uṣṇaṃ jalamiti vibhramānupapatteḥ /
4) sparśanaṃ nīrūpadravyagrāhakaṃ na bhavati, bāhyendritvāccakṣurvat /
na ca vāyurasmadādipratyakṣaḥ, anudbhūtarūpānadhikaraṇatve sati udbhūtasparśādhikaraṇatvādghaṭavaditi sāmpratam, paramāṇau vyabhicārāt /
na ca mahattve satīti viśeṣaṇīyam, pratyakṣasāmagrīsadbhāvasyopādheḥ /
sā cānuvicāryamāṇā udbhūtarūpasparśamahattvānnātiricyate /
tasyāpi sādhane 'pasiddhantaḥ /
tathā nāsmadādibāhyendriyapratyakṣo vāyuḥ, asmadādyapratyakṣasaṃkhyādhikaraṇatvānnabhovat /
anyathā tasyāpi bāhyendriyapratyakṣatvaprasaṅgaḥ, ubhayorapi samānasāmagrīgrāhyatvāditi /
nirūpaḥ sparśavān vāyuḥ /
sparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskāravān vāyuḥ //
[ākāśasya nirūpaṇam --]
1) vivādādhyāsitā śabdopalabdhiḥ karaṇajanyā, kāryatvādrūpopalabdhivat /
taccendriyaṃ bāhyaṃ bāhyarthaprakāśakatvāccakṣurvat /
śabdaḥ kvacidāśritaḥ, guṇatvādrūpavat /
śabdāśraya itarebhyo bhidyate, śabdāśrayatvādvyatirekeṇa rūpavat /
2) anye tu śabdo 'ṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ, tadvṛtau bādhakopapattau guṇatvādvyatirekeṇa rūpavaditi bruvate /
tadasat, vyāptasiddheḥ /
vyatirekasyābhāvarūpatvena pratiyogisādhyajñānādhīnajñānatvāt, tajjñāne 'numānavaiyarthyāt /
na ca sarvāvinābhāvānāmucchedaḥ, yatra vyatirekasya bhāvarūpatvaṃ tatraitaddoṣasyābhāvāt /
ākāśagatamahattvasapakṣasyāpi saṃbhavānna kevalavyatirekitvam /
sādhye 'ṣṭadravyātiriktāśritatvamātraprayoge asādhāraṇatvam, rūpatvādisāmānyānāmapi sapakṣatvāttebhyo hetorvyāvṛtteḥ /
3) vipratipannamacākṣuṣam, arūpidravyatvāt, sarvagatatvāt, sarvadā sparśarahitadravyatvāt, nityendriyatvāt, ātmavat manovacca /
ākāśarūpam, mahattve sati rūpājanakatvāt, nityamahattāt, sarvadāsparśarahitadravyatvād vāyuvadātmavacca /
vipratipannaṃ mūrtamanena saṃyuktaṃ murtatvātsampratipannavat /
aneneti vipratipannaviṣayābhiprāyeṇa /
4) ākāśaṃ parimāṇavat, saṃyogitvādghaṭavat /
na ca kriyāvattvamupādhiḥ, anutpannakriyasyāpi kasyacinnāśāt /
tasya tadādhāratvayogyatāṃ vihāya na kiñcidanyadasarvagatatvādatiricyate, tacca parimāṇaviśeṣaḥ /
na ca svātmani svasyopādhitvaṃ, tadatiriktasādhyākārānabhyupagamāt /
asarvagatatvasya rūpādiṣvapi saṃbhavāt, dravyatvena viśeṣaṇe viśeṣyavaiyarthyāt /
sparśavattvasya prayojaktve manaso 'parimāṇatvaprasaṅgaḥ, manasi ca tadabhāvāt /
taccāṇviti vakṣyāmaḥ /
ākāśamaparimitam, akriyatvādrūpavadityatrādravyatvamupādhiḥ /
5) ākāśaṃ saṃyogi vibhāgi ca, dravyatvādghaṭavat /
na ca sāvayatvamupādhiḥ, tasya maduktahetugarbhitatvād, dravyate sati ārabhyatvasya tattvāt /
sarvagatendriyamākāśaṃ tadeva śrotram /
na caivaṃ sarvatra śabdopalambhaḥ, vaktṛśrotṛśarīrasannidhiśabdopalabdhiprasaṅgaḥ, tasyāpi karṇaśaṣkulyavacchinnākāśasya vidyamānatvāt /
upādhibhedācca bheda ityanarthabījam, ātmāntaḥkaraṇādīnāmapi tathābhāve virodhābhāvat /
śabdavadākāśam /
śabdasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgavat /
[dikkālayornirūpaṇam --]
vivādādhyāsitaḥ saṃyogo viśeṣaguṇarahitebhyo dravyebhyo janyate, saṃyogatvād, antaḥkaraṇarūpadvayasaṃyogavat /
vivādāspadaṃ viśeṣaguṇarahitadravyadvayajanyam, kāryatvāt, tadvadeva /
na cāntaḥkaraṇadvayasaṃyogatvamupādhiḥ, vyarthaviśeṣaṇatvāt tadvadeva /
na cāntaḥkaraṇadvayaguṇatvamupādhiḥ, dvayaguṇatvenaivopapattau viśeṣaṇavaiyarthyāt /
nirupādhikasya (sādhya)parityāge svābhāvaparityāgaprasaṅgāt /
na ca sādhye bahuvacanakṣepaṇātiprasaṅga iti vācyam, dṛṣṭāntāsiddheḥ bhūṣaṇasya saṃkhyānabhyupagamena manogatatvasya dūrāpāstatvāt /
na mano manasā saṃyujyate nityadravyatvāditi sādhane dṛṣṭāntāsiddhiḥ /
ata eva saṃyogābhyupagamenāsparśavattvād dravyānārambhakatvamityāha bhāṣyakāraḥ /
anyathā sajātīyataṃyogābhāvameva hetuṃ brūyāt, kāraṇatvātsaṃyogasya /
tathā ca vyomaśivaḥ-- `parakīyena ca manasā sūkṣmaśarīrasthaṃ manaḥ maryāyeṇābhisambandhayati' /
na cānaikāntikatvam, ajasaṃyogāsiddheḥ /
na ca vimatipadaṃ viśeṣaguṇarahitadravyābhyāṃ na janyate, antaḥkaraṇasaṃyogātiriktatvād vyomavaditi sāmpratam, akāryatvasyopādheḥ /
tayośca dikkālasajñeti /
saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgayuktau dikkālau, sarvagatatvāditi pūrvavatsādhanīyam /
[ātmano nirūpaṇam --]
vivādādhyāsito 'haṃpratyayo 'haṃpratyayavyatirikte pramā pramātvāt, saṃpratipannavat /
[ātmaiva jñānādhāraḥ--]
tasya ca ko viṣaya iti cintāyāṃ paraśarīraparātmādiṣvatiprasaṅganirākaraṇārthaṃ yatra svayaṃ samavetaḥ, sa eva tasya viṣaya iti vaktavyamiti sthite ---
na śarīraṃ tatsamavāyi, kāryatvādghaṭavat /
na cāśarīratvamupādhiḥ, mṛtaśarīre tadabhāve 'pi sādhyasādhanayoranugamadarśanāt /
na cājīvaccharīratvamupādhiḥ, suṣuptau jīvaccharīre 'pi tadabhāvāt /
avasthāviśeṣavataḥ śarīrasya pakṣatvānna doṣaḥ, tathā śarīratvāt mṛtaśarīravaditi vācyam /
vivādādhyāsitaḥ prāṇo na jñānādhāraḥ, kāryatvādvāyutvāt, prāṇatvāt suṣuptāvasthaprāṇavat /
vivādādhyāsitaṃ bodhādhārajaṃ kāryatvāt, ceṣṭāvat /
na ca yogyānulabdhibādhaḥ, prayatnādhārasyeva bodhādhārasya yogyatvenāpi sambhavāt, gauratvādivad bodhasya parapratyakṣāsiddheḥ /
tadviśiṣṭasyātīndriyatvānmanasaḥ parabodhagrahaṇe sāmarthyābhāvāt /
śarīrasya tu yogyānupalabdhyā bādha iti cet /
kiṃ cātaḥ? tasyaiva bodhādhāratvāttadabhāve bodhādhārasyāpi abhāva iti cet /
na, niyamāsiddheḥ /
vyāptatvānnaivamiti cet, tarhyanumānena bādho vakyavyaḥ, tatra cāśrayanirūpaṇaṃ durghaṭam /
vivādādhyāsitaṃ bodhādhārajaṃ na bhavati, śarīrajanyatvādākāśavaditi prāgeva vyudastam /
śarīrajanyatvopādhivāde 'pi mṛtaśarīrakriyādiṣu vyabhicāravāraṇārthaṃ bodhādhārapūrvakatvamabhyupagantavyam /
tadvyatiriktatve satīti viśeṣaṇaṃ copādeyam /
tatrāpi suṣuptaśarīrakriyādiṣu vyabhicāraparihārāya jāgrata iti viśeṣaṇaprāpte, atrāpyudāsīnasyākasmikanipatitakriyāparihārārthaṃ kurvata iti vaktavyam /
svasyaiva prayāsādhikyamuktaṃ syādvyarthaviśeṣaṇatvaṃ coktaṃ pūrvam /
upādhiravinābhūtadharmadharmatvena bhavatyevaitaddūṣaṇam /
anyathānumānāntareṣvapi tanna syāt /
nirupādhikasya sambandhasya vyāptitvenopādhibhaṅge jāte, kvacitsambandhe ca dṛṣṭe, anyatra kevalasya hetordarśanamapi na doṣamāvahatītyavocamityalam /
[prabhākaramatanirāsaḥ --]
anye tu sarvārthavittiṣu grāhakatvena ātmasiddhiriti bruvate /
tadasat, ātmano 'pi cākṣuṣatvaprasaṅgāt, tajjanitajñāne bhāsamānatvasyaiva tattvāt /
yadi ca nīrūpadravyasyāpi cākṣuṣatvam, tadā nabhaso 'pi tathātvaprasaṅgāt /
na cātmā cākṣuṣajñāne prakāśate nīrūpadravyatvādgaganavat /
vivādādhyāsitaṃ jñānamātmapratibhāsam, jñānatvādahamitisampratipannavaditi cet, na, kālātyayāpadeśāt /
tathā hi --- asti tāvat saugatatacchiṣyāṇāmanātmavāsanāto viṣayebhyo nivṛtiḥ, anātmavāsanātaśca pravṛtiriti /
na ca te pramāṇamūle eveti niyamaḥ, rajjusarpavivekāgrahaṇādvā vibhramādvā śuktirajatavivekāgrahaṇādvā vibhramādvānayoranudayaprasaṅgāt /
na ca te na nivṛttī, nāpi pravṛttī vā /
na cājñānupūrvikā nivṛttiḥ pravṛttirvā svasthasya saṃbhavati /
na cātmajñāne teṣāṃ tadupapadyate, tathānabhyāsadaśāyāṃ ko 'hamitya(dhyavasāyānupapattirniścīyate), anadhyavasāye 'tiprasaṅgāt /
kiṃ ca kaḥ punastatpratibhāse sambandhārthaḥ? karmatvam, tadatiriktaṃ vā? prathame 'pasiddhantaḥ, dvitīye dṛṣṭāntāsiddhiḥ* /
[* -eḥ edn] viṣayatvaṃ ca prathamānnātiricyate /
grāhakagṛhītibhāve tu siddhasādhanam /
ato 'tiriktasyānugatasambandhamātrasyāsiddhiḥ /
kiṃ ca yogināṃ viyuktāvasthāyāṃ paramāṇurūpādiviṣayacākṣuṣajñānasya pakṣīkāre bhavatāmāśrayaikadeśāsiddhaḥ, anyathāsmākamanaikāntaḥ /
na ca mānasapratyakṣatve tatsāmagrayāḥ sarvadā sannihitatvāt suṣuptāvasthāyāmapyātmajñānaprasaṅgaḥ, ahaṃ śarīramitivivekāgrahaṇādiṣu ahaṃjñānotpattau bāhyendriyavyatiriktakārakagrāmasyaiva tvayāpi vaktavyatvāttadbalenaiva sarvasyopapatteḥ, tathāvidhakarmavaikalyādvā /
tasmānna sarvavittiṣvātmanaḥ* pratibhāsaḥ /
[* sarvavidiṣvā]
[ātmano jñānarūpatvanirāsaḥ--]
sa ca jñānāśrayo na tu vijñānātmakaḥ, na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate (bṛha 4.3.23) iti śrutau draṣṭṛdṛṣṭyoḥ sambandhapratīteḥ /
na cāmnāyapratīto bhrānto bhavitumarhati, aviśeṣāt /
na ca siddhārthe vācakābhāvaḥ, apasiddhāntāt /
na cātatparatvam, tasyānyato 'siddhatvena viśiṣṭaparatvāt /
na ca rāhoḥ śira itivadupacaritatvam, mukhye bādhakābhāvāt /
na cādvaitaśrutirbādhikā, viparyaye pratyuta tasya bhedagrāhakatvāt /
na ca tatra tasya sāmarthyaṃ nāstīti vācyam, sāmarthye sati virodhābhāvāt /
na ca sambandhābhāve grahaṇāsambhavaḥ, adoṣatvāt /
na cātiprasaṅgaḥ, anupalabdherniyāmakatvāt /
pratiyogitatprayuktavyatiriktasāmagrīsānnidhye sati pratiyogijñāne ca sati niyāmakatvāt /
athavā karaṇasambandhasyaiva niyāmakatvāt /
tathā hi -- ghaṭasaṃyuktena cakṣuṣā janitaṃ jñānaṃ ghaṭamevāvagāhate nārthāntaram, asambaddhatvāt /
kiñcāsti tāvadiyaṃ prasiddhiḥ, 'ata eva vyavaharāmaḥ' itivacanāt /
tasyāśca kāraṇābhāve sati nityatvaṃ syāt /
na caivamapratyakṣatvaṃ bhedasya, samyagaparokṣānubhavaviṣayasyaiva sattvāt /
nityatve ca trayāṇāṃ siddheḥ /
na cāpasiddhāntaḥ, asmākamapi nityapratītisiddheḥ /
na ca bhedānavasthā bādhikā, bhedāntaraprasaktau mūlābhāvāt /
bhedabhedinau bhinnāviti lokavyavahāradarśanāt /
na caikabhedabalenānyabhedānumānam, dṛṣṭāntabhedāvighātenotthāne doṣābhāvāt /
so 'yaṃ piṇyākayācanārthaṃ gatasyāpi śākādinaḥ khārikātailadātṛtvābhyupagama iva /
dṛṣṭāntabhedavighāte tvanumānānutthānameva, upajīvyasya prabalatvena tenaiva bādhāt /
svātmavyātakatvena jātitvāt /
etenādṛśyatvādayo nirastāḥ /
na cānirvacanīyatvaṃ bhedasya, tatra pramāṇābhāvāt /
khyātibādhānyathānupapattiḥ pramāṇamiti cet, anyathāpyupapattau virodhabhāvāt /
asato bhāsamānāyogāt, bādhāyogātsataḥ, atra cobhayaṃ dṛśyate iti cet, na; prathame 'satpadasya bodhakatve bhāsamānāyogādityanena vyāghātaḥ /
anyathāpārthakatvam, prayuktapadārthānāṃ sambhūyakāritvaniyamāt /
dvitīye sata iti ko 'rthaḥ? kiṃ sattāyuktasya, āhosvidabādhitasya, brahmāsvarūpasya vā? prathame sattāyuktasyābādhitatvena vyāptiḥ kutraḥ dṛṣṭā? prapañcasya bādhyatvād, brahmaṇo nirdhamakatvena sattābhāvāt /
dvitīye sādhyāviśiṣṭatā /
tṛtīye siddhasādhanatā /
tasmānnānirvacanīyatvamapi /
[akhaṇḍārthatvakhaṇḍanam--]
etena yadāhurekadaṇḍinaḥ -- satyādipadamakhaṇḍaparam, lakṣaṇavākyatvād, gandhavatī pṛthivītivat, ghaṭaḥ kalaśa itivadvā /
tadapi nirastam, akhaṇḍaparanityanyūnānatiriktārthamityartho yata iti /
na cārdvatapakṣe satyajñānānandādiśabdānāṃ sahaprayogo ghaṭate, paryāyatvāt /
aparyāyatve 'dvaitahāniḥ /
na ca `prakṛṣṭaḥ prakāśaḥ savitā' itivat śabdadvayenāpi eka evārthaḥ pratipādyate iti yuktam, dṛṣṭāntāsiddheḥ /
prakṛṣṭaśabdasyetaretarābhāvādinimittasavyapekṣatayā pravṛtteḥ, prakāśaśabdasya prakāśatvabalāt, anyathā tatrāpi paryanuyogasya tulyatvāt /
kiṃ ca loke yathā prakṛṣṭaprakāśaśabdayoḥ parasparavyatirekeṇa prayogaḥ --- prakṛṣṭaḥ pumān, pradīpaḥ prakāśa iti /
dvayoścaikatra mayūkhamālini prayuktayostu arthaviśeṣabodhakatvam /
na caivaṃ jñānānandaśabdayorasti, laukikajñānānandasyāpi brahmarūpatvāt /
bhedena vyutpattau bhagno 'dvaitavādaḥ /
tasmādānandaśabdo duḥkhabhāvamātre prayuktaḥ, mukhye bādhakasambhavāt --- 'aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ' (chā u 8.12.1) iti vacanāt /
na cāsya sāṃsārikasukhaniṣedhaparatvam, sukhadvayasyābhāvāt /
loke 'pi mātrayā paramānandapratītirityabhyupagamāt /
na cātrāvacchinnasukhaniṣedhārtham, tatrāpyavacchedasyaiva niṣedho na sukhasya /
na ca sāmānyaśabdasya saṃkoce pramāṇamasti /
na cānandaśrutiḥ pramāṇam, tasyā upacaritārthatvāt /
na ca viparyayaḥ, ānandasya sarvadā-adarśanenānityatvaprāptau mokṣatvavyāghātāt /
yogarddhisamāsāditacirakālopabhogayogyasukhaviśeṣaparatvenāpyupapatteḥ /
anantatvādiśrutistu āpekṣikasukhādyapekṣayā bahukālatvena vyākhyeyā, 'amṛtā devā' itivat /
na ca pravṛttyanupapattiḥ, nityatve sutarāmanupapatteḥ /
na hi siddhasya sampādanāya kaścid yatate 'tra /
avacchedanivṛttyarthamiti cet, tarhi prāptāprāptavivekino 'trāvacchedanivṛttireva kṛtyuddeśyā, anyasya vidyamānasyāpyatantratvāt /
na caikanityasukhavāde kāraṇopādānaṃ ghaṭate, tadviśeṣe tu kaiva kathā? na caikasyaivātiśayānatiśayau śaṅkārhau, ekatvavyāghātāt /
avacchedanivṛttyarthaṃ kāraṇaviśeṣopādānamiti vaktavyam, tatra ca duḥkhābhāvasya sukhatvenānubhavasya niratiśayatvāt, tadanupapattiriti yo 'yaṃ doṣa uktaḥ, sa samānaḥ /
tasmād duḥkhābhāvātiriktasukhasādhanaparyālocanayā janyamanityamanekaṃ cābhyupeyam /
na ca tathāvidhasya muktau kathāsambhava iti /
jñānaśabdaśca jñāyate 'sminnityadhikaraṇavācakaḥ /
ānantyaṃ punarūbhayāntābhāva eva, tatraiva lokavyutpatteḥ /
ekamiti ca dvairūpyanirākaraṇaparam, ekatvasaṃkhyāṃ vācaṣṭe, loke tatraiva vyutpatteḥ, lokāvagataśakteśca vede bodhakatvāt /
tasmājjñānāśraya ātmeti siddham /
[ātmano nānātvam--]
vivādādhyāsitaṃ mayā sambaddhaṃ mūrtatvāt, maccharīravad -- iti nityatvānāditvasarvagatatvasiddhiḥ /
tasya cānekatvam, vyavasthānyathānupapatteḥ /
anirvacanīyatve nirākṛte jīvabhede 'vipratipatteśca /
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte /
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti /
(mu 3.1.1) iti śruteḥ /
asyā arthaḥ -- dvau suparṇau ātmānau sayujau = sahavartamānau sakhāyau = ekakāryakāritvena, samānaṃ vṛkṣam = ekaṃ śarīraṃ pariṣasvajāte = āliṅgitavantau /
tayorātmanormadhye eko = bhoktā pippalaṃ svādu atti = sukhaviśeṣaṃ bhuṅkte /
anaśnan anyaḥ = abhoktā īśvaraḥ abhicākaśīti = sarvato 'tyarthaṃ prakāśate iti vispaṣṭo jīvabrahmaṇorbhedaḥ /
ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ /
ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ /
(śvetā 4.5) itivat /
na ca śrutipratīto 'nyathā bhavitumarhati /
kathaṃ tarhi `neha nānāsti kiṃcana' (bṛha 4.4.19) iti, `mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti, ya iha nāneva paśyati' (kaṭha 4.10) iti ca, (liṅgāt) nānātvadarśane tadbhāvopacārāt /
na ca sati prayojane nimitte copacāraḥ pravartate, na cātra prayojanamastīti vācyam, niyamāsiddheḥ /
ajñātamukhyeṣu yavavarāhādiṣu gauṇaśabdaprayogeṣu tadabhāvāt /
sattābodhakalākṣaṇikagośabde ca, yathā gaurvāhīkaḥ /
yathāhurvārtikakārāḥ ---
bahujātiguṇadravyakarmabhedāvalambinaḥ /
pratyayān sahasājātān śrautalākṣaṇikātmakān //
na lokaḥ kāraṇābhāvānnirdhārayitumicchati /
balābalādisidhyarthaṃ vākyajñāstu viviñcate //
(ślo vā??)
asmadādigauṇapratīterhi cintā /
vṛddhavyavahārāgateṣu gauṇaprayogeṣu ko 'yamāgrahaḥ, yathā sarṣaparase tailaśabdaḥ? mukhyeṣu bādhakābhāvāt kathamupacāra iti nāśaṅkanīyam, pratyakṣeṇa śrutyā ca bhedapratīteḥ /
ātmā dravyatvavyatiriktāparajātyādhārabhedena nānā, aśrāvaṇaviśeṣaguṇādhikaraṇatvāt, pṛthivyādivat /
tatra na mūrtatvamupādhiḥ, rūpādau tadabhāve 'pi sādhyānugamadarśanāt /
makarandastu vivādapadāni śarīrāṇi, ekenātmanātmavanti, śarīratvāt, maccharīravaditi /
tasya nityatvam /
viśeṣaguṇā dravyatvena sādhanīyāḥ /
tasya guṇāḥ -- buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmabhāvanāsaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgāḥ /
prayatnāśraya ātmā /
[manaso nirūpaṇam--]
vivādapadamindriyajajñānaviṣayaḥ, vastutvād ghaṭavat /
vivādādhyāsito mūrtasaṃyogāsamavāyikāraṇakaviśeṣaguṇādhāraḥ, nityatve sati anityaviśeṣaṇaguṇavattvāt, pārthivaparamāṇuvat /
na ca tattvamupādhiḥ, tvanmate ghaṭasyāpyagnisaṃyogajaviśeṣaguṇādhāratvāt /
na ca pārthivatvamupādhiḥ, tvanmate ghaṭasyāpyagnisaṃyogajaviśeṣaguṇādhāratvāt /
na ca pārthivatvamupādhiḥ, apakvanaṣṭaghaṭe vyabhicārāt /
na cāsmākamādyamupādhiḥ, nabhasi tadabhāve 'pi sādhyānugamadarśanāt /
manaḥ paramāṇu, paraviśeṣaguṇāsamavāyikāraṇāśrayatve sati nityatvāt, taijasaparamāṇuvaditi kecit /
tanna, sparśavattve sati nityatvopādheḥ /
aṇutvamātrasādhane sparśavadamahattvamupādhiḥ /
mūrtatvamātrasādhane ca nityapadavaiyarthyam /
tadvyatirikttasya hetutve kāśikākṛto mate sparśavattvamupādhiḥ /
tamodravyatvapakṣe sparśavattvasya tamasyeva sādhyavyāpakatve dravyasamavāyidravyatvamupādhiḥ /
etena mano mūrtaṃ vibhusaṃyogitvādghaṭavadityapi nirastam, uktopādhikatvāt /
sukhādayo mūrtasaṃyogāsamavāyikāraṇakāḥ, anityatve sati nityaviśeṣaguṇatvāt, pārthivaparamāṇurūpadivaditi vibhāgajaśabdajaśabdenānaikāntādasādhanam /
aśabdatve satīti viśeṣaṇe parasyaiva vaiyarthyam /
mūrtaṃ manaḥ śrotravyatiriktendriyatvādityapi nirastam, pūrvoktopādheḥ /
avibhutve ca sparśavattvaṃ sādhanāvacchinnasādhyavyāpaka upādhiḥ /
etenāvibhu nityadravyatvādityanenāmahattvasādhane sādhyavyāpakatvāt sparśavattvaṃ nopādhiriti śrīvallabhoktaṃ nirastam /
na ca mano vibhu,
1 sarvadā sparśarahitadravyatvāt (nyā ku 3.1),
2 sadā viśeṣaguṇarahitadravyatvāt,
3 niravayavendriyatvāt,
4 dravyānārambhakanityadravyatvāt,
5 nityendriyatvāt,
6 vijñānasamavāyikāraṇasaṃyogādhārendriyatvāt,
7 sarvadā sparśarahitadravyatvāt,
8 nityaguṇagrāhakendriyatvāt,
9 abhūtatve satyarūpitvāt, kālavad, ātmavad, ākāśavaditi satpratipakṣadūṣaṇe kathaṃ svapakṣasiddhiriti vācyam, manasaḥ sarvagatatvābhyupagame ākāśakālātiriktasya sādhayitumaśakyatvena dharmigrāhakapramāṇabādhāśrayāsiddhayoranyatarākrāntatvāditi spaṣṭataramasmannyāyalakṣmīvilāse /
prathamasya tamodravyatvavādinastatraivānaikāntikatvam, sarvadetyasya ca vyarthatvāt /
etena dvitīyatṛtīye dūṣite, saptame 'pivaiyarthyam, navame 'pi arūpipadasya paraṃ prati vaiyarthyam, tamaso 'bhāvatvāt /
kiṃ bahunā dravyatvāvāntarajātyaindriyāsajātīyadravyatvamupādhiḥ /
1 sparśarahitatve sati aṇu manaḥ,
2 vijñānāsamavāyikāraṇasaṃyogādhāratve sati mūrttaṃ vā,
3 sukhagrāhakendriyaṃ vā,
4 aṇvindriyaṃ vā,
5 jñānajanakasaṃyogāśrayaṃ jaḍaṃ manaḥ,
6 jñānāsamavāyisaṃyogāśrayamindriyaṃ vā /
tasya guṇāḥ-- saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārāḥ /
eṣāṃ mūrtatvadravyatvābhyāṃ siddhiḥ /
1 samavāyikāraṇaṃ dravyam,
2 guṇavad dravyam /
[10 tamasa ālokābhāvamātratvanirūpaṇam--]
1) tamo nāma dravyantaramasti /
tadapi nirūpaṇīyamiti cet, na, pramāṇāsiddheḥ /
nīlaṃ tama iti pratītiḥ pramāṇamiti cet, nīlabuddhyasiddheḥ /
uktaṃ ca śālikanāthenāpi-- apratītāvevāyaṃ pratītibhramo mandānām' (pra paṃ 321) iti /
kathaṃ tarhi padaprayogaḥ? sitābhāvavadupacārāt /
asitaṃ nīlamiti laukikaḥ prayogaḥ /
mukhye bādhakābhāvāditi cet, ālokanirapekṣacakṣuṣo rūpapratyayajanakatvāsiddheḥ /
kāraṇābhāve kāryaṃ jāyate iti durghaṭametat /
anyathā nīlaghaṭasyāpi grahaṇaprasaṅgaḥ /
kathaṃ tarhi chāyāyāṃ kṛṣṇasarpabhrama iti cet, doṣavaśāt /
pūrvadṛṣṭakṛṣṇasarpādhyāropako doṣa iti /
kimatra sādṛśyamiti cet, sitābhāvatvam /
na caivamatiprasaṅgaḥ, sādṛśyamātrasyaiva bhrāntijñānasāmagrītvāsiddheḥ /
upayujyante hi viśeṣādarśanādayo 'pi ālokābhāvasahakāriṇo dharmādayo 'pi, vakradīrghāvayavīndriyasaṃyogādayaśca doṣāḥ /
2) mānasameva vā svapnavibhramādīti kecit /
na caivamatiprasaṅgaḥ, cākṣuṣalokābhāve karituragādismaraṇaviśeṣasyāpi tatra hetutvābhyupagamānnātiprasaṅgaḥ /
etena saṃkhyākriyādipratītirapi nirastā, tatraiva vipratipatteḥ, śabdaprayogasyopacāreṇāpyupapatteḥ, laukikavyavahārasya ca samyugdhatvāt /
3) ekadeśinaḥ punarnīlapratītimabhyupagamya bhrāntatvamācakṣate /
yathāhuḥ --- añjanapuñja iva śārvaraṃ tama iti bhrāntiprakaraṇe tatra pratibhāsikabādhānupapatteḥ /
anenāpahṛtaviṣayatvenānutthānādbādhakanirūpaṇaṃ durghaṭamiti paśyāmaḥ /
4) śabdena vinā pratītisādhanaṃ ca /
tamaḥ śabdasya tarhi ko 'rtha iti cet, ubhayavādipratipanna ālokasaṃsargābhāvaḥ /
ālokaviśeṣe satyapi ālokāntarābhāvasyāpi sambhavāt prayogaprasaṅga iti cet, tatra kimālokābhāvaprayogo 'sti, na vā? asti cet, tamaḥśabdaprayogo 'pyastu, kā no hāniḥ? paryāyaśabdatvāt /
atha yathā jvālāyā āśutaravināśitvena madhye vināśe vidyamāne 'pi tatsadṛśajvālotpattyā tirohitatvānna nāśavyavahāraḥ, tadāloke satyālokāntarābhāvasya tirodhānānna tadabhāvavyavahāra iti /
laukikapratītistu bhramatvenocyate /
tattulyaṃ te tarkakarkaśamaterapyuktaparihāraścakṣurālokāsahakṛtaṃ rūpigrāhakaṃ dravyagrāhakendriyatvāttvagvaditi vādinaḥ kālagrāhakaghrāṇenānaikāntikaṃ vyarthaviśeṣaṇatā ca /
cakṣurālokanirapekṣaṃ dravyaṃ gṛhṇāti, indriyatvāditi sādhane ghrāṇena prativādinānaikāntikatā vivakṣitā---sādhakatvaṃ ca /
na hi tava tathāvidhaṃ tama eveti lakṣaṇaṃ kālāderapi ālokanirapekṣendriyagrāhyatvāt /
5) ālokabhāvasyobhayavādisampratipannatvāt tamaḥśabdavācyatve nāsti vipratipattirnātra prakaraṇaṃ vācyam /
vivādādhyāsitaḥ ālokabhāvaḥ tamaḥśabdavācyaḥ, itaretarābhāvavyatiriktālokābhāvatvāt /
yaditthaṃ na bhavati, taditthamapi na bhavati, yathāloka eva /
anye tu tama ālokābhāvaḥ, ālokānapekṣacakṣuṣi satyevāsati ca liṅgādau gṛhyamāṇatvāt, sampratipannālokābhāvavaditi bruvate /
tatra kau pakṣasapakṣau? bhinnābhinnāviti cintanīyamiti /
yogimānasagrāhyatvāccāvadhāraṇāsambhavena hetvasiddhiśca /
tasmādevaṃ prayogakramaḥ --- tamaḥpadamālokābhāvavācakam, ālokānapekṣacakṣurgrāhyavācakatvād, ālokābhāvapadavat /
nirūpito dravyapadārtha eṣa, navaprakāro mudamātanotu /
navātmakasya tridaśādhipasya, trilokapūjyatripurāntakasya //
iti śrīmānamanohare dravyapadārthaḥ //
[guṇaprakaraṇam]
[1-4 rūparasagandhasparśāṇāṃ nirūpaṇam--]
1) pratyakṣaṃ rūpe pramāṇam /
vivādapadaṃ ghaṭotpattyanantarakāle jāyate, ghaṭaguṇatvāt, sampratipannaghaṭasaṃyogavat /
na ca sāmānyaguṇatvamupādhiḥ, tadgataparimāṇādīnāmapi paścādutpattiprasaṅgāt /
2) vivādapadaṃ kāryaṃ pārthivaviśeṣaguṇatvādghaṭarūpavat /
na ca kāryagatatvamupādhiḥ, paramāṇusaṃyogasaṃskārādyavyāpanāt /
3) vivādapadaṃ kāryaṃ saṃkhyāparimāṇapṛthaktvagurutvasaṃskāravyatiriktatve sati pārthivaguṇatvāt pārthivaparamāṇusaṃyogavat /
4) vivādapadamagnisaṃyogajaviśeṣaguṇavad, anityaviśeṣaguṇatve sati nityatvādātmavat /
5) vivādapadamavayavyāśrayakāle na rūpajanakamāśrayatvājjalāṇuvat /
6) vivādapadamāśrayanāśanāśyamānakāryavyatiriktaguṇāśrayaḥ, guṇavattvātsamavāyikāraṇatvādātmavat /
7) rūpatvamanāśrite 'pi samavetam, rūpajātitvātsattāvat /
8) vivādāśrayo 'nekarūpādhikaraṇam na bhavati, avayavitvāt, śuklatantuvat /
vivādapadaṃ na nīlatvādhikaraṇam, pītārabdhatvāt, vivādapadaṃ na pītatvādhikaraṇam, nīlārabdhatvātpītavannīlavacca /
9) vivādapadaṃ pītatvādhikaraṇam, pītārabdhatvāt, pītavaditi cet na, viruddhajātisamāveśena bādhitatvāt, anyathā vivādapadaṃ gotvādhikaraṇam, pārthivādityāpi syāt /
rūpatvāvāntarapītatvavyatiriktajātyanāśrayarūpatvaṃ copādhiḥ /
etena śuklaṃ rūpamekameveti nirastam, taratamabhāvasyāpi dṛṣṭeḥ /
10) nityatve satyanekārthe vartamānatvātsāmānyamityuktaṃ syāt, tasya ca yāvaddravyabhāvitvāt /
pākajeṣu raktapratyayo durghaṭaḥ /
tadanekaprakāram /
guṇatve sati cakṣuḥsparśanayormadhye cakṣuṣaiva grahaṇārhaṃ rūpam /
etena rasagandhasparśā api nirūpitāḥ /
citrā api te 'vagantavyāḥ /
11) guṇatve sati rasanagrāhyo rasaḥ /
12) guṇatve sati ghrāṇagrāhyo gandhaḥ /
pṛthivī sparśavatī rūpitvāt, tejovat /
vivādapadaṃ sparśavad, dravyārambhakatvāt, tejovat /
cakṣuḥsparśanayormadhye sparśanenaiva grāhyo guṇaḥ sparśaḥ /
[5-6 saṃkhyāpṛthaktvayornirūpaṇam--]
(I. ekatvaikapṛthaktvayoḥ siddhiḥ)
1) sparśavad guṇāsamavāyikāraṇādviṣṭhaguṇayorāśrayaḥ, dravyatvād mūrtatvāt, paṭārambhakatantuvat /
na ca sparśavattvamupādhiḥ, sparśavatāṃ ghaṭādīnāmapi tathāvidhaguṇadvayāśrayatvaprasaṅgāt /
na ca dravyāsamavāyikāraṇatvamupādhiḥ, viśeṣaṇavaiyarthyāt /
nirūpādhikasya sādhyaparityāge svabhāvaparityāgaprasaṅgāt /
tatrākāśādiṣu yau guṇau, tayorekamekatvaṃ, aparamekapṛthaktvam /
anyatrāpi tau pūrvoktahetoreva sādhyau /
2) vipratipannaḥ saṃyogaḥ svato 'dhikavṛttikāryaikārthasamavetatvārhaḥ, saṃyogatvāt, tritantukārambhakasaṃyogavat /
3) paramāṇavaḥ saṃyogādhikavṛttikāryasamavāyikāraṇam, aṇutvād, dvyaṇukavat /
4) vipratipanno 'vayavī kāraṇatvārheṇa saha tulyāśrayaḥ, avayavitvād, dvyaṇukavad dvitantukavacca /
rūpādīnāmekāśrayavṛttitvāt, saṃyogasya dviṣṭhatvāt /
tricaturārabdhatvānna siddhasādhanatā /
anenaiva yathā parimāṇasiddhirapi /
(II. anekatvānekapṛthaktvayoḥ siddhiḥ)
1) vivādādhyāsito buddhijaguṇayorāśrayaḥ, dravyatvātsamavāyikāraṇatvād, ātmavat /
na cātmatvamupādhiḥ, īśvare vyabhicārāt /
atraikam-- anekatvasaṃkhyā, aparam-- anekapṛthaktvamiti /
2) tadevaṃ siddhayoḥ saṃkhyāpṛthaktvayorvyavahāreṇāpi siddhiḥ /
asti ca tāvadekaṃ dve trīṇi ityādivyavahāraḥ /
na cāsau nirnibandhanaḥ, padatvavyāghātaprasaṅgāt /
na cābheda ekatvaṃ bhedasamuccayaḥ punaranekatvamiti yuktam /
abhedaḥ kiṃ paṭastadatirikto vā? ādye (ekaḥ paṭa iti) sahaprayogānupapattiḥ, paryāyatvāt /
dvitīye saṃpratipattidharmapadārtho 'sāviti cet, kimatra pramāṇam? guṇādāvabhedavyavahāra iti cenna, vyavahāramātrādarthāsiddheḥ, tasya gauṇasyāpi bahuśo darśanāt /
mukhye bādhakābhāvāt, kathaṃ gauṇatvamiti cet, na; sādhakasyāpyabhāvāt /
utpattikāraṇābhāvasya vispaṣṭatvāt /
samavāyyasamavāyikāraṇayorabhāvāt, nimittakāraṇamātrādevotpattistu tatsiddhau satyāṃ kalpanīyā, apratītestadasiddheḥ /
3) yadyapyapekṣābuddhivaijātyasamavāyād dvitvatritvadivyavahārāṇāmapi bhedasamuccayo na saṃkaramāpādayati, tathāpyananusaṃhitavaijātyādīnāṃ bālagopālādīnāṃ dvāviti vyavahāro 'yaṃ na tannibandhanaḥ dvyaṇukaparimāṇaṃ dvitvasaṃkhyayā vinā na ghaṭate /
nityaparamāṇuparimāṇābhyāṃ paramāṇuparimāṇasyānārambhāt, pracayasya cānāśaṅkanīyatvāt /
kāraṇaparimāṇatvasya na sādhakateti vācyam, atrāvāntarātiśayavattvasyopādheḥ, pracayajanye 'pi parimāṇe tasyānārambhakatvācca /
tathāpekṣābuddhyāpi janyate, idamekamidamekamiti jñānānvayavyatirekānuvidhāyitvāt /
na ca vyañjakatvenopapattiḥ, samānendriyagrāhyasamānadeśāvasthitānāṃ yugapadindriyasambaddhānāmindriyasambandhavyatirekeṇa niyatavyañjakavyaṅgyatvādarśanāt /
ataḥ saṃyogasamānatā dvitvasyeti /
4) eke dvitvaṃ buddhijaṃ niyamenaikapratipattṛvedyatvādityāhuḥ /
teṣāṃ jñānaprāgabhāvena vyabhicāraḥ --- guṇatve satīti viśeṣaṇe īśvarecchāyām, kāryatve satīti viśeṣaṇe jāgarādijñāne /
anvayavyatirekābhyāṃ cāpekṣābuddhyabhāve dvitvābhāvopalambhāttadvināśasya dvitvavināśahetutvam /
anumānakramastu --- dvitvaṃ nimittakāraṇanāśanāśyavyaktisamavetam, tajjātitvātsattāvat /
sattādinimittakāraṇībhūtadehanāśanāśyamāne yuñjānasyāntyasukhajñāne samavetam /
evaṃ sarvaṃ pṛthaktve vaktavyamiti /
[7 parimāṇasya nirūpaṇam--]
1) vivādādhyāsitaṃ dviṣṭhaguṇānasamavāyikāraṇānityaviśeṣaṇaguṇavyatiriktādviṣṭhaguṇāśrayaḥ, dravyatvājjalaparamāṇuvat /
na ca sparśavattvamūrtatve upādhī, pavanapārthivaparamāṇau vyabhicārāt /
īśvaro nityaviśeṣaguṇavyatiriktānasamavāyikāraṇādviṣṭhaguṇāśrayaḥ, ātmatvājjīvavat /
nityaikatvaikapṛthaktvaparimāṇasādhanavivakṣāyāmanasamavāyikāraṇamiti na vācyam /
adviṣṭha iti dviṣṭhaguṇatvāvāntarajātirahita iti boddhavyam, anyathā ekatvena siddhasādhanatā /
2) tathā vyavahāreṇāpi sādhanīyam --- asti tāvadayaṃ mahān, ayaṃ mahāniti vyavahāraḥ /
na cātra mahattvasāmānyameva nimittam, taratamabhāvasyānupapattiprasaṅgāt /
anyathā madhurarasasyāpyucchedaprasaṅgāt, madhuratvasāmānyādeva dravyāśritād vyavahāropapatteḥ /
3) pracayasaṃkhyāparimāṇānāmanvayavyatirekābhyāṃ tadutpattau kāraṇatvam /
vivādādhyāsito 'ṇuparimāṇavyatiriktaparimāṇāśrayaḥ, dravyatvāt /
vivādādhyāsito mahatparimāṇavyatiriktaparimāṇāśrayaḥ, dravyatvādghaṭavat paramāṇuvacca /
na cātrāṇutvamahattve upādhī, rūpādiṣu vyabhicārāt /
dravyatvena viśeṣaṇe vaiyarthyam /
hrasvadīrghavyavahārayoranyathānupapattiśca pramāṇam /
āśrayanāśānnāśa ityatra prācīnamanumānaṃ vācyam /
4) dvitvāsamavāyikāraṇakavṛttiguṇatvāvāntarajātīyaṃ parimāṇam /
[8 saṃyogasya nirūpaṇam--]
1) vivādapadamasamavāyikāraṇajanyaṃ kāryatvādrūpavat /
na ca pradhvaṃse vyabhicāraḥ, prāgabhāvapratiyogitvasya bhāvatve satīti viśeṣitasya tatrāsiddheḥ /
na cātropādhiśaṅkāpyadhirohati, vispaṣṭaśca ghaṭau saṃyuktāviti pratyayaḥ /
nirākṛtaśca kṣaṇabhaṅga iti nāviraladeśe utpādastannimittatvenāśaṅkanīyaḥ /
karmasaṃyogayoḥ tajjanakatvaṃ pratyakṣasiddhameva /
2) ākāśa ātmanā saṃyujyate, dravyatvāditi kecit /
tanna, kriyāvattvamūrtatvayoḥ paratvāparatvayorvopādhitvāt /
ātmā ākāśena na saṃyujyate, amūrtatvādrūpavat /
na cātrādravyatvamupādhiḥ, ākāśe tadabhāvena sapakṣāvyāpakatvāt /
3) vibhāgāśrayanāśābhyāṃ ca tasya nāśaḥ /
āśrayanāśottarasaṃyogābhyāṃ ca vibhāganāśaḥ /
saṃyogasya tvāśrayanāśavibhāgābhyāmeva nāśa ityuktam /
nityatvātparamāṇvākāśayorāśrayanāśanāśyatvaṃ tatsaṃyogasya na sambhavati /
sarvamuktipakṣe ca virodhiguṇaprādurbhāvo 'pi durghaṭaḥ /
ato nimittanāśanāśyatvamaṅgīkriyate iti /
anityaḥ sambandhaḥ saṃyogaḥ, ghaṭajanakatadavayavaniṣṭhaguṇatvāvāntarajātīyaḥ saṃyogaḥ /
[9 vibhāgasya nirūpaṇam--]
1) karma saṃyogavyatiriktāsamavāyikāraṇam, saṃyogavyatiriktatve sati asamavāyikāraṇatvādrūpavat /
na cākarmatvamupādhiḥ, ākāśādiṣu vyabhicārāt /
asamavāyikāraṇatve satīti viśeṣaṇe kevalasaṃyogārambhakeṇa saṃyogena vyabhicārāt /
saṃyogavyatiriktatve satīti viśeṣaṇe vaiyarthyam /
na ca saṃyogavyatiriktāsamavāyikāraṇatvāditi saṃyogasyaivāsamavāyikāraṇatvaṃ pratīyate iti bādhitaviṣayatvam, bhavatāṃ karmaṇaḥ karmāsamavāyikāraṇatvāt /
na caivaṃ prathamānumāne siddhasādhyatā, mandagatau tadabhāvāt vyatiriktāsiddheḥ /
tava ca saṃskārasyāpyasiddheḥ /
antyakarmaṇaḥ karmājanakatvāt, mama tasyaiva pakṣatvāt /
2) kiṃ cāsti tāvadayaṃ vibhāgavyavahāraḥ /
na cāsau nirnibandhanaḥ /
na ca saṃyogābhāvo nimittam, saṃyoganāśe eva kāraṇabhāvāt /
na ca karmaṇaḥ tatra kāraṇatvam, guṇānāṃ karmavināśyatvādarśanāt /
vipratipannaḥ saṃyogo na karmanāśyaḥ, guṇatvātsampratipannavat /
na ca vibhāgavināśyo 'pi na bhavati, tasmādeveti sāmpratam, pratiyogyasiddhyā vyāptyasiddheḥ /
siddhi vā tadvināśakatvenaiva kalpanā, niṣkāraṇakāryasiddheḥ /
3) sa ca dvividhaḥ --- karmajavibhāgajabhedāt /
vivādādhyāsito vibhāgo na karmāsamavāyikāraṇakaḥ, karmaikārthasamavetatvācchabdavat /
vivādapadamātmātiriktaṃ dravyaṃ vibhāgajanyaguṇādhikaraṇam, nityadravyatvādātmavat /
na cātmatvamupādhiḥ, īśvare vyabhicārāt /
ākāśe ca vyāptyabhāvāt /
4) anye tu dravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgotpattikāle nāvayavakarma ākāśādideśād vibhāgārambhakam, karmatvāditi bruvate /
tadasat, ākāśadeśena vibhāgamārabhate karmatvādityapi vaktuṃ śakyatvāt /
tasmānna kāraṇavibhāgādvibhāgaḥ syāt /
vivādapadamātmanā vibhajyate dravyatvāditi pūrvavaddūṣaṇīyam /
5) āśrayavināśottarasaṃyogābhyāṃ ca tadvināśaḥ /
uttarasaṃyogādvināśaḥ paścādapi kathaṃ vibhāgapratyayānuvṛtterapi na vācyam, pratyayasyaivāsiddheḥ, śabdaprayogasya cānyathāpyupapatteḥ, śravaṇamātrādeva mukhyatvānirṇayāt /
saṃyogasaṃsargābhāve vibhāgapadasyāpi na pṛthak saṃketaḥ, saṃyogaprāgabhāve 'pi vyavahāradarśanāt /
saṃyogasamānāśrayatve sati saṃyogavināśako vibhāgaḥ /
[10-11 paratvāparatvayornirūpaṇam--]
1) vivādapadaṃ paramāṇuvṛttyadviṣṭhaguṇajanakam, paramāṇavo vā kāryavṛttyadviṣṭhaguṇajanakā mūrttatvāt, pārthivaparamāṇuvadghaṭavacceti /
vivādapadaṃ svārabdhadravye guṇajanakam, dravyatve sati dravyārambhakatvādīśvaravat /
vivādapadaṃ paramāṇujanyam, karmahetvadviṣṭhaguṇāśrayam, mūrttatvādaguṇatvātpārthivaparamāṇuvat /
tadevaṃ siddhayoḥ parāparavyavahārādapi siddhiḥ /
anvayavyatirekābhyāṃ cādityaparivartanadeśasaṃyuktasaṃyogālpīyastvabhūyastvajñānasya hetutvam /
vyañjakatve pūrvavad doṣo 'nusandheyaḥ /
2) vivādādhyāsito 'dviṣṭhabuddhijaguṇayorāśrayaḥ, vijñānāsamavāyikāraṇādhāratvādātmavat /
aśrotrāṇāmaviśeṣaguṇavatvāt /
kāryadravyeṇa svasamavāyikāraṇena kṛtādviṣṭhaguṇena guṇatvāvāntarajātīyaṃ paratvam /
samavāyikāraṇena svakārye kriyamāṇenādviṣṭhaguṇena guṇatvāvāntarajātīyamaparatvam /
kāraṇavināśād vināśaḥ /
[12 buddhernirūpaṇam--]
1) buddhau pramāṇaṃ na vaktavyam, sarvatantrasiddhāntasiddhatvāt /
tadanabhyupagame svavacanavirodhādayaḥ prasañjanīyāḥ /
jñānatvaṃ asmadādimānasapratyakṣavyaktisamavetam, jñānajātitvātsattāvat /
asmadādītyavivakṣāyāṃ prameyatvādikaṃ yogipratyakṣasādhakamanusandheyam /
pratyakṣatvānabhyupagame jñānābhyupagamo nirmūlaḥ, tatkāraṇenaiva tatkalpakavyavahāropapatteḥ /
anavasthā tu nāsti, adṛṣṭādikāraṇasāmagryā niyāmakatvāt /
rūpādivadudbhūtatvasyāpi jñāne 'nabhyupagatatvāt, tathāvidhasyaiva pratyakṣatvāt /
2) prabhākaramate vivādapadaṃ na mānasapratyakṣaṃ jñānatvāditi na sāmpratam, sarvamuktipakṣe dṛṣṭāntāsiddheḥ, anyasminnapi prabhākarasya sarvadā ekatve niścāyakābhāvāt /
na ca ghaṭaṃ jānāmītyatra kalpanālāghavādekameva jñānaṃ kalpanīyam --- ityarthāpattyupanyāso doṣaḥ syāt, na hi pareṇānekatvasādhane sopanyastā /
3) kiṃ ca jñānaṃ pratyakṣaṃ vastutvādghaṭavat /
na cājñānatvamupādhiḥ, tava sarvajñānasya pratyakṣatvāsiddheḥ /
nañaścetaretarābhāvavācakatve 'pi viśeṣaṇavaiyarthyāt /
jñānavyatiriktatvamiti tasyārthaḥ /
tatra ca na jñānapadasyopayogaḥ /
na ca jñānaṃ mānasapratyakṣaṃ na bhavati, jñānatvāditi sāmpratam, asādhāraṇatvāt /
na ca mānasapratyakṣatve 'navasthādoṣaḥ, yogyabhyupagamavādināṃ tasyāsambhavādadoṣācca /
tasmājjñānaṃ mānasapratyakṣamiti /
(1 akhyātivādanirāsaḥ--)
atha kecidakhyātiṃ samarthayanti, vivādapadaṃ rajataviṣayaṃ rajatajñānatvāditi bruvate /
te tu praṣṭavyāḥ--- kimidaṃ rajatajñānaṃ nāma? 1 rajatasya jñānaṃ rajatajñānam? 2 rajataṃ tajjñānaṃ ca rajatajñānamiti vā? 3 rajataśabdollekhi jñānaṃ vā? 4 rajatārthinaḥ pravṛttihetubhūtaṃ jñānaṃ vā?
na prathamaḥ, ṣaṣṭhyarthasya viṣayaviṣayibhāvavyatirekeṇānyasyāsambhave
sādhyāviśiṣṭatvāt /
na dvitīyaḥ, ubhayāsiddheḥ, jñānasya nirākāratvāt /
nāpi tṛtīyaḥ, ullekhārthasya viśeṣaṇatve 'siddheḥ /
tajjñānajanitasmṛtimātrayogitve pūrvapadajñānenāpi rajatapadasya smaraṇasambhavena vyabhicārāt /
na caturthaḥ, vivekāgrahaṇavādināmidamiti jñānasyāpi śuktikālambanasya taddhetutvena vyabhicārāt /
etena rajatamiti pratyuktam, pūrvoktapakṣādbahirbhāvābhāvāt /
yacca vimataṃ jñānaṃ yathārthaṃ jñānatvāditi bruvate, tatrobhayavādipratipannajñānavyakterasiddhatvādāśrayāsiddhiḥ /
rajatārthinaḥ pravṛttyanyathānupapattiparikalpitatajjanakajñānamātrasya pakṣīkāre pramāṇabādhaḥ, svasamānaviṣayeṣṭasādhanajñānajanyatvātpravṛtteḥ /
tvayāpyetasya samyagrajatapravṛttāvabhyupagamāt /
tatrāpi vivekagrahaṇamātrasyaiva prayojakatve padānāmanvitābhidhāyitvabhaṅgaprasaṅgaḥ /
bālakasya svātmani vivekāgrahaṇamātrātpravṛttiṃ paśyata uttamavṛddhavākyaprayogānantaraṃ pravarttamānamadhyamavṛddhapravṛtterapi tanmātrapūrvakatvakalpanāt /
tadakāraṇibhūtamapi tatra viśiṣṭajñānamavyabhicārabalena pravṛttipūrvakṣaṇe kalpyate /
tatra ca śabdasya kāraṇatvamiti vadato 'bhyupagatasiddhāntabhaṅgaḥ, tasya ca pravṛttimātreṇaiva kalpanābhāvāt /
cakṣuścākṣuṣasatyajñānātiriktajñānajanakam, indriyatvāttvagvat /
vivādapadaṃ svasmāritapadārthānvayabodhakam, ākāṅkṣāsannidhimatpadakadambatvātsampratipannavat /
na ca yogyatāvattvamupādhiḥ, anākāṃkṣitāsannihitapadānāṃ yogyatāvattve 'pyabodhakatvāt /
ākāṃkṣāsannidhibhyāṃ viśeṣaṇe viśeṣyavaiyarthyāt /
tasmādastyayathārthaṃ jñānam /
(2 apramājñānasya bhedāḥ--)
tacca lokapravṛttyanusāreṇa niścayāniścayabhedena bhinnam /
aniścayo 'pyanadhyavasāyaḥ saṃśaya iti /
mithyāniścayo viparyayaḥ /
viruddhakoṭisaṃsparśyaniścayaḥ saṃśayaḥ /
viruddhakoṭyasaṃsparśyaniścayo 'nadhyavasāyaḥ, asmābhirapyanavadhāraṇatvasya saṃśayānadhyavasāyayorabhyupagateḥ /
tena cāsmaduktāvāntarabhedasyābhyupagatatvādbhāsarvajñena sahāsmākaṃ nāsti vipratipattiriti nātra prapañcyate /
tarkastu nānyo 'sti, anadhyavasāyalakṣaṇenaiva saṃgṛhītatvāt /
[3 pratyakṣajñānasya nirūpaṇam--]
cakṣuścakṣurjanyasavikalpakavyatiriktajñānajanakam, indriyatvānmanovat /
vivādapadaṃ pratyakṣam, vastutvātprameyatvādghaṭavat /
pratyakṣasāmagryasadbhāva upādhiriti kaścit /
tanna, tasyāpi sādhanāt /
anupapannametad, bādhitaviṣayatvād, bāhyendriyāsambaddhaviṣayatvāt, manaso bāhye 'rthe 'svātantryāt /
anyathātiprasaṅgāditi cet, nātiprasaṅgo hi bādhakaḥ syāt, tanniyāmakamukhena sādhako 'pi bhaviṣyati /
ātmā jñātavya iti vākyaprasiddho yogajo dharmaḥ sarvadarśitvādiphalakaḥ /
na ca nāsau dharmakalpakaḥ, tena vinānupapatterabhāvāditi sāmpratam, yogavatāṃ viśiṣṭakule 'pyutpādasya tattvajñānopayogino dharmaviśeṣamantareṇāsambhavāt /
yadāha bhagavān svayameva-- `śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate' (gī 6.11) iti /
asmadādijñānotpattyarthamindriyamarthena saṃyogasamavāyāvapekṣya yathāyogaṃ karoti /
saṃyuktasamavāyastu na saṃyogasamavāyavyatirekeṇānyo 'sti /
anyathā padārthāntaratvaprasaṅgāditi na prapañcyate /
nityamīśvarajñānaṃ yathārthaparokṣamiti pratyakṣam /
(4 anumitijñānasya nirūpaṇam--)
(4.1 syādetat --) anumitau kiṃ pramāṇamiti cet, pratyakṣamiti brūmaḥ /
bhavati hi vahnimān parvata iti jñānamiti hi dūradeśasthasya kasyāpi matiḥ /
tathāpi tena tasyānumititvaṃ kathamavagamyate iti mā vocaḥ, pratyakṣatve' pi samānatvāt /
tatkāraṇānumāne kiṃ pramāṇamityapi na vaktavyam, tatkiṃ pramāṇamātraṃ siddham, yena viśeṣe praśnaḥ syāt? tatsiddhau cānena pramāṇenānvayavyatirekāparanāmnā pratyakṣasāmagrīpraviṣṭenānyena vā siddhiriti yatkiñcidetat /
(4.2 vyāptisvarūpam--) nanu karaṇaṃ bhavadbhirucyamānamanupapannam, vyāpterabhāvāt, siddhāyāṃ vā jñātumaśakyatvāt, na, nirupādhikasambandhasya vyāptitvāt /
kaḥ punarupādhiriti cet, yena vinā yayoḥ sahabhāvādarśanaṃ tatra yena yasya vyabhicāraḥ, sa tasminnupādhiriti /
dṛṣṭāntamātravyāpako vā, sādhanavyāpakatve sati sādhyavyāpako vā /
sa dvividhaḥ--- anvayopādhirvyatirekopādhiriti /
ubhāvapi śaṅkitau niścitau ca /
vivādapadaṃ sattārahitaṃ jātitvātsattāvadityatra sattāsvarūpamupādhiḥ śaṅkyate /
agniṣomīyahiṃsā pāpasādhanaṃ hiṃsātvādityatra niṣiddhatvamupādhirniścīyate, sādhanenāvinābhāvābhāve 'pi sādhyena saha suvarṇasteyādiṣupādheranugamadarśanāt /
kṣityādikamakartṛkaṃ śarīriṇājanyatvādvyomavadityatrājanyatvamupādhirniścitaḥ, viśiṣṭasya prayojakatvakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt /
sarvaṃ kāryaṃ nityaprayatnapūrvakaṃ kāryatvādvyatirekeṇākāśavadityatrāprayatnapūrvakatvamupādhiḥ /
sādhye viśeṣaṇasyopādānamanvayini dūṣaṇam, vyatirekiṇi tu tadabhāvasya sādhanatvenopayoge tasya vyavacchedakatve nopayoga iti viśeṣaṇavaiyarthyam /
dhūmagatakaṭukatvādivad dūṣaṇameva /
etena śaṅkitopādhirapyūhyaḥ /
sādhyasādhanabhāvaśca vyāptisthala eva vivakṣita iti /
vyatirekeṇāpi tatrānvayisamānatvameveti caramalakṣaṇasyāpi tatra sambhavaḥ /
na copādhyabhāvo jñātuṃ na śakyate /
adṛṣṭānāṃ prathamapiṇḍa evābhāvenopādhitvānupapatteḥ /
na hyavidyamānaṃ japākusumamupādhirbhavati /
teṣāṃ pañcapiṇḍādarśanenābhāvo niścīyate /
atīndriyopādhiprasañjanaṃ tu nānumānamātrasadbhāve 'pi bhavitumarhati, nirbījatvāt /
anumānaviśeṣe tu vādiprativādyabhyupagataṃ tatpadārthaviśeṣasvarūpanirūpaṇena nirākartavyamiti /
(4.3 parārthānumānam--) tatra pratijñāhetunidarśanānusandhānapratyāmnānātmakaṃ vākyarūpaṃ parārthānumānam /
tatrākāṃkṣākrameṇa laukikapadapravṛtteḥ /
siddhasādhyatāyāśca parihārārthamāśrayajñānasya ca prathamamākāṃkṣitatvāt prathamataḥ pratijñāvacanam /
tadanantaraṃ hetoḥ, tadāśrayatvāt /
kāraṇamātrasiddhau viśeṣe jijñāsāyāṃ satyāmākāṃkṣāparyālocanayā hetumātrasyaiva vacanam /
tadanu dharmajijñāsāyāṃ satyāṃ vyāpterākāṃkṣitatvāttannirūpaṇam /
tadanantaraṃ sarvavākyānāmekavākyatāpratipādanāya sādhyasiddherabhilaṣitāyāḥ khyāpanāya nigamanavacanam /
tathā hi śabdo 'nityaḥ kāryatvād, yatkāryaṃ tadanityaṃ yathā ghaṭaḥ, kāryaśca śabdaḥ, tasmācchabdo 'nityaḥ /
pakṣavacanaṃ pratijñā, hetuvacanamapadeśaḥ, dṛṣṭāntavacanamudāharaṇam, dṛṣṭāntavacanānantarahetuvacanamupanayaḥ, upanayānantaraṃ sahetukaṃ pratijñāvacanaṃ nigamanam /
gamyamānārthatvānnigamanaṃ na prayoktavyamiti cenna, tasyādūṣaṇatvāt /
anyathā hetumātrameva prayoktavyaṃ syād, viduṣāṃ viśiṣṭārthasyārthādeva pratīteḥ /
(4.4 avayavadvayavādaḥ--)
vayaṃ tanna budhyāmahe, sādhanānupayuktavacanasyādhikatvāt /
prativādinā hi sādhanajijñāsā kṛtā kiṃ pramāṇamiti /
tatra yāvadaṅgaviśiṣṭaṃ sādhanam, tāvad vaktavyam /
aṅge ca dve eva vyāptipakṣadharmatve /
na hi tato 'dhikaṃ pravṛtyaṅgam /
tadadhikabhūtaṃ jñātavyaṃ kimasti? kālātyayāpadiṣṭasyānaikāntike 'ntarbhāvāt /
nirupādhikānumānadvayasya caikatrāsambhavāt /
sambhave vā vastuno dvyātmakatvaṃ ko nivārayet? nirupādhikasya sādhyaparityāge svabhāvaparityāgaprasaṅgāt /
tadevaṃ sthite rūpadvaye, tatpratipādanārthaṃ vacanadvayameva vaktavyam, hetoḥ pakṣadharmatāvacanena viśiṣṭavācinā tatsiddheḥ /
tasmādyatkāryam, tadanityaṃ yathā ghaṭaḥ, kāryaśca śabda ityanvayini /
yannityam, tadakāryaṃ yathā vyoma, kāryaśca śabda iti vyatirekiṇi /
tasmādavayavadvayameva prayoktavyam /
anvayavyatirekītyaparo neṣyate, ekenaivānumitisiddhau samuditasya hetutve pramāṇābhāvāt /
avinābhāvajanitaparokṣānubhavo 'numitiḥ tatsādhakatamamanumānam /
tallakṣaṇarahitaṃ tatsadṛśamanumānābhāsam /
(4.5 hetvābhāsāḥ--) taccāsiddhaviruddhānaikāntikabhedabhinnam /
aniścitapakṣavṛttirasiddhaḥ, śabdo 'nityaḥ cākṣuṣatvāditi /
sa cobhayāsiddho 'nyatarāsiddhaśca /
pakṣavipakṣayoreva vartamāno heturviruddhaḥ, nityaḥ śabdaḥ kāryatvāditi /
asādhakatvajñāpakatvaṃ hi dūṣaṇam /
sādhyaviparītānaupādhikasambandhitayā viruddhasya liṅgatā /
nanu sādhyaviparītagāmitā kvacidvyabhicarati, yenānaupādhikatve samarthaṃ syādato viśiṣṭaṃ na dūṣaṇamiti cet /
tanna, jalpavādayorhi parasādhanaṃ nivartya svapakṣe sādhanaṃ vācyam, ato lāghavāya viśiṣṭopanyāsaḥ /
sādhanāntaraṃ tu na vācyameva /
vitaṇḍāyāṃ tu vipakṣavṛttitā paramudbhāvyā, anumityutpattipratibandhakatvaṃ ca dūṣaṇam /
sādhyatadabhāvayorvartamānatvena jñāto 'naikāntikaḥ /
sa ca niścitaḥ, śaṅkitaśca /
sa kaḥ? anityaḥ śabdaḥ, prameyatvāditi niścitaḥ /
mano vibhu, sarvadā sparśarahitadravyatvāditi śaṅkitaḥ, sopādhikatvāt /
(4.6 dṛṣṭāntābhāsaḥ--)
dṛṣṭāntābhāsastu sādhyavikalasādhanavikalavyāptyakathanaviparītavyāptikathanāśrayahīnāḥ /
sādharmyodāharaṇavaidharmyodāharaṇe sādhyavyāvṛttasādhanavyāvṛttāvyāptikathanaviparītavyāptikathanādīnāmudāharaṇāni tu praśastapādairabhihitānīti na prapañcyante /
ubhayavikalastu nāsti, tasya sādhyasādhanavikalābhyāmanatirekāt /
na hi kālātyayāpadiṣṭānaikāntikatvaṃ nāma samuditamasti dūṣaṇam /
(5 ārṣajñānasya nirūpaṇam--)
ārṣasadbhāve kiṃ pramāṇamiti cet, pratyakṣamiti brumaḥ /
asti tāvadvipratipannā pratibhā kvacidarthāvisaṃvādinī /
tasyā anadhigatārthagantṛtvādanubhūtitvaṃ siddham /
na caitadatiriktaṃ prāmāṇyaṃ nāma yat sādhanīyamavaśiṣyate /
na cārthāvisaṃvāditvameva nāsti, bādhakābhāvāt /
na ca pratibhātvādarthavisaṃvādaḥ, aparokṣatvāt /
anyathā pratyakṣasyārthavisaṃvādaprasaṅgāt /
nanu jñānāvisaṃvāditvagrāhakapratyekṣaṇa tatpūrvakābādhitatatpravṛttibhyāṃ tajjñānaviṣayīkṛtārthasya yathārthasya kriyākāritvena bādhitaviṣayatvādanumānasyaiva durbalatvamiti cet, samaḥ samādhiḥ /
pratibhātvāviśeṣe 'pi kathamekasya saṃvāditvam, aparasya visaṃvāditvamiti cet, na, aparokṣatvāviśeṣe 'pi pratyakṣasya kasyacitsaṃvāditvaṃ kasyaciditi kutaḥ? avāntaravaijātyāditi cet, tulyamastu pratibhāyāṃ prāmāṇyam /
tathāpi pūrvayorantarbhāva iti cet, na, avinābhāvānapekṣatvenānumitāvanantarbhāvāt /
parokṣatvānna ca pratyakṣam /
kathaṃ punarasyāḥ parokṣatvamiti cet, anumiterapi parokṣatā katham? indriyavyāpārābhāve utpadyamānatvāditi cet, samānametat /
antaḥkaraṇasya vyāpāro 'stīti cet, samānam /
dharmaviśeṣajatvādyogipratyakṣāntarbhūtamiti cet, na, dharmaviśeṣajatvāsiddheḥ, dharmaviśeṣamātrajanyatvasya vyabhicārāt /
avinābhāvanirapekṣaḥ samyak parokṣānubhava ārṣaḥ /
svasamānaviṣayasaṃskārajaṃ smaraṇam /
yathārthasya pramāṇabhāve nāsti vipratipattiḥ, parairapi tasya samyaganubhavatvābhyupagamāt, tārkikairapi yathārthajñānatvasya tatrānirākaraṇāt /
tasmātsamyaganubhavaḥ prameti pūrvācāryāḥ /
yathārthaṃ jñānaṃ prameti navīnāḥ /
ayameva ca bhāṣyakartturabhiprāya, anyathā pramāṇamadhye tatpaṭhanamasaṅgataṃ syāt /
na hi pramitividyāśabdayorloke 'rthabhedo 'sti /
tasmāccaturvidhaṃ pramāṇam /
((tathā śrutismṛtipratyakṣamaitihyamānacatuṣṭayamiti / ))
(6 śabdapramāṇasyānumāne 'ntarbhāvanirūpaṇam--)
nanu tato 'tiriktānyapi śabdādīni santīti cet, na aprasiddheḥ /
nadyāstīre pañca phalāni santīti vākyādarthapratyayo jāyate iti cet, atra kasya kāraṇatvamiti vibhāvyatām--- na pratyakṣasya, arthasyāvispaṣṭatvāt /
nānumānasya vyāpterabhāvāt /
na hi nadyāstīre pañca phalāni santīti vākyena nadītīraphalasambandhasyāvyabhicaritaḥ sambandhaḥ, anāptavākye tadabhāvāt /
āptatve satīti viśeṣaṇe pūrvamarthasiddherasiddho vākyārthaḥ, samyagjñānavata eva tattvāt /
tadetadasat, puruṣaviśeṣoktatvasya hetuviśeṣaṇatvenaivopādānāt /
tena ca proktasyāpyanumānānnāprayojakatā /
yatra tu taduktasyāpi vyabhicāraḥ kvacit, tatra tadvyatiriktatve satītyapi viśeṣaṇam, viśiṣṭasya vyāptibalena sādhanatvam /
yatra tu vyabhicārasthalaṃ syāt, tatra nārthaniścayaḥ, kintu sandeha eva, etāvatāpi laukikānāmarthe sandehādeva pravṛttisiddheḥ /
(7 vedānāṃ pauruṣeyatvanirūpaṇam--)
vedasya puruṣaviśeṣakṛtatvābhāvena kathamanumānamiti cet, tarhyāptoktatvasyāpyabhāvenāprāmāṇyaprasaṅgāt /
na ca svataḥ prāmāṇyaṃ vedasya, samyaṅmithyābodhasādhāraṇātiriktakāraṇajanyatvāt /
tathā hi pramā samyaṅmithyābodhasādhāraṇātiriktakāraṇajanyā, kāryatvād, apramāṇyavat /
samyaktvaṃ niyatajñāne 'pi kadācinna nirdhāryate, niścayatvāniścaye 'pi sandehaviṣayatvād, apramāvat /
vivādāspadaṃ kāryam, vedajanyamatijam, kāryatvādghaṭavat /
īśvarakṛtatvāviśeṣe 'pi buddhādivākyānāmāgantukadoṣasamavadhānādaprāmāṇyam, buddhādīnāmanāptatvāt /
vedārtho vedanirapekṣapramitivedyo, meyatvādghaṭavat /
vedārtho vedanirapekṣasvālambanamatyādhāraviracitavākyameyo meyatvāt, sampratipannavat /
yacca vedasyādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayanapūrvakam /
vedādhyayanasāmānyādadhunādhyayanaṃ yathā //
(ślo vā vākya 366)
tatra ca gurvadhyayanapūrvakatvamātre siddhasādhyatā /
brahmaṇo 'pi jīvaviśeṣasya suptaprabuddhavatkalpāntarānubhūtavedasmaraṇāt /
na ca pravāhavicchedādapraṇetṛpūrvakatvaprasaṅgaḥ, uccāryamāṇavākyasadṛśavākyajñānanirapekṣasyaiva tatra kartṛtvābhyupagamāt /
svatantrapuruṣapraṇetṛtvavivakṣāyāṃ tu sādhyavikalatvam /
ubhayavādisampratipannapakṣāṅgīkāre 'pi siddhasādhyatā /
aparatra cāśrayāsiddhiḥ /
bhāratādhyayanāderapi evaṃ kuśaṃkyatvāt /
tatsaṃpradāyāvicchede satyasmaryamāṇakartṛkatvāditi tu mama? tava? uta yasya kasya sādhāraṇyena veti? prathamatṛtīyacaturtheṣvasiddhiḥ /
dvitīye tu vyabhicāraḥ /
ata eva madanumāne ... {One line lost in the MS.} anyathā siddhasādhanatvādakāryatvaṃ copādhiḥ /
(8 upamānapramāṇasyānumāne 'ntarbhāvanam--)
upamānaṃ tu madīyā gauranena sadṛśīti gosadṛśagavayamālokayato 'numānameva /
kathamiti cet, bhavati hi pūrvaṃ gavi gavayasādṛśyamityanumitiḥ /
anugatadharmasya gavaye 'pi vartamānasya pratyakṣagrahaṇārhatvāt, mānāntaropanītasyāpi viśeṣaṇatvopapatteḥ /
athavā madīyā gauranena sadṛśī, svasādṛśyenaitadavacchedakatvād, bhrātṛbhaginīvat /
anyathā gavayasādṛśyasyāpyagrahaṇaprasaṅgāt /
pratyakṣamate tadanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāratvadarśanena sādṛśyāvacchinnagavyanumānam /
saṃjñāsaṃjñisambandhakaḥ svasandigdhe nyāyasampāditavyaktiḥ paścānniścitavākyārthamavabudhyate iti /
sādṛśyamātrasya gavayapadavācyate apratītagūnāmavyavahāraprasaṅgaparyālocanayā nirnimittapraśnānanuguṇyacintyamānāptasyānyathākathakatvāsambhāvanena ca sādṛśyasyopalakṣaṇatve nirṇīte tadeva vākyaṃ gavayapadasya gavayatvanimittatvaṃ bodhayati /
gavayaśabdaḥ gavayatvavācakaḥ, asati vṛttyantare 'bhiyuktaiḥ prayujyamānanaimittikapadatvādgotve gośabdavat /
na ca viśeṣaṇāsiddhiḥ, vṛttyantarābhāvatvasya tvayāpyabhyupagatatvāt /
anyathānumānasyāpravṛttiḥ, anugrāhakatarkābhāvāt /
vivādapadaṃ gavayapadanimittam, viśiṣṭajātitvādvyatirekeṇa gotvavaditi /
(9 arthāpatterapyanumānatvopavarṇam--)
arthāpattirapyanumānam /
tathā hi sambandhabodhamantareṇānupapadyamānārthadarśane 'pi pramiterupapattiḥ, buddhe tu sambandhe bhavato 'pyanumitireva /
pramāṇadvayavirodho 'pi sāvakāśānavakāśayoḥ sāvakāśasya viṣayasaṃkoca iti vyāptidarśanavato gehānupalabdhiṃ niravakāśāṃ paśyatastadvirodhijīvanavākyaṃ sāvakāśaṃ paśyatastasya vākyasya bahirviṣayatvapramitiranumitireva /
śrutārthāpattistu na śaṅkāmapyārohati, vākyamantareṇa vākyānupapatterabhāvāt na hi pīno devadatto divā na bhuṃkte' iti vākyaṃ `rātrau bhuṃkte' iti vākyena vinānupapannam /
śābdī hyākāṃkṣā śabdenaiva paripūryate, na hi pacatīti padaṃ pratyakṣādinā nirākāṃkṣamapi tu odanapadeneti cet, na, asmin vākye ākāṃkṣāyogyatayorabhāvāt kriyākārakayoḥ sampūrṇatvāt /
pīnatvaṃ bhojanena vinā 'nupapannam, bhojanakāryatvāditi cet, na tarhyākāṃkṣāvirahaḥ, yogyatāvirahastu syāt /
na ca so 'pyasti traikālikabhojananiṣedhe hi sa syāt, na hyabhuktvā pīnaḥ kṣaṇamapi tiṣṭhati /
traikālikabhojananiṣedhastu viśiṣṭakāryādrātribhojanakāraṇānumānaṃ svairaṃ pravartatām, na rātrivākyakalpanāvakāśaḥ /
astu tarhi pacatītyatraivodanapadakalpanā śrutārthāpattiriti cet, tatrāpyarthasyaiva kalpanāt /
śabdākṣipto 'pi śabda eveti niyame 'tiprasaṅgaḥ /
athavā tathāvidhapadasya viśiṣṭasaṃsargeṇaiva vyāptyā tatkalpanamiti /
api ca keyamākāṃkṣā nāma? jijñāseti cet, sā tu kutaḥ? śabdārthayoraparyavasānāditi cet, tarhīṣṭāpattireva /
na caivaṃ śabdavilopaprasaṅgaḥ, iṣṭatvāt, tasya vākyānumāne 'ntarbhāvo 'bhyadhāyi /
(10 anupalabdheḥ pratyakṣe 'ntarbhāvaḥ--)
abhāvaḥ pratyakṣaḥ, prameyatvād, ghaṭavat /
na cendriyārthasambandhābhāvo bādhakaḥ, asambaddhasyāpi pratyakṣatve ko doṣaḥ? atiprasaṅga iti cet, tatparihārikā dṛśyānupalabdhirbhaviṣyati /
na ca tāvanmātrasya kāraṇatvamastīti vācyam, andhasyāpi śuklapaṭe pītatvābhāvapratītiprasaṅgāt /
na hi pratiyogī yenaivendriyeṇa gṛhyate, tenaivāśrayo grahītavyaḥ vyomni sparśābhāvagrahaṇaprasaṅgāt /
smaryamāṇe 'pi devakule devadattābhāvasaṃvido 'bhyupagamāt /
vistarastu nyāyalakṣmīvilāse ityuparamyate /
(13--14 sukhaduḥkhayornirūpaṇam--)
pratyakṣeṇa sukhamupalabhyate, ahaṃ sukhīti vyavahāradarśanāt /
na ca duḥkhābhāva eva sukham, satyapi duḥkhe tadvyavahāradarśanāt --- santāpavataḥ śītahrade nimagnārdhakāyasya sukhyahamiti mateḥ /
katipayaduḥkhābhāvaśca nārakīyasyāpyasti /
na ca tannityam, kāraṇaviśeṣopādānavaiyarthyaṃ syāt /
jñāyamānaṃ nirupādhikṛtivyāpyaṃ sukham /
evaṃ duḥkhamiti vaktavyam --- nirupādhikaheyaṃ duḥkham /
(15--17 icchādveṣaprayatnānāṃ nirūpaṇam--)
karma prayatnasādhanaguṇajanyam, karmatvādvyatirekeṇa ghaṭavat /
karmakāraṇamapi vipratipanno guṇo jñānajanyaḥ, karmakāraṇaguṇatvāt /
tattatkāraṇasya sukhaduḥkhajñānasya vaijātyātkāryasya vaijātyamiti icchādveṣaprayatnasiddhiḥ /
tatrecchāprayatnāvapi nityāvanityau ca buddhivat /
karmakāraṇaguṇanimittasukhajñānajanyena guṇatvāvāntarajātīyecchā /
karmakāraṇaguṇanimittaduḥkhajñānajanyena guṇatvāvāntarajātīyo dveṣaḥ /
asmadādipratyakṣaceṣṭānimittena guṇatvāvāntarajātīyaḥ prayatnaḥ /
(18-20 gurutvadratvasnehānāṃ nirūpaṇam--)
(1 gurutvam--) vivādapadamasamavāyikāraṇajanyam, karmatvāt, sampratipannavat vipratipannamasmadādyapratyakṣam, gurutvād, vyatirekeṇa ghaṭavat /
ādyapatanāsamavāyikāraṇena guṇatvāvāntarajātīyaṃ gurutvam /
(2 dravatvam--) syandanamasamavāyikāraṇajanyam, kāryatvād, ghaṭavaditi dravatvasiddhiḥ /
pratyakṣeṇa ca /
ādyasyandanāsamavāyikāraṇena guṇatvāvāntarajātīyaṃ dravatvam /
taijasāḥ paramāṇavo dravatvādhārāḥ, rūpiparamāṇutvāt pārthivaparamāṇuvat /
na ca gurutvarasavattve upādhī, ghaṭe sādhyābhāvāt /
na ca paramāṇutvaviśiṣṭametadupādhiḥ, ghṛtādau sādhyasiddhatve 'pyabhāvātsādhyāvyāpakatvam /
(3 snehaḥ--) udakaṃ guṇatvāvāntarajātyā svāśrayavyāvarttakaguṇāśrayaḥ, rasavatvāt, pṛthivīvat /
na ca pṛthivītvamupādhiḥ, sapakṣāvyāpakatvāt /
tadevaṃ sthite pratyakṣeṇāpi snehaḥ siddhaḥ /
cakṣuḥsparśanagrāhyatve sati guṇatvāvāntarajātyā svāśrayavyavartakaḥ snehaḥ /
(21 saṃskārasya nirūpaṇam--)
(1 vegaḥ--) vimatipadamadviṣṭhakarmāsamavāyikāraṇāśrayaḥ paramāṇutvāt, pārthivaparamāṇuvat /
Original text: Mānamanohara · Edition: Swami Yogindrananda, 1973 Varanasi : Ṣaḍdarśanaprakāśana pratiṣṭhāna · Data entry Diwakar Acharya with assistance from Raju Rimal · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0