માનમનોહર · ભાગ 120

વાદિવાગીશ્વર: માનમનોહર
નમસ્તસ્યૈ મહાભૂતબદ્ધાન્ અમૃતસેવનાત્ ।
મોચયત્યકુલસ્થાપિ યા શક્તિશ્ચિત્સ્વરૂપિણી ॥ 1 ॥
વાગીશ્વરાચાર્યસુતેન વાદિવાગીશ્વરેણ ક્રિયતે ગભીરઃ ।
કથાસુ ગર્જત્પ્રતિવાદિગર્વપ્રશાન્તયે માનમનોહરો ઽયમ્ ॥ 2 ॥
સિદ્ધિપ્રકરણમ્
[ઈશ્વરસિદ્ધિઃ]
1) વિવાદાધ્યાસિતં કર્મ પ્રયત્નાધારજં કર્મત્વાત્, યત્કર્મ તત્ પ્રયત્નાધારજં યથા - સમ્પ્રતિપન્નં કર્મ, તથા વિવાદાધ્યાસિતં કર્મ, તસ્માત્પ્રયત્નાધારજમ્ ।
2) વિવાદાધ્યાસિતં મૂર્તં પ્રયત્નાધારજમ્, પરમાણુવ્યતિરિક્તત્વે સતિ મૂર્તત્વાત્ ।
3) ગન્ધઃ પ્રયત્નજઃ, ગન્ધત્વાત્, ઘટવત્તદ્ગતગન્ધવચ્ચ ।
ન ચ શરીરિણાજન્યત્વાદિત્યનેન પ્રકરણસમત્વમ્, નાપિ તજ્જન્યત્વમુપાધિઃ, અકાર્યત્વસ્યોપ્રાધેઃ, વ્યર્થવિશેષણત્વાચ્ચ ।
એતેન વ્યાપ્તિદર્શનકાલે કર્મત્વકાર્યત્વાદેરઙ્કરતજ્જનનાદૌ કેવલસ્યાપિ દર્શનાદ્ વ્યાપ્તનિશ્ચય ઇતિ પરાકૃતમ્, ઉપાધિસદ્ભાવસ્યા ઽનિરૂપિતત્વાત્ ।
યાવદુપાધિર્ન નિરૂપ્યતે, તાવદેકસ્મિન્નપિ પિણ્ડેનયોઃ સમ્બન્ધનિયમે પ્રયોજકત્વં વાચ્યમ્ ।
અન્યાપ્રયુક્તસમ્બન્ધસ્યાપિ સાધ્યપરિત્યાગે સ્વભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્, નિરૂપાધિકસમ્બન્ધત્વાચ્ચ વ્યાપ્તેઃ ।
4) કિં ચ વિવાધ્યાસિતે પૃથિવ્યુદકે પ્રયત્નવતા ઘૃતે, ગુરુત્વે સત્યપાતિત્વાત્ કરતલામલકવત્ ।
5) ઈશ્વરજ્ઞાનં નિત્યમ્, દ્વિષ્ઠવ્યતિરિક્તત્વે સતિ ઈશ્વરનિષ્ઠત્વાત્, તદ્ગતમહત્વવત્ ।
ન ચ જ્ઞાનત્વાદિત્યનેન પ્રકરણસમત્વમ્, કારણસદ્ભાવસ્યોપાધેઃ ।
તસ્યાપિ સાધને બાધઃ --- ન હિ દ્રષ્ટુર્દ્દષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે (બૃહ 4.3.23) ઇત્યાગમબાધઃ ।
અન્યથા જલપરમાણુરૂપમનિત્યમ્, રૂપત્વાદિત્યપિ સ્યાત્ ।
ન ચ તત્રાપિ કારણસદ્ભાવ ઉપાધિઃ, તસ્યાપિ સાધનાદ્બાધાયા અભાવાત્ ।
6) વિવાદાધ્યાસિતમ્ નિત્યવિશેષગુણાધારજમ્ કાર્યત્વાદાપ્યદ્વય્ણુકવત્ ।
યશ્ચ નિત્યવિશેષગુણાધારઃ, સ એવેશ્વરઃ ।
7) બૌદ્ધં પ્રતિ ઈશ્વરસાધનમ્ --- વિવાદાધ્યાસિતો વિકલ્પઃ તદતિરિક્તે પ્રમા, પ્રમાત્વાત્, નિર્વિકલ્પકપ્રમાવત્ ।
ન ચાશ્રયાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધી, ઈશ્વરાદિષુ ભક્તાનાં તદ્ધેતુલ્યાદિકલ્પના ।
વાસનામાત્રભાવિન્યો જાયન્તે વિવિધાઃ સ્ફુટમ્ ॥
(ત સં 282) ઇતિ ત્વયૈવાભ્યુપગતેઃ, મમ સુતરામિષ્ટત્વાત્, ત્વન્મતે સ્વપ્રકાશત્વેન સર્વજ્ઞાનાનાં પ્રમાત્વાત્, મમ તુ પ્રકૃતે ઽવિપ્રતિપત્તેશ્ચ ।
8) એતજ્જ્ઞાનમ્, એતદુત્પાદકાનિત્યવ્યતિરિક્તજ્ઞાનજમ્, કાર્યત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ન ચાત્રૈતદ્વ્યતિરિક્તત્વમુપાધિઃ, તવ વ્યર્થવિશેષણત્વાત્, મમ નિત્યેષ્વપિ સમ્ભવાત્ ।
કાર્યત્વે સતીતિ વિશેષણે પૂર્વદોષાનુષઙ્ગઃ ।
નિત્યજ્ઞાનાધાર ઈશ્વર ઇતીશ્વરલક્ષણમ્ ।
તદેવં કાર્યત્વાદિભિર્હેતુભિઃ સિદ્ધ ઈશ્વરઃ ॥
[અવયવિસિદ્ધિઃ]
1) સવિકલ્પકં સવિકલ્પકવ્યતિરિક્તે પ્રમા, પ્રમાત્વાત્, નિર્વિકલ્પકપ્રમાવત્ ।
2) એતત્કાર્યમ્, એતદુત્પાદકજ્ઞાનવ્યતિરિક્તજન્યમ્, કાર્યત્વાત્ ।
3) નિર્વિકલ્પકમ્, નિર્વિકલ્પકોત્પાદકજ્ઞાનવ્યતિરિક્તજન્યમ્, કાર્યત્વાદ્, જ્ઞાનાન્તરવત્, સવિકલ્પકવચ્ચ ।
ન ચ નિર્વિકલ્પકત્વમુપાધિઃ વૈયર્થાદ્વિશેષણસ્ય ।
યત્પ્રકાશતે તજ્જ્ઞાનમ્, યથા સમ્પ્રતિપન્નમ્ ।
પ્રકાશતે વિવાદપદમિતિ નાત્ર પ્રકરણસમત્વમ્, ઉભયવાદિસિદ્ધાશ્રયસ્ય દુર્નિરૂપત્વાત્ ।
એતેન વસ્તુત્વાદયો નિરસ્તાઃ ।
વિમતં જ્ઞાનાત્મકમ્, વસ્તુત્વાત્ સત્ત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।

4) સ્થૂલવિકલ્પો બાહ્યે ઽર્થે પ્રમા, પ્રમાત્વાદ્, રૂપદર્શનવદિત્યવયવિસિદ્ધિઃ ।
ન ચ વૃત્તિવિકલ્પાદિબાધિતત્વાદ્યુત્થાનમ્, તેષામેવ પ્રત્યક્ષબાધિતત્વાત્ ।
ઇન્દ્રિયં દ્રવ્યગ્રાહકં ન ભવતિ, ઇન્દ્રિયત્વાદ્, રસનવદિતિ તુ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધિદૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિદુષ્ટત્વાદસાધનમ્ ।
પ્રતિયોગિનો ઽજ્ઞાને વ્યતિરેકસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાદ્ ઇન્દ્રિયસ્વરૂપસ્ય દ્રવ્યવિશેષણત્વાચ્ચ ।
અપરે તુ ગન્ધો ઽગન્ધોપાદાનઃ, કાર્યત્વાદ્રૂપવદિત્યવયવિસિદ્ધિં બ્રુવતે ।
તત્ર ચોપાદાનશબ્દસ્ય સમવાયિકારણવાચકત્વે દૃષ્ટાન્તાભાવઃ, સજાતીયમાત્રવાચકત્વે સિદ્ધસાધનતા, અત્યન્તસજાતીયવાચકત્વે પ્રતિજ્ઞાપદયોર્વ્યાઘાતઃ ।
કાર્યત્વે સતિ સ્પર્શવદવયવીત્યવયવિલક્ષણમ્ ।
[પરમાણુસિદ્ધિઃ]
1) વિવાદાધ્યાસિતો ગન્ધ એતદ્ગન્ધકારણેન જન્યતે ગન્ધત્વાત્, કાર્યત્વાદેતદ્વત્ ।
ન ચ પિણ્ડસ્યેવોપાધિત્વમ્, તત્સમાનક્ષણાનાં રૂપાદીનામપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
2) વિપ્રતિપન્નં કાર્યમ્, એતન્નીલકારણજમ્, કાર્યત્વાત્, ગૃહ્યમાણનીલવત્ ।
ન ચાનુગ્રાહકતર્કાભાવઃ, અન્તે ઽપિ સ્થિરપદાર્થાનભ્યુપગમે કાર્યકારણભાવનિર્વાહાત્, અન્વયવ્યતિરેકપ્રયોજકાભાવાત્ ।
કલ્પનયા તત્સિદ્ધ્યભ્યુપગમે વસ્તુનો ઽસત્ત્વેન તન્મૂલસ્ય કાર્યકારણભાવસ્યાસત્ત્વપ્રાપ્તૌ વિશ્વાસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અર્થક્રિયાકારિત્વસ્ય સત્ત્વાત્સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાદિત્યાદિ સહકારિસદસદ્ભાવપ્રયુક્તત્વેન પરિહરણીયમ્ ।
સહકારિણામેવ હેતુત્વમસ્ત્વિતિ (ચેન્ન) તેષામેવ ચરમત્વનિયમે તદુપયોગઃ સ્યાત્ ।
અત્યન્તતન્તુસંયોગાદિષ્વપ્યવચ્છેદકત્વેન તન્તૂનામુપયોગાત્ ।
તેષાં ચાનિયામકત્વે ઽન્યત્રાપિ પટોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
ક્રમેણ કાર્યકરણાર્હં સ્થિરં તદ્વિપરીતં ક્ષણિકમિતિ વિપ્રતિપત્તેર્વિષય ઉદ્ઘાટનીયઃ ।
3) વિવાદાધ્યાસિતા ગન્ધાદયઃ પૃથિવ્યારમ્ભકા ન સંભવન્તિ, સંયોગવ્યતિરિક્તત્વે સતિ ભૂતગુણત્વાદ્, વિભાગવત્ ।
રસ ઉદકારમ્ભકો ન ભવતિ, રૂપં તેજ આરમ્ભકં ન ભવતિ, સ્પર્શો વાયુજનકો ન ભવતિ, શબ્દો દ્રવ્યારમ્ભકો ન ભવતિ, ભૂતવિશેષણગુણત્ત્વાદ્બાહ્યૈકૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યગુણત્વાદ્વા ગન્ધવત્ ।
ન ચાત્રૌપાધિકશઙ્કા ઽપ્યસ્તિ ગન્ધત્વસ્ય, તસ્યાભાવે ઽપિ ગુરુત્વાદિષુ સાધ્યસ્ય દર્શનાત્ ।
ન ચ શબ્દવ્યતિરિક્તમુપાધિ ચરમસ્યાનુમાનસ્ય, નાપિ પ્રથમસ્ય રસવ્યતિરિક્તત્વં પ્રયોજકમ્, તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાપિ સંયોગાદેરુદકારમ્ભકત્વદર્શનાત્ ।
એતેન મધ્યમયોરુપાધિશઙ્કા નિરાકૃતા ।
અતો ગન્ધાદિવ્યતિરિક્તોપાદાનસિદ્ધિઃ ।
4) વિવાદાધ્યાસિતં કાર્યં સમવાયિકારણકં ભાવકાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
ન ચ વ્યર્થવિશેષણત્વમ્, કાર્યત્વમાત્રસ્ય ધ્વંસાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
5) વિવાદાધ્યાસિતં કાર્યં સમવાયિકારણકં કાર્યત્વાત્, મહામૂર્તત્વાદ્વાઘટવદિતિ કેચિત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતં કાર્યં મહત્, સમવાયિકારણત્વાદિતિ બ્રુવતે ।
તૈસ્તુ યોગિપ્રત્યક્ષં સમધિગમ્ય પરમાણુષ્વનૈકાન્તિકત્વપરિહારાર્થમસ્મદાદીતિ વિશેષણીયમ્ ।
તથા ચ વ્યર્થવિશેષણત્વમ્, પ્રતિવાદિનો વ્યાવૃત્ત્યભાવાત્, મનસિ વ્યભિચારશ્ચ ।
તસ્માત્ ત્ર્યણુકપરમાણુસિદ્ધિઃ ।
કાર્યદ્રવ્યાજન્યં મૂર્ત્તમણુઃ ।
નિત્યો મૂર્ત્તઃ પરમાણુઃ ।
[દ્રવ્યપ્રકરણમ્]
[પૃથિવ્યા નિરૂપણમ્]
1) વિવાદાધ્યાસિતં પૃથિવીસમવાયિકારણકમ્, કાર્યત્વે સતિ ગન્ધત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ન ચ સોપાધિકત્વં સ્યાત્, મહાપૃથિવીત્વસ્ય રૂપાદૌ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ ।
નિત્યમૂર્ત્તારમ્ભાતિરિક્તત્વે સતિ કાર્યત્વસ્યોદકાદિષ્વપિ સમ્ભવાત્ ।
પાર્થિવત્વેન વિશેષણે વિશેષ્યવૈયર્થ્યાત્ ।
નિરુપાધિકસ્ય સાધ્યપરિત્યાગે સ્વભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।

તસ્માત્પાર્થિવેન પરમાણુના પાર્થિવમેવારભ્યત ઇતિ નિયમઃ ।
નિત્યત્વે સતિ ગન્ધવાન્ પાર્થિવઃ પરમાણુરિતિ પાર્થિવપરમાણુલક્ષણમ્ ।
2) દેવશરીરમયોનિજં ન ભવતિ, શરીરત્વાદિત્યનૈકાન્તિકં શલભાદિશરીરે ।
વિશિષ્ટસંસ્થાનવત્વમપિ તસ્યાસિદ્ધમ્, ત્રિનયનસહસ્રાક્ષચતુર્ભુજાદિભેદભિન્નત્વાત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતઃ શરીરસન્તાનો ઽયોનિજશરીરકઃ, શરીરસન્તાનત્વાદ્, ગોમયજનિતવૃશ્ચિકશરીરસન્તાનવત્ ।
ન ચાનુકૂલતર્કચિન્તા કાર્યા, અન્યથાગમાર્થસ્યૈવાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ (ઋ સં 10.121.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ગન્ધવચ્છરીરં પાર્થિવમ્ ।
3) ગન્ધોપલબ્ધિઃ કરણજન્યા, કાર્યત્વાત્, કુંકુમગન્ધાભિવ્યઞ્જકઘૃતવત્ ।
ગન્ધવદિન્દ્રિયં ઘ્રાણમ્ ।
ગન્ધવતી પૃથિવી ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શસઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસંસ્કારવતી પૃથિવી ।
[ઉદકસ્ય નિરૂપણમ્ --]
ઉદકત્વસામાન્યં શરીરસમવેતં પરમાણુજાતિત્વાત્, સત્તાવત્ ।
વિપ્રતિપન્નાઃ પરમાણવઃ પરમ્પરયા શરીરારમ્ભકાઃ, ગુરુપરમાણુત્વાત્ ।
ન ચ પાર્થિવપરમાણુત્વમુપાધિઃ, તદભાવે ઽપિ સાધ્યસ્યાનુગમદર્શનેન દ્વ્યણુકાદિષુ સમવ્યાપ્તિકત્વાભાવાત્ ।
અદૃષ્ટવિશેષાકૃષ્ટત્વમેવ તત્રાપિ પ્રયોજકમિત્યન્યે ।
તઞ્ચ પૂર્વાનુમાનેન સાધયિતું શક્યતે ઇતિ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ ।
શીતસ્પર્શવચ્છરીરમાપ્યમ્ ।
રસોપલબ્ધિઃ કરણજન્યા, કાર્યત્વાદ્ગન્ધોપલબ્ધિવત્ ।
રસનમાપ્યમ્, રૂપરસયોર્મધ્યે રસસ્યૈવાભિવ્યઞ્જકત્વાલ્લાલાવત્ ।
શીતસ્પર્શવદિન્દ્રિયં રસનમ્ ।
સ્નેહવદ્ દ્રવ્યમુદકમ્ ।
રૂપરસસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહસંસ્કારવદુદકમ્ ।
[તેજસો નિરૂપણમ્ --]
1) વિવાદાધ્યાસિતાઃ પરમાણવઃ પરમ્પરયા શરીરારમ્ભકાઃ, રૂપિપરમાણુત્વાત્, પાર્થિવપરમાણુવત્ ।
ન ચાપાર્થિવપરમાણુત્વાદિત્યનેન મનઃપરમાણુવત્પ્રકરણસમત્વમ્, સો ઽગ્નેર્દેવયોન્યા આહુતિભ્યઃ સમ્બૂય હિરણ્યશરીર ઊર્ધ્વં સ્વર્ગલોકમેતીત્યાગમબાધાત્ ।
ન ચ વિશિષ્ટાદૃષ્ટાકૃષ્ટત્વમુપાધિઃ સાધનવ્યાપકત્વાત્ ।
ઉષ્ણસ્પર્શવચ્છરીરં તૈજસમ્ ।
2) રૂપોપલબ્ધિઃ કરણજન્યા, કાર્યત્વાત્ ।
ચક્ષુઃ તૈજસમ્, રૂપરસયોર્મધ્યે રૂપસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વાદાલોકવત્ ।
ઉષ્ણમિન્દ્રિયં તૈજસમ્ ।
3) વિવાદાધ્યાસિતાઃ પરમાણવો ન પાર્થિવાઃ, અત્યન્તાગ્નિસંયોગે ભસ્માનારમ્ભકત્વાત્, જલપરમાણુવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતં તૈજસમ્, અશીતત્વે સતિ અપાકજરૂપાધારપરમાણુજન્યદ્રવ્યત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નાગ્નિવત્ ।
ઉષ્ણસ્પર્શવત્તેજઃ ।
રૂપસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વદ્રવત્વસંસ્કારવત્તેજઃ ॥
ઇતિ ચ તેજઃ ॥
[વાયોર્નિરૂપણમ્ --]
1) વિવાદાધ્યાસિતાઃ (વાયવીયાઃ) પરમાણવઃ પરમ્પરયા શરીરારમ્ભકાઃ, સ્પર્શવત્પરમાણુત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નપરમાણુવત્ ।
અરૂપં શરીરં વાયવીયમ્, મૂર્તત્વે સતિ ત્વગિન્દ્રિયાન્યત્વે ચ સતિ વ્યાપ્ત્યા ત્વગિન્દ્રિયસંયોગાધારઃ શરીરમ્ ।

2) સ્પર્શોપલબ્ધિઃ કરણજન્યા કાર્યત્વાદ્રૂપોપલબ્ધિવત્ ।
સ્પર્શનંવાયવીયમ્, રૂપસ્પર્શયોર્મધ્યે સ્પર્શસ્યૈવાભિવ્યઞ્જકદ્રવ્યત્વાદ્, વ્યજનાનિલવત્ ।
અરૂપાવયવીન્દ્રિયં સ્પર્શનમ્ ।
પૂર્વેષ્વત્ર ચ શરીરેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તો ઽવયવી વિષયઃ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
3) વાયુરસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવિષયો ન ભવતિ, વાયુત્વાત્પરમાણુવાયુવત્ ।
ન ચ પરમાણુત્વમુપાધિઃ, વાયુદ્વયણુકાદિષુ સાધ્યસ્યાનનુગમદર્શનાત્ ।
વાયુરસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવિષયો ન ભવતિ, અરૂપિદ્રવ્યત્વાદાકાશવત્ ।
ન ચાસ્પર્શવદ્દ્રવ્યત્વમુપાધિઃ, સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્તત્રૈવાભાવાત્ ।
ન ચોદ્ભૂતસ્પર્શાભાવો મહત્ત્વે સતિ પ્રયોજકઃ, વારિસ્થિતે તેજસિ અભાવાત્ ।
ન ચ તસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્, ઉષ્ણં જલમિતિ વિભ્રમાનુપપત્તેઃ ।
4) સ્પર્શનં નીરૂપદ્રવ્યગ્રાહકં ન ભવતિ, બાહ્યેન્દ્રિત્વાચ્ચક્ષુર્વત્ ।
ન ચ વાયુરસ્મદાદિપ્રત્યક્ષઃ, અનુદ્ભૂતરૂપાનધિકરણત્વે સતિ ઉદ્ભૂતસ્પર્શાધિકરણત્વાદ્ઘટવદિતિ સામ્પ્રતમ્, પરમાણૌ વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ મહત્ત્વે સતીતિ વિશેષણીયમ્, પ્રત્યક્ષસામગ્રીસદ્ભાવસ્યોપાધેઃ ।
સા ચાનુવિચાર્યમાણા ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શમહત્ત્વાન્નાતિરિચ્યતે ।
તસ્યાપિ સાધને ઽપસિદ્ધન્તઃ ।
તથા નાસ્મદાદિબાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષો વાયુઃ, અસ્મદાદ્યપ્રત્યક્ષસંખ્યાધિકરણત્વાન્નભોવત્ ।
અન્યથા તસ્યાપિ બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ, ઉભયોરપિ સમાનસામગ્રીગ્રાહ્યત્વાદિતિ ।
નિરૂપઃ સ્પર્શવાન્ વાયુઃ ।
સ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારવાન્ વાયુઃ ॥
[આકાશસ્ય નિરૂપણમ્ --]
1) વિવાદાધ્યાસિતા શબ્દોપલબ્ધિઃ કરણજન્યા, કાર્યત્વાદ્રૂપોપલબ્ધિવત્ ।
તચ્ચેન્દ્રિયં બાહ્યં બાહ્યર્થપ્રકાશકત્વાચ્ચક્ષુર્વત્ ।
શબ્દઃ ક્વચિદાશ્રિતઃ, ગુણત્વાદ્રૂપવત્ ।
શબ્દાશ્રય ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે, શબ્દાશ્રયત્વાદ્વ્યતિરેકેણ રૂપવત્ ।
2) અન્યે તુ શબ્દો ઽષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતઃ, તદ્વૃતૌ બાધકોપપત્તૌ ગુણત્વાદ્વ્યતિરેકેણ રૂપવદિતિ બ્રુવતે ।
તદસત્, વ્યાપ્તસિદ્ધેઃ ।
વ્યતિરેકસ્યાભાવરૂપત્વેન પ્રતિયોગિસાધ્યજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનત્વાત્, તજ્જ્ઞાને ઽનુમાનવૈયર્થ્યાત્ ।
ન ચ સર્વાવિનાભાવાનામુચ્છેદઃ, યત્ર વ્યતિરેકસ્ય ભાવરૂપત્વં તત્રૈતદ્દોષસ્યાભાવાત્ ।
આકાશગતમહત્ત્વસપક્ષસ્યાપિ સંભવાન્ન કેવલવ્યતિરેકિત્વમ્ ।
સાધ્યે ઽષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તાશ્રિતત્વમાત્રપ્રયોગે અસાધારણત્વમ્, રૂપત્વાદિસામાન્યાનામપિ સપક્ષત્વાત્તેભ્યો હેતોર્વ્યાવૃત્તેઃ ।
3) વિપ્રતિપન્નમચાક્ષુષમ્, અરૂપિદ્રવ્યત્વાત્, સર્વગતત્વાત્, સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાત્, નિત્યેન્દ્રિયત્વાત્, આત્મવત્ મનોવચ્ચ ।
આકાશરૂપમ્, મહત્ત્વે સતિ રૂપાજનકત્વાત્, નિત્યમહત્તાત્, સર્વદાસ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાદ્ વાયુવદાત્મવચ્ચ ।
વિપ્રતિપન્નં મૂર્તમનેન સંયુક્તં મુર્તત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
અનેનેતિ વિપ્રતિપન્નવિષયાભિપ્રાયેણ ।
4) આકાશં પરિમાણવત્, સંયોગિત્વાદ્ઘટવત્ ।
ન ચ ક્રિયાવત્ત્વમુપાધિઃ, અનુત્પન્નક્રિયસ્યાપિ કસ્યચિન્નાશાત્ ।
તસ્ય તદાધારત્વયોગ્યતાં વિહાય ન કિઞ્ચિદન્યદસર્વગતત્વાદતિરિચ્યતે, તચ્ચ પરિમાણવિશેષઃ ।
ન ચ સ્વાત્મનિ સ્વસ્યોપાધિત્વં, તદતિરિક્તસાધ્યાકારાનભ્યુપગમાત્ ।
અસર્વગતત્વસ્ય રૂપાદિષ્વપિ સંભવાત્, દ્રવ્યત્વેન વિશેષણે વિશેષ્યવૈયર્થ્યાત્ ।
સ્પર્શવત્ત્વસ્ય પ્રયોજક્ત્વે મનસો ઽપરિમાણત્વપ્રસઙ્ગઃ, મનસિ ચ તદભાવાત્ ।

તચ્ચાણ્વિતિ વક્ષ્યામઃ ।
આકાશમપરિમિતમ્, અક્રિયત્વાદ્રૂપવદિત્યત્રાદ્રવ્યત્વમુપાધિઃ ।
5) આકાશં સંયોગિ વિભાગિ ચ, દ્રવ્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
ન ચ સાવયત્વમુપાધિઃ, તસ્ય મદુક્તહેતુગર્ભિતત્વાદ્, દ્રવ્યતે સતિ આરભ્યત્વસ્ય તત્ત્વાત્ ।
સર્વગતેન્દ્રિયમાકાશં તદેવ શ્રોત્રમ્ ।
ન ચૈવં સર્વત્ર શબ્દોપલમ્ભઃ, વક્તૃશ્રોતૃશરીરસન્નિધિશબ્દોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાપિ કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નાકાશસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
ઉપાધિભેદાચ્ચ ભેદ ઇત્યનર્થબીજમ્, આત્માન્તઃકરણાદીનામપિ તથાભાવે વિરોધાભાવત્ ।
શબ્દવદાકાશમ્ ।
શબ્દસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગવત્ ।
[દિક્કાલયોર્નિરૂપણમ્ --]
વિવાદાધ્યાસિતઃ સંયોગો વિશેષગુણરહિતેભ્યો દ્રવ્યેભ્યો જન્યતે, સંયોગત્વાદ્, અન્તઃકરણરૂપદ્વયસંયોગવત્ ।
વિવાદાસ્પદં વિશેષગુણરહિતદ્રવ્યદ્વયજન્યમ્, કાર્યત્વાત્, તદ્વદેવ ।
ન ચાન્તઃકરણદ્વયસંયોગત્વમુપાધિઃ, વ્યર્થવિશેષણત્વાત્ તદ્વદેવ ।
ન ચાન્તઃકરણદ્વયગુણત્વમુપાધિઃ, દ્વયગુણત્વેનૈવોપપત્તૌ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
નિરુપાધિકસ્ય (સાધ્ય)પરિત્યાગે સ્વાભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સાધ્યે બહુવચનક્ષેપણાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ ભૂષણસ્ય સંખ્યાનભ્યુપગમેન મનોગતત્વસ્ય દૂરાપાસ્તત્વાત્ ।
ન મનો મનસા સંયુજ્યતે નિત્યદ્રવ્યત્વાદિતિ સાધને દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ ।
અત એવ સંયોગાભ્યુપગમેનાસ્પર્શવત્ત્વાદ્ દ્રવ્યાનારમ્ભકત્વમિત્યાહ ભાષ્યકારઃ ।
અન્યથા સજાતીયતંયોગાભાવમેવ હેતું બ્રૂયાત્, કારણત્વાત્સંયોગસ્ય ।
તથા ચ વ્યોમશિવઃ-- `પરકીયેન ચ મનસા સૂક્ષ્મશરીરસ્થં મનઃ મર્યાયેણાભિસમ્બન્ધયતિઽ ।
ન ચાનૈકાન્તિકત્વમ્, અજસંયોગાસિદ્ધેઃ ।
ન ચ વિમતિપદં વિશેષગુણરહિતદ્રવ્યાભ્યાં ન જન્યતે, અન્તઃકરણસંયોગાતિરિક્તત્વાદ્ વ્યોમવદિતિ સામ્પ્રતમ્, અકાર્યત્વસ્યોપાધેઃ ।
તયોશ્ચ દિક્કાલસજ્ઞેતિ ।
સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગયુક્તૌ દિક્કાલૌ, સર્વગતત્વાદિતિ પૂર્વવત્સાધનીયમ્ ।
[આત્મનો નિરૂપણમ્ --]
વિવાદાધ્યાસિતો ઽહંપ્રત્યયો ઽહંપ્રત્યયવ્યતિરિક્તે પ્રમા પ્રમાત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવત્ ।
[આત્મૈવ જ્ઞાનાધારઃ--]
તસ્ય ચ કો વિષય ઇતિ ચિન્તાયાં પરશરીરપરાત્માદિષ્વતિપ્રસઙ્ગનિરાકરણાર્થં યત્ર સ્વયં સમવેતઃ, સ એવ તસ્ય વિષય ઇતિ વક્તવ્યમિતિ સ્થિતે ---
ન શરીરં તત્સમવાયિ, કાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
ન ચાશરીરત્વમુપાધિઃ, મૃતશરીરે તદભાવે ઽપિ સાધ્યસાધનયોરનુગમદર્શનાત્ ।
ન ચાજીવચ્છરીરત્વમુપાધિઃ, સુષુપ્તૌ જીવચ્છરીરે ઽપિ તદભાવાત્ ।
અવસ્થાવિશેષવતઃ શરીરસ્ય પક્ષત્વાન્ન દોષઃ, તથા શરીરત્વાત્ મૃતશરીરવદિતિ વાચ્યમ્ ।
વિવાદાધ્યાસિતઃ પ્રાણો ન જ્ઞાનાધારઃ, કાર્યત્વાદ્વાયુત્વાત્, પ્રાણત્વાત્ સુષુપ્તાવસ્થપ્રાણવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતં બોધાધારજં કાર્યત્વાત્, ચેષ્ટાવત્ ।
ન ચ યોગ્યાનુલબ્ધિબાધઃ, પ્રયત્નાધારસ્યેવ બોધાધારસ્ય યોગ્યત્વેનાપિ સમ્ભવાત્, ગૌરત્વાદિવદ્ બોધસ્ય પરપ્રત્યક્ષાસિદ્ધેઃ ।
તદ્વિશિષ્ટસ્યાતીન્દ્રિયત્વાન્મનસઃ પરબોધગ્રહણે સામર્થ્યાભાવાત્ ।
શરીરસ્ય તુ યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા બાધ ઇતિ ચેત્ ।
કિં ચાતઃ? તસ્યૈવ બોધાધારત્વાત્તદભાવે બોધાધારસ્યાપિ અભાવ ઇતિ ચેત્ ।
ન, નિયમાસિદ્ધેઃ ।
વ્યાપ્તત્વાન્નૈવમિતિ ચેત્, તર્હ્યનુમાનેન બાધો વક્યવ્યઃ, તત્ર ચાશ્રયનિરૂપણં દુર્ઘટમ્ ।

વિવાદાધ્યાસિતં બોધાધારજં ન ભવતિ, શરીરજન્યત્વાદાકાશવદિતિ પ્રાગેવ વ્યુદસ્તમ્ ।
શરીરજન્યત્વોપાધિવાદે ઽપિ મૃતશરીરક્રિયાદિષુ વ્યભિચારવારણાર્થં બોધાધારપૂર્વકત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તદ્વ્યતિરિક્તત્વે સતીતિ વિશેષણં ચોપાદેયમ્ ।
તત્રાપિ સુષુપ્તશરીરક્રિયાદિષુ વ્યભિચારપરિહારાય જાગ્રત ઇતિ વિશેષણપ્રાપ્તે, અત્રાપ્યુદાસીનસ્યાકસ્મિકનિપતિતક્રિયાપરિહારાર્થં કુર્વત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
સ્વસ્યૈવ પ્રયાસાધિક્યમુક્તં સ્યાદ્વ્યર્થવિશેષણત્વં ચોક્તં પૂર્વમ્ ।
ઉપાધિરવિનાભૂતધર્મધર્મત્વેન ભવત્યેવૈતદ્દૂષણમ્ ।
અન્યથાનુમાનાન્તરેષ્વપિ તન્ન સ્યાત્ ।
નિરુપાધિકસ્ય સમ્બન્ધસ્ય વ્યાપ્તિત્વેનોપાધિભઙ્ગે જાતે, ક્વચિત્સમ્બન્ધે ચ દૃષ્ટે, અન્યત્ર કેવલસ્ય હેતોર્દર્શનમપિ ન દોષમાવહતીત્યવોચમિત્યલમ્ ।
[પ્રભાકરમતનિરાસઃ --]
અન્યે તુ સર્વાર્થવિત્તિષુ ગ્રાહકત્વેન આત્મસિદ્ધિરિતિ બ્રુવતે ।
તદસત્, આત્મનો ઽપિ ચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગાત્, તજ્જનિતજ્ઞાને ભાસમાનત્વસ્યૈવ તત્ત્વાત્ ।
યદિ ચ નીરૂપદ્રવ્યસ્યાપિ ચાક્ષુષત્વમ્, તદા નભસો ઽપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચાત્મા ચાક્ષુષજ્ઞાને પ્રકાશતે નીરૂપદ્રવ્યત્વાદ્ગગનવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતં જ્ઞાનમાત્મપ્રતિભાસમ્, જ્ઞાનત્વાદહમિતિસમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ચેત્, ન, કાલાત્યયાપદેશાત્ ।
તથા હિ --- અસ્તિ તાવત્ સૌગતતચ્છિષ્યાણામનાત્મવાસનાતો વિષયેભ્યો નિવૃતિઃ, અનાત્મવાસનાતશ્ચ પ્રવૃતિરિતિ ।
ન ચ તે પ્રમાણમૂલે એવેતિ નિયમઃ, રજ્જુસર્પવિવેકાગ્રહણાદ્વા વિભ્રમાદ્વા શુક્તિરજતવિવેકાગ્રહણાદ્વા વિભ્રમાદ્વાનયોરનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તે ન નિવૃત્તી, નાપિ પ્રવૃત્તી વા ।
ન ચાજ્ઞાનુપૂર્વિકા નિવૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્વા સ્વસ્થસ્ય સંભવતિ ।
ન ચાત્મજ્ઞાને તેષાં તદુપપદ્યતે, તથાનભ્યાસદશાયાં કો ઽહમિત્ય(ધ્યવસાયાનુપપત્તિર્નિશ્ચીયતે), અનધ્યવસાયે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં ચ કઃ પુનસ્તત્પ્રતિભાસે સમ્બન્ધાર્થઃ? કર્મત્વમ્, તદતિરિક્તં વા? પ્રથમે ઽપસિદ્ધન્તઃ, દ્વિતીયે દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ* ।
[* -એઃ એદ્ન્] વિષયત્વં ચ પ્રથમાન્નાતિરિચ્યતે ।
ગ્રાહકગૃહીતિભાવે તુ સિદ્ધસાધનમ્ ।
અતો ઽતિરિક્તસ્યાનુગતસમ્બન્ધમાત્રસ્યાસિદ્ધિઃ ।
કિં ચ યોગિનાં વિયુક્તાવસ્થાયાં પરમાણુરૂપાદિવિષયચાક્ષુષજ્ઞાનસ્ય પક્ષીકારે ભવતામાશ્રયૈકદેશાસિદ્ધઃ, અન્યથાસ્માકમનૈકાન્તઃ ।
ન ચ માનસપ્રત્યક્ષત્વે તત્સામગ્રયાઃ સર્વદા સન્નિહિતત્વાત્ સુષુપ્તાવસ્થાયામપ્યાત્મજ્ઞાનપ્રસઙ્ગઃ, અહં શરીરમિતિવિવેકાગ્રહણાદિષુ અહંજ્ઞાનોત્પત્તૌ બાહ્યેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તકારકગ્રામસ્યૈવ ત્વયાપિ વક્તવ્યત્વાત્તદ્બલેનૈવ સર્વસ્યોપપત્તેઃ, તથાવિધકર્મવૈકલ્યાદ્વા ।
તસ્માન્ન સર્વવિત્તિષ્વાત્મનઃ* પ્રતિભાસઃ ।
[* સર્વવિદિષ્વા]
[આત્મનો જ્ઞાનરૂપત્વનિરાસઃ--]
સ ચ જ્ઞાનાશ્રયો ન તુ વિજ્ઞાનાત્મકઃ, ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે (બૃહ 4.3.23) ઇતિ શ્રુતૌ દ્રષ્ટૃદૃષ્ટ્યોઃ સમ્બન્ધપ્રતીતેઃ ।
ન ચામ્નાયપ્રતીતો ભ્રાન્તો ભવિતુમર્હતિ, અવિશેષાત્ ।
ન ચ સિદ્ધાર્થે વાચકાભાવઃ, અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
ન ચાતત્પરત્વમ્, તસ્યાન્યતો ઽસિદ્ધત્વેન વિશિષ્ટપરત્વાત્ ।
ન ચ રાહોઃ શિર ઇતિવદુપચરિતત્વમ્, મુખ્યે બાધકાભાવાત્ ।
ન ચાદ્વૈતશ્રુતિર્બાધિકા, વિપર્યયે પ્રત્યુત તસ્ય ભેદગ્રાહકત્વાત્ ।
ન ચ તત્ર તસ્ય સામર્થ્યં નાસ્તીતિ વાચ્યમ્, સામર્થ્યે સતિ વિરોધાભાવાત્ ।
ન ચ સમ્બન્ધાભાવે ગ્રહણાસમ્ભવઃ, અદોષત્વાત્ ।
ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ, અનુપલબ્ધેર્નિયામકત્વાત્ ।
પ્રતિયોગિતત્પ્રયુક્તવ્યતિરિક્તસામગ્રીસાન્નિધ્યે સતિ પ્રતિયોગિજ્ઞાને ચ સતિ નિયામકત્વાત્ ।
અથવા કરણસમ્બન્ધસ્યૈવ નિયામકત્વાત્ ।
તથા હિ -- ઘટસંયુક્તેન ચક્ષુષા જનિતં જ્ઞાનં ઘટમેવાવગાહતે નાર્થાન્તરમ્, અસમ્બદ્ધત્વાત્ ।

કિઞ્ચાસ્તિ તાવદિયં પ્રસિદ્ધિઃ, ઽઅત એવ વ્યવહરામઃઽ ઇતિવચનાત્ ।
તસ્યાશ્ચ કારણાભાવે સતિ નિત્યત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમપ્રત્યક્ષત્વં ભેદસ્ય, સમ્યગપરોક્ષાનુભવવિષયસ્યૈવ સત્ત્વાત્ ।
નિત્યત્વે ચ ત્રયાણાં સિદ્ધેઃ ।
ન ચાપસિદ્ધાન્તઃ, અસ્માકમપિ નિત્યપ્રતીતિસિદ્ધેઃ ।
ન ચ ભેદાનવસ્થા બાધિકા, ભેદાન્તરપ્રસક્તૌ મૂલાભાવાત્ ।
ભેદભેદિનૌ ભિન્નાવિતિ લોકવ્યવહારદર્શનાત્ ।
ન ચૈકભેદબલેનાન્યભેદાનુમાનમ્, દૃષ્ટાન્તભેદાવિઘાતેનોત્થાને દોષાભાવાત્ ।
સો ઽયં પિણ્યાકયાચનાર્થં ગતસ્યાપિ શાકાદિનઃ ખારિકાતૈલદાતૃત્વાભ્યુપગમ ઇવ ।
દૃષ્ટાન્તભેદવિઘાતે ત્વનુમાનાનુત્થાનમેવ, ઉપજીવ્યસ્ય પ્રબલત્વેન તેનૈવ બાધાત્ ।
સ્વાત્મવ્યાતકત્વેન જાતિત્વાત્ ।
એતેનાદૃશ્યત્વાદયો નિરસ્તાઃ ।
ન ચાનિર્વચનીયત્વં ભેદસ્ય, તત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ।
ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્તિઃ પ્રમાણમિતિ ચેત્, અન્યથાપ્યુપપત્તૌ વિરોધભાવાત્ ।
અસતો ભાસમાનાયોગાત્, બાધાયોગાત્સતઃ, અત્ર ચોભયં દૃશ્યતે ઇતિ ચેત્, ન; પ્રથમે ઽસત્પદસ્ય બોધકત્વે ભાસમાનાયોગાદિત્યનેન વ્યાઘાતઃ ।
અન્યથાપાર્થકત્વમ્, પ્રયુક્તપદાર્થાનાં સમ્ભૂયકારિત્વનિયમાત્ ।
દ્વિતીયે સત ઇતિ કો ઽર્થઃ? કિં સત્તાયુક્તસ્ય, આહોસ્વિદબાધિતસ્ય, બ્રહ્માસ્વરૂપસ્ય વા? પ્રથમે સત્તાયુક્તસ્યાબાધિતત્વેન વ્યાપ્તિઃ કુત્રઃ દૃષ્ટા? પ્રપઞ્ચસ્ય બાધ્યત્વાદ્, બ્રહ્મણો નિર્ધમકત્વેન સત્તાભાવાત્ ।
દ્વિતીયે સાધ્યાવિશિષ્ટતા ।
તૃતીયે સિદ્ધસાધનતા ।
તસ્માન્નાનિર્વચનીયત્વમપિ ।
[અખણ્ડાર્થત્વખણ્ડનમ્--]
એતેન યદાહુરેકદણ્ડિનઃ -- સત્યાદિપદમખણ્ડપરમ્, લક્ષણવાક્યત્વાદ્, ગન્ધવતી પૃથિવીતિવત્, ઘટઃ કલશ ઇતિવદ્વા ।
તદપિ નિરસ્તમ્, અખણ્ડપરનિત્યન્યૂનાનતિરિક્તાર્થમિત્યર્થો યત ઇતિ ।
ન ચાર્દ્વતપક્ષે સત્યજ્ઞાનાનન્દાદિશબ્દાનાં સહપ્રયોગો ઘટતે, પર્યાયત્વાત્ ।
અપર્યાયત્વે ઽદ્વૈતહાનિઃ ।
ન ચ `પ્રકૃષ્ટઃ પ્રકાશઃ સવિતાઽ ઇતિવત્ શબ્દદ્વયેનાપિ એક એવાર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ યુક્તમ્, દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ ।
પ્રકૃષ્ટશબ્દસ્યેતરેતરાભાવાદિનિમિત્તસવ્યપેક્ષતયા પ્રવૃત્તેઃ, પ્રકાશશબ્દસ્ય પ્રકાશત્વબલાત્, અન્યથા તત્રાપિ પર્યનુયોગસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
કિં ચ લોકે યથા પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશબ્દયોઃ પરસ્પરવ્યતિરેકેણ પ્રયોગઃ --- પ્રકૃષ્ટઃ પુમાન્, પ્રદીપઃ પ્રકાશ ઇતિ ।
દ્વયોશ્ચૈકત્ર મયૂખમાલિનિ પ્રયુક્તયોસ્તુ અર્થવિશેષબોધકત્વમ્ ।
ન ચૈવં જ્ઞાનાનન્દશબ્દયોરસ્તિ, લૌકિકજ્ઞાનાનન્દસ્યાપિ બ્રહ્મરૂપત્વાત્ ।
ભેદેન વ્યુત્પત્તૌ ભગ્નો ઽદ્વૈતવાદઃ ।
તસ્માદાનન્દશબ્દો દુઃખભાવમાત્રે પ્રયુક્તઃ, મુખ્યે બાધકસમ્ભવાત્ --- ઽઅશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ (છા ઉ 8.12.1) ઇતિ વચનાત્ ।
ન ચાસ્ય સાંસારિકસુખનિષેધપરત્વમ્, સુખદ્વયસ્યાભાવાત્ ।
લોકે ઽપિ માત્રયા પરમાનન્દપ્રતીતિરિત્યભ્યુપગમાત્ ।
ન ચાત્રાવચ્છિન્નસુખનિષેધાર્થમ્, તત્રાપ્યવચ્છેદસ્યૈવ નિષેધો ન સુખસ્ય ।
ન ચ સામાન્યશબ્દસ્ય સંકોચે પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચાનન્દશ્રુતિઃ પ્રમાણમ્, તસ્યા ઉપચરિતાર્થત્વાત્ ।
ન ચ વિપર્યયઃ, આનન્દસ્ય સર્વદા-અદર્શનેનાનિત્યત્વપ્રાપ્તૌ મોક્ષત્વવ્યાઘાતાત્ ।
યોગર્દ્ધિસમાસાદિતચિરકાલોપભોગયોગ્યસુખવિશેષપરત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
અનન્તત્વાદિશ્રુતિસ્તુ આપેક્ષિકસુખાદ્યપેક્ષયા બહુકાલત્વેન વ્યાખ્યેયા, ઽઅમૃતા દેવાઽ ઇતિવત્ ।

ન ચ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ, નિત્યત્વે સુતરામનુપપત્તેઃ ।
ન હિ સિદ્ધસ્ય સમ્પાદનાય કશ્ચિદ્ યતતે ઽત્ર ।
અવચ્છેદનિવૃત્ત્યર્થમિતિ ચેત્, તર્હિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકિનો ઽત્રાવચ્છેદનિવૃત્તિરેવ કૃત્યુદ્દેશ્યા, અન્યસ્ય વિદ્યમાનસ્યાપ્યતન્ત્રત્વાત્ ।
ન ચૈકનિત્યસુખવાદે કારણોપાદાનં ઘટતે, તદ્વિશેષે તુ કૈવ કથા? ન ચૈકસ્યૈવાતિશયાનતિશયૌ શઙ્કાર્હૌ, એકત્વવ્યાઘાતાત્ ।
અવચ્છેદનિવૃત્ત્યર્થં કારણવિશેષોપાદાનમિતિ વક્તવ્યમ્, તત્ર ચ દુઃખાભાવસ્ય સુખત્વેનાનુભવસ્ય નિરતિશયત્વાત્, તદનુપપત્તિરિતિ યો ઽયં દોષ ઉક્તઃ, સ સમાનઃ ।
તસ્માદ્ દુઃખાભાવાતિરિક્તસુખસાધનપર્યાલોચનયા જન્યમનિત્યમનેકં ચાભ્યુપેયમ્ ।
ન ચ તથાવિધસ્ય મુક્તૌ કથાસમ્ભવ ઇતિ ।
જ્ઞાનશબ્દશ્ચ જ્ઞાયતે ઽસ્મિન્નિત્યધિકરણવાચકઃ ।
આનન્ત્યં પુનરૂભયાન્તાભાવ એવ, તત્રૈવ લોકવ્યુત્પત્તેઃ ।
એકમિતિ ચ દ્વૈરૂપ્યનિરાકરણપરમ્, એકત્વસંખ્યાં વાચષ્ટે, લોકે તત્રૈવ વ્યુત્પત્તેઃ, લોકાવગતશક્તેશ્ચ વેદે બોધકત્વાત્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનાશ્રય આત્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
[આત્મનો નાનાત્વમ્--]
વિવાદાધ્યાસિતં મયા સમ્બદ્ધં મૂર્તત્વાત્, મચ્છરીરવદ્ -- ઇતિ નિત્યત્વાનાદિત્વસર્વગતત્વસિદ્ધિઃ ।
તસ્ય ચાનેકત્વમ્, વ્યવસ્થાન્યથાનુપપત્તેઃ ।
અનિર્વચનીયત્વે નિરાકૃતે જીવભેદે ઽવિપ્રતિપત્તેશ્ચ ।
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ ।
(મુ 3.1.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અસ્યા અર્થઃ -- દ્વૌ સુપર્ણૌ આત્માનૌ સયુજૌ = સહવર્તમાનૌ સખાયૌ = એકકાર્યકારિત્વેન, સમાનં વૃક્ષમ્ = એકં શરીરં પરિષસ્વજાતે = આલિઙ્ગિતવન્તૌ ।
તયોરાત્મનોર્મધ્યે એકો = ભોક્તા પિપ્પલં સ્વાદુ અત્તિ = સુખવિશેષં ભુઙ્ક્તે ।
અનશ્નન્ અન્યઃ = અભોક્તા ઈશ્વરઃ અભિચાકશીતિ = સર્વતો ઽત્યર્થં પ્રકાશતે ઇતિ વિસ્પષ્ટો જીવબ્રહ્મણોર્ભેદઃ ।
અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃ ।
(શ્વેતા 4.5) ઇતિવત્ ।
ન ચ શ્રુતિપ્રતીતો ઽન્યથા ભવિતુમર્હતિ ।
કથં તર્હિ `નેહ નાનાસ્તિ કિંચનઽ (બૃહ 4.4.19) ઇતિ, `મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ, ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (કઠ 4.10) ઇતિ ચ, (લિઙ્ગાત્) નાનાત્વદર્શને તદ્ભાવોપચારાત્ ।
ન ચ સતિ પ્રયોજને નિમિત્તે ચોપચારઃ પ્રવર્તતે, ન ચાત્ર પ્રયોજનમસ્તીતિ વાચ્યમ્, નિયમાસિદ્ધેઃ ।
અજ્ઞાતમુખ્યેષુ યવવરાહાદિષુ ગૌણશબ્દપ્રયોગેષુ તદભાવાત્ ।
સત્તાબોધકલાક્ષણિકગોશબ્દે ચ, યથા ગૌર્વાહીકઃ ।
યથાહુર્વાર્તિકકારાઃ ---
બહુજાતિગુણદ્રવ્યકર્મભેદાવલમ્બિનઃ ।
પ્રત્યયાન્ સહસાજાતાન્ શ્રૌતલાક્ષણિકાત્મકાન્ ॥
ન લોકઃ કારણાભાવાન્નિર્ધારયિતુમિચ્છતિ ।
બલાબલાદિસિધ્યર્થં વાક્યજ્ઞાસ્તુ વિવિઞ્ચતે ॥
(શ્લો વા??)
અસ્મદાદિગૌણપ્રતીતેર્હિ ચિન્તા ।
વૃદ્ધવ્યવહારાગતેષુ ગૌણપ્રયોગેષુ કો ઽયમાગ્રહઃ, યથા સર્ષપરસે તૈલશબ્દઃ? મુખ્યેષુ બાધકાભાવાત્ કથમુપચાર ઇતિ નાશઙ્કનીયમ્, પ્રત્યક્ષેણ શ્રુત્યા ચ ભેદપ્રતીતેઃ ।
આત્મા દ્રવ્યત્વવ્યતિરિક્તાપરજાત્યાધારભેદેન નાના, અશ્રાવણવિશેષગુણાધિકરણત્વાત્, પૃથિવ્યાદિવત્ ।
તત્ર ન મૂર્તત્વમુપાધિઃ, રૂપાદૌ તદભાવે ઽપિ સાધ્યાનુગમદર્શનાત્ ।
મકરન્દસ્તુ વિવાદપદાનિ શરીરાણિ, એકેનાત્મનાત્મવન્તિ, શરીરત્વાત્, મચ્છરીરવદિતિ ।

તસ્ય નિત્યત્વમ્ ।
વિશેષગુણા દ્રવ્યત્વેન સાધનીયાઃ ।
તસ્ય ગુણાઃ -- બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્મભાવનાસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગાઃ ।
પ્રયત્નાશ્રય આત્મા ।
[મનસો નિરૂપણમ્--]
વિવાદપદમિન્દ્રિયજજ્ઞાનવિષયઃ, વસ્તુત્વાદ્ ઘટવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતો મૂર્તસંયોગાસમવાયિકારણકવિશેષગુણાધારઃ, નિત્યત્વે સતિ અનિત્યવિશેષણગુણવત્ત્વાત્, પાર્થિવપરમાણુવત્ ।
ન ચ તત્ત્વમુપાધિઃ, ત્વન્મતે ઘટસ્યાપ્યગ્નિસંયોગજવિશેષગુણાધારત્વાત્ ।
ન ચ પાર્થિવત્વમુપાધિઃ, ત્વન્મતે ઘટસ્યાપ્યગ્નિસંયોગજવિશેષગુણાધારત્વાત્ ।
ન ચ પાર્થિવત્વમુપાધિઃ, અપક્વનષ્ટઘટે વ્યભિચારાત્ ।
ન ચાસ્માકમાદ્યમુપાધિઃ, નભસિ તદભાવે ઽપિ સાધ્યાનુગમદર્શનાત્ ।
મનઃ પરમાણુ, પરવિશેષગુણાસમવાયિકારણાશ્રયત્વે સતિ નિત્યત્વાત્, તૈજસપરમાણુવદિતિ કેચિત્ ।
તન્ન, સ્પર્શવત્ત્વે સતિ નિત્યત્વોપાધેઃ ।
અણુત્વમાત્રસાધને સ્પર્શવદમહત્ત્વમુપાધિઃ ।
મૂર્તત્વમાત્રસાધને ચ નિત્યપદવૈયર્થ્યમ્ ।
તદ્વ્યતિરિક્ત્તસ્ય હેતુત્વે કાશિકાકૃતો મતે સ્પર્શવત્ત્વમુપાધિઃ ।
તમોદ્રવ્યત્વપક્ષે સ્પર્શવત્ત્વસ્ય તમસ્યેવ સાધ્યવ્યાપકત્વે દ્રવ્યસમવાયિદ્રવ્યત્વમુપાધિઃ ।
એતેન મનો મૂર્તં વિભુસંયોગિત્વાદ્ઘટવદિત્યપિ નિરસ્તમ્, ઉક્તોપાધિકત્વાત્ ।
સુખાદયો મૂર્તસંયોગાસમવાયિકારણકાઃ, અનિત્યત્વે સતિ નિત્યવિશેષગુણત્વાત્, પાર્થિવપરમાણુરૂપદિવદિતિ વિભાગજશબ્દજશબ્દેનાનૈકાન્તાદસાધનમ્ ।
અશબ્દત્વે સતીતિ વિશેષણે પરસ્યૈવ વૈયર્થ્યમ્ ।
મૂર્તં મનઃ શ્રોત્રવ્યતિરિક્તેન્દ્રિયત્વાદિત્યપિ નિરસ્તમ્, પૂર્વોક્તોપાધેઃ ।
અવિભુત્વે ચ સ્પર્શવત્ત્વં સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઉપાધિઃ ।
એતેનાવિભુ નિત્યદ્રવ્યત્વાદિત્યનેનામહત્ત્વસાધને સાધ્યવ્યાપકત્વાત્ સ્પર્શવત્ત્વં નોપાધિરિતિ શ્રીવલ્લભોક્તં નિરસ્તમ્ ।
ન ચ મનો વિભુ,
1 સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાત્ (ન્યા કુ 3.1),
2 સદા વિશેષગુણરહિતદ્રવ્યત્વાત્,
3 નિરવયવેન્દ્રિયત્વાત્,
4 દ્રવ્યાનારમ્ભકનિત્યદ્રવ્યત્વાત્,
5 નિત્યેન્દ્રિયત્વાત્,
6 વિજ્ઞાનસમવાયિકારણસંયોગાધારેન્દ્રિયત્વાત્,
7 સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાત્,
8 નિત્યગુણગ્રાહકેન્દ્રિયત્વાત્,
9 અભૂતત્વે સત્યરૂપિત્વાત્, કાલવદ્, આત્મવદ્, આકાશવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષદૂષણે કથં સ્વપક્ષસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, મનસઃ સર્વગતત્વાભ્યુપગમે આકાશકાલાતિરિક્તસ્ય સાધયિતુમશક્યત્વેન ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણબાધાશ્રયાસિદ્ધયોરન્યતરાક્રાન્તત્વાદિતિ સ્પષ્ટતરમસ્મન્ન્યાયલક્ષ્મીવિલાસે ।
પ્રથમસ્ય તમોદ્રવ્યત્વવાદિનસ્તત્રૈવાનૈકાન્તિકત્વમ્, સર્વદેત્યસ્ય ચ વ્યર્થત્વાત્ ।
એતેન દ્વિતીયતૃતીયે દૂષિતે, સપ્તમે ઽપિવૈયર્થ્યમ્, નવમે ઽપિ અરૂપિપદસ્ય પરં પ્રતિ વૈયર્થ્યમ્, તમસો ઽભાવત્વાત્ ।
કિં બહુના દ્રવ્યત્વાવાન્તરજાત્યૈન્દ્રિયાસજાતીયદ્રવ્યત્વમુપાધિઃ ।
1 સ્પર્શરહિતત્વે સતિ અણુ મનઃ,
2 વિજ્ઞાનાસમવાયિકારણસંયોગાધારત્વે સતિ મૂર્ત્તં વા,
3 સુખગ્રાહકેન્દ્રિયં વા,
4 અણ્વિન્દ્રિયં વા,

5 જ્ઞાનજનકસંયોગાશ્રયં જડં મનઃ,
6 જ્ઞાનાસમવાયિસંયોગાશ્રયમિન્દ્રિયં વા ।
તસ્ય ગુણાઃ-- સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારાઃ ।
એષાં મૂર્તત્વદ્રવ્યત્વાભ્યાં સિદ્ધિઃ ।
1 સમવાયિકારણં દ્રવ્યમ્,
2 ગુણવદ્ દ્રવ્યમ્ ।
[10 તમસ આલોકાભાવમાત્રત્વનિરૂપણમ્--]
1) તમો નામ દ્રવ્યન્તરમસ્તિ ।
તદપિ નિરૂપણીયમિતિ ચેત્, ન, પ્રમાણાસિદ્ધેઃ ।
નીલં તમ ઇતિ પ્રતીતિઃ પ્રમાણમિતિ ચેત્, નીલબુદ્ધ્યસિદ્ધેઃ ।
ઉક્તં ચ શાલિકનાથેનાપિ-- અપ્રતીતાવેવાયં પ્રતીતિભ્રમો મન્દાનામ્ઽ (પ્ર પં 321) ઇતિ ।
કથં તર્હિ પદપ્રયોગઃ? સિતાભાવવદુપચારાત્ ।
અસિતં નીલમિતિ લૌકિકઃ પ્રયોગઃ ।
મુખ્યે બાધકાભાવાદિતિ ચેત્, આલોકનિરપેક્ષચક્ષુષો રૂપપ્રત્યયજનકત્વાસિદ્ધેઃ ।
કારણાભાવે કાર્યં જાયતે ઇતિ દુર્ઘટમેતત્ ।
અન્યથા નીલઘટસ્યાપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ ।
કથં તર્હિ છાયાયાં કૃષ્ણસર્પભ્રમ ઇતિ ચેત્, દોષવશાત્ ।
પૂર્વદૃષ્ટકૃષ્ણસર્પાધ્યારોપકો દોષ ઇતિ ।
કિમત્ર સાદૃશ્યમિતિ ચેત્, સિતાભાવત્વમ્ ।
ન ચૈવમતિપ્રસઙ્ગઃ, સાદૃશ્યમાત્રસ્યૈવ ભ્રાન્તિજ્ઞાનસામગ્રીત્વાસિદ્ધેઃ ।
ઉપયુજ્યન્તે હિ વિશેષાદર્શનાદયો ઽપિ આલોકાભાવસહકારિણો ધર્માદયો ઽપિ, વક્રદીર્ઘાવયવીન્દ્રિયસંયોગાદયશ્ચ દોષાઃ ।
2) માનસમેવ વા સ્વપ્નવિભ્રમાદીતિ કેચિત્ ।
ન ચૈવમતિપ્રસઙ્ગઃ, ચાક્ષુષલોકાભાવે કરિતુરગાદિસ્મરણવિશેષસ્યાપિ તત્ર હેતુત્વાભ્યુપગમાન્નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
એતેન સંખ્યાક્રિયાદિપ્રતીતિરપિ નિરસ્તા, તત્રૈવ વિપ્રતિપત્તેઃ, શબ્દપ્રયોગસ્યોપચારેણાપ્યુપપત્તેઃ, લૌકિકવ્યવહારસ્ય ચ સમ્યુગ્ધત્વાત્ ।
3) એકદેશિનઃ પુનર્નીલપ્રતીતિમભ્યુપગમ્ય ભ્રાન્તત્વમાચક્ષતે ।
યથાહુઃ --- અઞ્જનપુઞ્જ ઇવ શાર્વરં તમ ઇતિ ભ્રાન્તિપ્રકરણે તત્ર પ્રતિભાસિકબાધાનુપપત્તેઃ ।
અનેનાપહૃતવિષયત્વેનાનુત્થાનાદ્બાધકનિરૂપણં દુર્ઘટમિતિ પશ્યામઃ ।
4) શબ્દેન વિના પ્રતીતિસાધનં ચ ।
તમઃ શબ્દસ્ય તર્હિ કો ઽર્થ ઇતિ ચેત્, ઉભયવાદિપ્રતિપન્ન આલોકસંસર્ગાભાવઃ ।
આલોકવિશેષે સત્યપિ આલોકાન્તરાભાવસ્યાપિ સમ્ભવાત્ પ્રયોગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, તત્ર કિમાલોકાભાવપ્રયોગો ઽસ્તિ, ન વા? અસ્તિ ચેત્, તમઃશબ્દપ્રયોગો ઽપ્યસ્તુ, કા નો હાનિઃ? પર્યાયશબ્દત્વાત્ ।
અથ યથા જ્વાલાયા આશુતરવિનાશિત્વેન મધ્યે વિનાશે વિદ્યમાને ઽપિ તત્સદૃશજ્વાલોત્પત્ત્યા તિરોહિતત્વાન્ન નાશવ્યવહારઃ, તદાલોકે સત્યાલોકાન્તરાભાવસ્ય તિરોધાનાન્ન તદભાવવ્યવહાર ઇતિ ।
લૌકિકપ્રતીતિસ્તુ ભ્રમત્વેનોચ્યતે ।
તત્તુલ્યં તે તર્કકર્કશમતેરપ્યુક્તપરિહારશ્ચક્ષુરાલોકાસહકૃતં રૂપિગ્રાહકં દ્રવ્યગ્રાહકેન્દ્રિયત્વાત્ત્વગ્વદિતિ વાદિનઃ કાલગ્રાહકઘ્રાણેનાનૈકાન્તિકં વ્યર્થવિશેષણતા ચ ।
ચક્ષુરાલોકનિરપેક્ષં દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ, ઇન્દ્રિયત્વાદિતિ સાધને ઘ્રાણેન પ્રતિવાદિનાનૈકાન્તિકતા વિવક્ષિતા---સાધકત્વં ચ ।
ન હિ તવ તથાવિધં તમ એવેતિ લક્ષણં કાલાદેરપિ આલોકનિરપેક્ષેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ ।
5) આલોકભાવસ્યોભયવાદિસમ્પ્રતિપન્નત્વાત્ તમઃશબ્દવાચ્યત્વે નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિર્નાત્ર પ્રકરણં વાચ્યમ્ ।
વિવાદાધ્યાસિતઃ આલોકભાવઃ તમઃશબ્દવાચ્યઃ, ઇતરેતરાભાવવ્યતિરિક્તાલોકાભાવત્વાત્ ।
યદિત્થં ન ભવતિ, તદિત્થમપિ ન ભવતિ, યથાલોક એવ ।
અન્યે તુ તમ આલોકાભાવઃ, આલોકાનપેક્ષચક્ષુષિ સત્યેવાસતિ ચ લિઙ્ગાદૌ ગૃહ્યમાણત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નાલોકાભાવવદિતિ બ્રુવતે ।
તત્ર કૌ પક્ષસપક્ષૌ? ભિન્નાભિન્નાવિતિ ચિન્તનીયમિતિ ।

યોગિમાનસગ્રાહ્યત્વાચ્ચાવધારણાસમ્ભવેન હેત્વસિદ્ધિશ્ચ ।
તસ્માદેવં પ્રયોગક્રમઃ --- તમઃપદમાલોકાભાવવાચકમ્, આલોકાનપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યવાચકત્વાદ્, આલોકાભાવપદવત્ ।
નિરૂપિતો દ્રવ્યપદાર્થ એષ, નવપ્રકારો મુદમાતનોતુ ।
નવાત્મકસ્ય ત્રિદશાધિપસ્ય, ત્રિલોકપૂજ્યત્રિપુરાન્તકસ્ય ॥
ઇતિ શ્રીમાનમનોહરે દ્રવ્યપદાર્થઃ ॥
[ગુણપ્રકરણમ્]
[1-4 રૂપરસગન્ધસ્પર્શાણાં નિરૂપણમ્--]
1) પ્રત્યક્ષં રૂપે પ્રમાણમ્ ।
વિવાદપદં ઘટોત્પત્ત્યનન્તરકાલે જાયતે, ઘટગુણત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નઘટસંયોગવત્ ।
ન ચ સામાન્યગુણત્વમુપાધિઃ, તદ્ગતપરિમાણાદીનામપિ પશ્ચાદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
2) વિવાદપદં કાર્યં પાર્થિવવિશેષગુણત્વાદ્ઘટરૂપવત્ ।
ન ચ કાર્યગતત્વમુપાધિઃ, પરમાણુસંયોગસંસ્કારાદ્યવ્યાપનાત્ ।
3) વિવાદપદં કાર્યં સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વગુરુત્વસંસ્કારવ્યતિરિક્તત્વે સતિ પાર્થિવગુણત્વાત્ પાર્થિવપરમાણુસંયોગવત્ ।
4) વિવાદપદમગ્નિસંયોગજવિશેષગુણવદ્, અનિત્યવિશેષગુણત્વે સતિ નિત્યત્વાદાત્મવત્ ।
5) વિવાદપદમવયવ્યાશ્રયકાલે ન રૂપજનકમાશ્રયત્વાજ્જલાણુવત્ ।
6) વિવાદપદમાશ્રયનાશનાશ્યમાનકાર્યવ્યતિરિક્તગુણાશ્રયઃ, ગુણવત્ત્વાત્સમવાયિકારણત્વાદાત્મવત્ ।
7) રૂપત્વમનાશ્રિતે ઽપિ સમવેતમ્, રૂપજાતિત્વાત્સત્તાવત્ ।
8) વિવાદાશ્રયો ઽનેકરૂપાધિકરણમ્ ન ભવતિ, અવયવિત્વાત્, શુક્લતન્તુવત્ ।
વિવાદપદં ન નીલત્વાધિકરણમ્, પીતારબ્ધત્વાત્, વિવાદપદં ન પીતત્વાધિકરણમ્, નીલારબ્ધત્વાત્પીતવન્નીલવચ્ચ ।
9) વિવાદપદં પીતત્વાધિકરણમ્, પીતારબ્ધત્વાત્, પીતવદિતિ ચેત્ ન, વિરુદ્ધજાતિસમાવેશેન બાધિતત્વાત્, અન્યથા વિવાદપદં ગોત્વાધિકરણમ્, પાર્થિવાદિત્યાપિ સ્યાત્ ।
રૂપત્વાવાન્તરપીતત્વવ્યતિરિક્તજાત્યનાશ્રયરૂપત્વં ચોપાધિઃ ।
એતેન શુક્લં રૂપમેકમેવેતિ નિરસ્તમ્, તરતમભાવસ્યાપિ દૃષ્ટેઃ ।
10) નિત્યત્વે સત્યનેકાર્થે વર્તમાનત્વાત્સામાન્યમિત્યુક્તં સ્યાત્, તસ્ય ચ યાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાત્ ।
પાકજેષુ રક્તપ્રત્યયો દુર્ઘટઃ ।
તદનેકપ્રકારમ્ ।
ગુણત્વે સતિ ચક્ષુઃસ્પર્શનયોર્મધ્યે ચક્ષુષૈવ ગ્રહણાર્હં રૂપમ્ ।
એતેન રસગન્ધસ્પર્શા અપિ નિરૂપિતાઃ ।
ચિત્રા અપિ તે ઽવગન્તવ્યાઃ ।
11) ગુણત્વે સતિ રસનગ્રાહ્યો રસઃ ।
12) ગુણત્વે સતિ ઘ્રાણગ્રાહ્યો ગન્ધઃ ।
પૃથિવી સ્પર્શવતી રૂપિત્વાત્, તેજોવત્ ।
વિવાદપદં સ્પર્શવદ્, દ્રવ્યારમ્ભકત્વાત્, તેજોવત્ ।
ચક્ષુઃસ્પર્શનયોર્મધ્યે સ્પર્શનેનૈવ ગ્રાહ્યો ગુણઃ સ્પર્શઃ ।
[5-6 સંખ્યાપૃથક્ત્વયોર્નિરૂપણમ્--]
(ઇ. એકત્વૈકપૃથક્ત્વયોઃ સિદ્ધિઃ)
1) સ્પર્શવદ્ ગુણાસમવાયિકારણાદ્વિષ્ઠગુણયોરાશ્રયઃ, દ્રવ્યત્વાદ્ મૂર્તત્વાત્, પટારમ્ભકતન્તુવત્ ।
ન ચ સ્પર્શવત્ત્વમુપાધિઃ, સ્પર્શવતાં ઘટાદીનામપિ તથાવિધગુણદ્વયાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યાસમવાયિકારણત્વમુપાધિઃ, વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
નિરૂપાધિકસ્ય સાધ્યપરિત્યાગે સ્વભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રાકાશાદિષુ યૌ ગુણૌ, તયોરેકમેકત્વં, અપરમેકપૃથક્ત્વમ્ ।

અન્યત્રાપિ તૌ પૂર્વોક્તહેતોરેવ સાધ્યૌ ।
2) વિપ્રતિપન્નઃ સંયોગઃ સ્વતો ઽધિકવૃત્તિકાર્યૈકાર્થસમવેતત્વાર્હઃ, સંયોગત્વાત્, ત્રિતન્તુકારમ્ભકસંયોગવત્ ।
3) પરમાણવઃ સંયોગાધિકવૃત્તિકાર્યસમવાયિકારણમ્, અણુત્વાદ્, દ્વ્યણુકવત્ ।
4) વિપ્રતિપન્નો ઽવયવી કારણત્વાર્હેણ સહ તુલ્યાશ્રયઃ, અવયવિત્વાદ્, દ્વ્યણુકવદ્ દ્વિતન્તુકવચ્ચ ।
રૂપાદીનામેકાશ્રયવૃત્તિત્વાત્, સંયોગસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાત્ ।
ત્રિચતુરારબ્ધત્વાન્ન સિદ્ધસાધનતા ।
અનેનૈવ યથા પરિમાણસિદ્ધિરપિ ।
(ઇઇ. અનેકત્વાનેકપૃથક્ત્વયોઃ સિદ્ધિઃ)
1) વિવાદાધ્યાસિતો બુદ્ધિજગુણયોરાશ્રયઃ, દ્રવ્યત્વાત્સમવાયિકારણત્વાદ્, આત્મવત્ ।
ન ચાત્મત્વમુપાધિઃ, ઈશ્વરે વ્યભિચારાત્ ।
અત્રૈકમ્-- અનેકત્વસંખ્યા, અપરમ્-- અનેકપૃથક્ત્વમિતિ ।
2) તદેવં સિદ્ધયોઃ સંખ્યાપૃથક્ત્વયોર્વ્યવહારેણાપિ સિદ્ધિઃ ।
અસ્તિ ચ તાવદેકં દ્વે ત્રીણિ ઇત્યાદિવ્યવહારઃ ।
ન ચાસૌ નિર્નિબન્ધનઃ, પદત્વવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચાભેદ એકત્વં ભેદસમુચ્ચયઃ પુનરનેકત્વમિતિ યુક્તમ્ ।
અભેદઃ કિં પટસ્તદતિરિક્તો વા? આદ્યે (એકઃ પટ ઇતિ) સહપ્રયોગાનુપપત્તિઃ, પર્યાયત્વાત્ ।
દ્વિતીયે સંપ્રતિપત્તિધર્મપદાર્થો ઽસાવિતિ ચેત્, કિમત્ર પ્રમાણમ્? ગુણાદાવભેદવ્યવહાર ઇતિ ચેન્ન, વ્યવહારમાત્રાદર્થાસિદ્ધેઃ, તસ્ય ગૌણસ્યાપિ બહુશો દર્શનાત્ ।
મુખ્યે બાધકાભાવાત્, કથં ગૌણત્વમિતિ ચેત્, ન; સાધકસ્યાપ્યભાવાત્ ।
ઉત્પત્તિકારણાભાવસ્ય વિસ્પષ્ટત્વાત્ ।
સમવાય્યસમવાયિકારણયોરભાવાત્, નિમિત્તકારણમાત્રાદેવોત્પત્તિસ્તુ તત્સિદ્ધૌ સત્યાં કલ્પનીયા, અપ્રતીતેસ્તદસિદ્ધેઃ ।
3) યદ્યપ્યપેક્ષાબુદ્ધિવૈજાત્યસમવાયાદ્ દ્વિત્વત્રિત્વદિવ્યવહારાણામપિ ભેદસમુચ્ચયો ન સંકરમાપાદયતિ, તથાપ્યનનુસંહિતવૈજાત્યાદીનાં બાલગોપાલાદીનાં દ્વાવિતિ વ્યવહારો ઽયં ન તન્નિબન્ધનઃ દ્વ્યણુકપરિમાણં દ્વિત્વસંખ્યયા વિના ન ઘટતે ।
નિત્યપરમાણુપરિમાણાભ્યાં પરમાણુપરિમાણસ્યાનારમ્ભાત્, પ્રચયસ્ય ચાનાશઙ્કનીયત્વાત્ ।
કારણપરિમાણત્વસ્ય ન સાધકતેતિ વાચ્યમ્, અત્રાવાન્તરાતિશયવત્ત્વસ્યોપાધેઃ, પ્રચયજન્યે ઽપિ પરિમાણે તસ્યાનારમ્ભકત્વાચ્ચ ।
તથાપેક્ષાબુદ્ધ્યાપિ જન્યતે, ઇદમેકમિદમેકમિતિ જ્ઞાનાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ ।
ન ચ વ્યઞ્જકત્વેનોપપત્તિઃ, સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યસમાનદેશાવસ્થિતાનાં યુગપદિન્દ્રિયસમ્બદ્ધાનામિન્દ્રિયસમ્બન્ધવ્યતિરેકેણ નિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વાદર્શનાત્ ।
અતઃ સંયોગસમાનતા દ્વિત્વસ્યેતિ ।
4) એકે દ્વિત્વં બુદ્ધિજં નિયમેનૈકપ્રતિપત્તૃવેદ્યત્વાદિત્યાહુઃ ।
તેષાં જ્ઞાનપ્રાગભાવેન વ્યભિચારઃ --- ગુણત્વે સતીતિ વિશેષણે ઈશ્વરેચ્છાયામ્, કાર્યત્વે સતીતિ વિશેષણે જાગરાદિજ્ઞાને ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચાપેક્ષાબુદ્ધ્યભાવે દ્વિત્વાભાવોપલમ્ભાત્તદ્વિનાશસ્ય દ્વિત્વવિનાશહેતુત્વમ્ ।
અનુમાનક્રમસ્તુ --- દ્વિત્વં નિમિત્તકારણનાશનાશ્યવ્યક્તિસમવેતમ્, તજ્જાતિત્વાત્સત્તાવત્ ।
સત્તાદિનિમિત્તકારણીભૂતદેહનાશનાશ્યમાને યુઞ્જાનસ્યાન્ત્યસુખજ્ઞાને સમવેતમ્ ।
એવં સર્વં પૃથક્ત્વે વક્તવ્યમિતિ ।
[7 પરિમાણસ્ય નિરૂપણમ્--]
1) વિવાદાધ્યાસિતં દ્વિષ્ઠગુણાનસમવાયિકારણાનિત્યવિશેષણગુણવ્યતિરિક્તાદ્વિષ્ઠગુણાશ્રયઃ, દ્રવ્યત્વાજ્જલપરમાણુવત્ ।
ન ચ સ્પર્શવત્ત્વમૂર્તત્વે ઉપાધી, પવનપાર્થિવપરમાણૌ વ્યભિચારાત્ ।
ઈશ્વરો નિત્યવિશેષગુણવ્યતિરિક્તાનસમવાયિકારણાદ્વિષ્ઠગુણાશ્રયઃ, આત્મત્વાજ્જીવવત્ ।
નિત્યૈકત્વૈકપૃથક્ત્વપરિમાણસાધનવિવક્ષાયામનસમવાયિકારણમિતિ ન વાચ્યમ્ ।
અદ્વિષ્ઠ ઇતિ દ્વિષ્ઠગુણત્વાવાન્તરજાતિરહિત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્, અન્યથા એકત્વેન સિદ્ધસાધનતા ।
2) તથા વ્યવહારેણાપિ સાધનીયમ્ --- અસ્તિ તાવદયં મહાન્, અયં મહાનિતિ વ્યવહારઃ ।
ન ચાત્ર મહત્ત્વસામાન્યમેવ નિમિત્તમ્, તરતમભાવસ્યાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।

અન્યથા મધુરરસસ્યાપ્યુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્, મધુરત્વસામાન્યાદેવ દ્રવ્યાશ્રિતાદ્ વ્યવહારોપપત્તેઃ ।
3) પ્રચયસંખ્યાપરિમાણાનામન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તદુત્પત્તૌ કારણત્વમ્ ।
વિવાદાધ્યાસિતો ઽણુપરિમાણવ્યતિરિક્તપરિમાણાશ્રયઃ, દ્રવ્યત્વાત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતો મહત્પરિમાણવ્યતિરિક્તપરિમાણાશ્રયઃ, દ્રવ્યત્વાદ્ઘટવત્ પરમાણુવચ્ચ ।
ન ચાત્રાણુત્વમહત્ત્વે ઉપાધી, રૂપાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
દ્રવ્યત્વેન વિશેષણે વૈયર્થ્યમ્ ।
હ્રસ્વદીર્ઘવ્યવહારયોરન્યથાનુપપત્તિશ્ચ પ્રમાણમ્ ।
આશ્રયનાશાન્નાશ ઇત્યત્ર પ્રાચીનમનુમાનં વાચ્યમ્ ।
4) દ્વિત્વાસમવાયિકારણકવૃત્તિગુણત્વાવાન્તરજાતીયં પરિમાણમ્ ।
[8 સંયોગસ્ય નિરૂપણમ્--]
1) વિવાદપદમસમવાયિકારણજન્યં કાર્યત્વાદ્રૂપવત્ ।
ન ચ પ્રધ્વંસે વ્યભિચારઃ, પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય ભાવત્વે સતીતિ વિશેષિતસ્ય તત્રાસિદ્ધેઃ ।
ન ચાત્રોપાધિશઙ્કાપ્યધિરોહતિ, વિસ્પષ્ટશ્ચ ઘટૌ સંયુક્તાવિતિ પ્રત્યયઃ ।
નિરાકૃતશ્ચ ક્ષણભઙ્ગ ઇતિ નાવિરલદેશે ઉત્પાદસ્તન્નિમિત્તત્વેનાશઙ્કનીયઃ ।
કર્મસંયોગયોઃ તજ્જનકત્વં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમેવ ।
2) આકાશ આત્મના સંયુજ્યતે, દ્રવ્યત્વાદિતિ કેચિત્ ।
તન્ન, ક્રિયાવત્ત્વમૂર્તત્વયોઃ પરત્વાપરત્વયોર્વોપાધિત્વાત્ ।
આત્મા આકાશેન ન સંયુજ્યતે, અમૂર્તત્વાદ્રૂપવત્ ।
ન ચાત્રાદ્રવ્યત્વમુપાધિઃ, આકાશે તદભાવેન સપક્ષાવ્યાપકત્વાત્ ।
3) વિભાગાશ્રયનાશાભ્યાં ચ તસ્ય નાશઃ ।
આશ્રયનાશોત્તરસંયોગાભ્યાં ચ વિભાગનાશઃ ।
સંયોગસ્ય ત્વાશ્રયનાશવિભાગાભ્યામેવ નાશ ઇત્યુક્તમ્ ।
નિત્યત્વાત્પરમાણ્વાકાશયોરાશ્રયનાશનાશ્યત્વં તત્સંયોગસ્ય ન સમ્ભવતિ ।
સર્વમુક્તિપક્ષે ચ વિરોધિગુણપ્રાદુર્ભાવો ઽપિ દુર્ઘટઃ ।
અતો નિમિત્તનાશનાશ્યત્વમઙ્ગીક્રિયતે ઇતિ ।
અનિત્યઃ સમ્બન્ધઃ સંયોગઃ, ઘટજનકતદવયવનિષ્ઠગુણત્વાવાન્તરજાતીયઃ સંયોગઃ ।
[9 વિભાગસ્ય નિરૂપણમ્--]
1) કર્મ સંયોગવ્યતિરિક્તાસમવાયિકારણમ્, સંયોગવ્યતિરિક્તત્વે સતિ અસમવાયિકારણત્વાદ્રૂપવત્ ।
ન ચાકર્મત્વમુપાધિઃ, આકાશાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
અસમવાયિકારણત્વે સતીતિ વિશેષણે કેવલસંયોગારમ્ભકેણ સંયોગેન વ્યભિચારાત્ ।
સંયોગવ્યતિરિક્તત્વે સતીતિ વિશેષણે વૈયર્થ્યમ્ ।
ન ચ સંયોગવ્યતિરિક્તાસમવાયિકારણત્વાદિતિ સંયોગસ્યૈવાસમવાયિકારણત્વં પ્રતીયતે ઇતિ બાધિતવિષયત્વમ્, ભવતાં કર્મણઃ કર્માસમવાયિકારણત્વાત્ ।
ન ચૈવં પ્રથમાનુમાને સિદ્ધસાધ્યતા, મન્દગતૌ તદભાવાત્ વ્યતિરિક્તાસિદ્ધેઃ ।
તવ ચ સંસ્કારસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
અન્ત્યકર્મણઃ કર્માજનકત્વાત્, મમ તસ્યૈવ પક્ષત્વાત્ ।
2) કિં ચાસ્તિ તાવદયં વિભાગવ્યવહારઃ ।
ન ચાસૌ નિર્નિબન્ધનઃ ।
ન ચ સંયોગાભાવો નિમિત્તમ્, સંયોગનાશે એવ કારણભાવાત્ ।
ન ચ કર્મણઃ તત્ર કારણત્વમ્, ગુણાનાં કર્મવિનાશ્યત્વાદર્શનાત્ ।
વિપ્રતિપન્નઃ સંયોગો ન કર્મનાશ્યઃ, ગુણત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।

ન ચ વિભાગવિનાશ્યો ઽપિ ન ભવતિ, તસ્માદેવેતિ સામ્પ્રતમ્, પ્રતિયોગ્યસિદ્ધ્યા વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધિ વા તદ્વિનાશકત્વેનૈવ કલ્પના, નિષ્કારણકાર્યસિદ્ધેઃ ।
3) સ ચ દ્વિવિધઃ --- કર્મજવિભાગજભેદાત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતો વિભાગો ન કર્માસમવાયિકારણકઃ, કર્મૈકાર્થસમવેતત્વાચ્છબ્દવત્ ।
વિવાદપદમાત્માતિરિક્તં દ્રવ્યં વિભાગજન્યગુણાધિકરણમ્, નિત્યદ્રવ્યત્વાદાત્મવત્ ।
ન ચાત્મત્વમુપાધિઃ, ઈશ્વરે વ્યભિચારાત્ ।
આકાશે ચ વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
4) અન્યે તુ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિરોધિવિભાગોત્પત્તિકાલે નાવયવકર્મ આકાશાદિદેશાદ્ વિભાગારમ્ભકમ્, કર્મત્વાદિતિ બ્રુવતે ।
તદસત્, આકાશદેશેન વિભાગમારભતે કર્મત્વાદિત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
તસ્માન્ન કારણવિભાગાદ્વિભાગઃ સ્યાત્ ।
વિવાદપદમાત્મના વિભજ્યતે દ્રવ્યત્વાદિતિ પૂર્વવદ્દૂષણીયમ્ ।
5) આશ્રયવિનાશોત્તરસંયોગાભ્યાં ચ તદ્વિનાશઃ ।
ઉત્તરસંયોગાદ્વિનાશઃ પશ્ચાદપિ કથં વિભાગપ્રત્યયાનુવૃત્તેરપિ ન વાચ્યમ્, પ્રત્યયસ્યૈવાસિદ્ધેઃ, શબ્દપ્રયોગસ્ય ચાન્યથાપ્યુપપત્તેઃ, શ્રવણમાત્રાદેવ મુખ્યત્વાનિર્ણયાત્ ।
સંયોગસંસર્ગાભાવે વિભાગપદસ્યાપિ ન પૃથક્ સંકેતઃ, સંયોગપ્રાગભાવે ઽપિ વ્યવહારદર્શનાત્ ।
સંયોગસમાનાશ્રયત્વે સતિ સંયોગવિનાશકો વિભાગઃ ।
[10-11 પરત્વાપરત્વયોર્નિરૂપણમ્--]
1) વિવાદપદં પરમાણુવૃત્ત્યદ્વિષ્ઠગુણજનકમ્, પરમાણવો વા કાર્યવૃત્ત્યદ્વિષ્ઠગુણજનકા મૂર્ત્તત્વાત્, પાર્થિવપરમાણુવદ્ઘટવચ્ચેતિ ।
વિવાદપદં સ્વારબ્ધદ્રવ્યે ગુણજનકમ્, દ્રવ્યત્વે સતિ દ્રવ્યારમ્ભકત્વાદીશ્વરવત્ ।
વિવાદપદં પરમાણુજન્યમ્, કર્મહેત્વદ્વિષ્ઠગુણાશ્રયમ્, મૂર્ત્તત્વાદગુણત્વાત્પાર્થિવપરમાણુવત્ ।
તદેવં સિદ્ધયોઃ પરાપરવ્યવહારાદપિ સિદ્ધિઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચાદિત્યપરિવર્તનદેશસંયુક્તસંયોગાલ્પીયસ્ત્વભૂયસ્ત્વજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમ્ ।
વ્યઞ્જકત્વે પૂર્વવદ્ દોષો ઽનુસન્ધેયઃ ।
2) વિવાદાધ્યાસિતો ઽદ્વિષ્ઠબુદ્ધિજગુણયોરાશ્રયઃ, વિજ્ઞાનાસમવાયિકારણાધારત્વાદાત્મવત્ ।
અશ્રોત્રાણામવિશેષગુણવત્વાત્ ।
કાર્યદ્રવ્યેણ સ્વસમવાયિકારણેન કૃતાદ્વિષ્ઠગુણેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયં પરત્વમ્ ।
સમવાયિકારણેન સ્વકાર્યે ક્રિયમાણેનાદ્વિષ્ઠગુણેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયમપરત્વમ્ ।
કારણવિનાશાદ્ વિનાશઃ ।
[12 બુદ્ધેર્નિરૂપણમ્--]
1) બુદ્ધૌ પ્રમાણં ન વક્તવ્યમ્, સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધત્વાત્ ।
તદનભ્યુપગમે સ્વવચનવિરોધાદયઃ પ્રસઞ્જનીયાઃ ।
જ્ઞાનત્વં અસ્મદાદિમાનસપ્રત્યક્ષવ્યક્તિસમવેતમ્, જ્ઞાનજાતિત્વાત્સત્તાવત્ ।
અસ્મદાદીત્યવિવક્ષાયાં પ્રમેયત્વાદિકં યોગિપ્રત્યક્ષસાધકમનુસન્ધેયમ્ ।
પ્રત્યક્ષત્વાનભ્યુપગમે જ્ઞાનાભ્યુપગમો નિર્મૂલઃ, તત્કારણેનૈવ તત્કલ્પકવ્યવહારોપપત્તેઃ ।
અનવસ્થા તુ નાસ્તિ, અદૃષ્ટાદિકારણસામગ્ર્યા નિયામકત્વાત્ ।
રૂપાદિવદુદ્ભૂતત્વસ્યાપિ જ્ઞાને ઽનભ્યુપગતત્વાત્, તથાવિધસ્યૈવ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
2) પ્રભાકરમતે વિવાદપદં ન માનસપ્રત્યક્ષં જ્ઞાનત્વાદિતિ ન સામ્પ્રતમ્, સર્વમુક્તિપક્ષે દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ, અન્યસ્મિન્નપિ પ્રભાકરસ્ય સર્વદા એકત્વે નિશ્ચાયકાભાવાત્ ।
ન ચ ઘટં જાનામીત્યત્ર કલ્પનાલાઘવાદેકમેવ જ્ઞાનં કલ્પનીયમ્ --- ઇત્યર્થાપત્ત્યુપન્યાસો દોષઃ સ્યાત્, ન હિ પરેણાનેકત્વસાધને સોપન્યસ્તા ।
3) કિં ચ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં વસ્તુત્વાદ્ઘટવત્ ।
ન ચાજ્ઞાનત્વમુપાધિઃ, તવ સર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાસિદ્ધેઃ ।
નઞશ્ચેતરેતરાભાવવાચકત્વે ઽપિ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।

જ્ઞાનવ્યતિરિક્તત્વમિતિ તસ્યાર્થઃ ।
તત્ર ચ ન જ્ઞાનપદસ્યોપયોગઃ ।
ન ચ જ્ઞાનં માનસપ્રત્યક્ષં ન ભવતિ, જ્ઞાનત્વાદિતિ સામ્પ્રતમ્, અસાધારણત્વાત્ ।
ન ચ માનસપ્રત્યક્ષત્વે ઽનવસ્થાદોષઃ, યોગ્યભ્યુપગમવાદિનાં તસ્યાસમ્ભવાદદોષાચ્ચ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં માનસપ્રત્યક્ષમિતિ ।
(1 અખ્યાતિવાદનિરાસઃ--)
અથ કેચિદખ્યાતિં સમર્થયન્તિ, વિવાદપદં રજતવિષયં રજતજ્ઞાનત્વાદિતિ બ્રુવતે ।
તે તુ પ્રષ્ટવ્યાઃ--- કિમિદં રજતજ્ઞાનં નામ? 1 રજતસ્ય જ્ઞાનં રજતજ્ઞાનમ્? 2 રજતં તજ્જ્ઞાનં ચ રજતજ્ઞાનમિતિ વા? 3 રજતશબ્દોલ્લેખિ જ્ઞાનં વા? 4 રજતાર્થિનઃ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતં જ્ઞાનં વા?
ન પ્રથમઃ, ષષ્ઠ્યર્થસ્ય વિષયવિષયિભાવવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાસમ્ભવે
સાધ્યાવિશિષ્ટત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, ઉભયાસિદ્ધેઃ, જ્ઞાનસ્ય નિરાકારત્વાત્ ।
નાપિ તૃતીયઃ, ઉલ્લેખાર્થસ્ય વિશેષણત્વે ઽસિદ્ધેઃ ।
તજ્જ્ઞાનજનિતસ્મૃતિમાત્રયોગિત્વે પૂર્વપદજ્ઞાનેનાપિ રજતપદસ્ય સ્મરણસમ્ભવેન વ્યભિચારાત્ ।
ન ચતુર્થઃ, વિવેકાગ્રહણવાદિનામિદમિતિ જ્ઞાનસ્યાપિ શુક્તિકાલમ્બનસ્ય તદ્ધેતુત્વેન વ્યભિચારાત્ ।
એતેન રજતમિતિ પ્રત્યુક્તમ્, પૂર્વોક્તપક્ષાદ્બહિર્ભાવાભાવાત્ ।
યચ્ચ વિમતં જ્ઞાનં યથાર્થં જ્ઞાનત્વાદિતિ બ્રુવતે, તત્રોભયવાદિપ્રતિપન્નજ્ઞાનવ્યક્તેરસિદ્ધત્વાદાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
રજતાર્થિનઃ પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્તિપરિકલ્પિતતજ્જનકજ્ઞાનમાત્રસ્ય પક્ષીકારે પ્રમાણબાધઃ, સ્વસમાનવિષયેષ્ટસાધનજ્ઞાનજન્યત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ ।
ત્વયાપ્યેતસ્ય સમ્યગ્રજતપ્રવૃત્તાવભ્યુપગમાત્ ।
તત્રાપિ વિવેકગ્રહણમાત્રસ્યૈવ પ્રયોજકત્વે પદાનામન્વિતાભિધાયિત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
બાલકસ્ય સ્વાત્મનિ વિવેકાગ્રહણમાત્રાત્પ્રવૃત્તિં પશ્યત ઉત્તમવૃદ્ધવાક્યપ્રયોગાનન્તરં પ્રવર્ત્તમાનમધ્યમવૃદ્ધપ્રવૃત્તેરપિ તન્માત્રપૂર્વકત્વકલ્પનાત્ ।
તદકારણિભૂતમપિ તત્ર વિશિષ્ટજ્ઞાનમવ્યભિચારબલેન પ્રવૃત્તિપૂર્વક્ષણે કલ્પ્યતે ।
તત્ર ચ શબ્દસ્ય કારણત્વમિતિ વદતો ઽભ્યુપગતસિદ્ધાન્તભઙ્ગઃ, તસ્ય ચ પ્રવૃત્તિમાત્રેણૈવ કલ્પનાભાવાત્ ।
ચક્ષુશ્ચાક્ષુષસત્યજ્ઞાનાતિરિક્તજ્ઞાનજનકમ્, ઇન્દ્રિયત્વાત્ત્વગ્વત્ ।
વિવાદપદં સ્વસ્મારિતપદાર્થાન્વયબોધકમ્, આકાઙ્ક્ષાસન્નિધિમત્પદકદમ્બત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ન ચ યોગ્યતાવત્ત્વમુપાધિઃ, અનાકાંક્ષિતાસન્નિહિતપદાનાં યોગ્યતાવત્ત્વે ઽપ્યબોધકત્વાત્ ।
આકાંક્ષાસન્નિધિભ્યાં વિશેષણે વિશેષ્યવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્માદસ્ત્યયથાર્થં જ્ઞાનમ્ ।
(2 અપ્રમાજ્ઞાનસ્ય ભેદાઃ--)
તચ્ચ લોકપ્રવૃત્ત્યનુસારેણ નિશ્ચયાનિશ્ચયભેદેન ભિન્નમ્ ।
અનિશ્ચયો ઽપ્યનધ્યવસાયઃ સંશય ઇતિ ।
મિથ્યાનિશ્ચયો વિપર્યયઃ ।
વિરુદ્ધકોટિસંસ્પર્શ્યનિશ્ચયઃ સંશયઃ ।
વિરુદ્ધકોટ્યસંસ્પર્શ્યનિશ્ચયો ઽનધ્યવસાયઃ, અસ્માભિરપ્યનવધારણત્વસ્ય સંશયાનધ્યવસાયયોરભ્યુપગતેઃ ।
તેન ચાસ્મદુક્તાવાન્તરભેદસ્યાભ્યુપગતત્વાદ્ભાસર્વજ્ઞેન સહાસ્માકં નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિરિતિ નાત્ર પ્રપઞ્ચ્યતે ।
તર્કસ્તુ નાન્યો ઽસ્તિ, અનધ્યવસાયલક્ષણેનૈવ સંગૃહીતત્વાત્ ।
[3 પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય નિરૂપણમ્--]
ચક્ષુશ્ચક્ષુર્જન્યસવિકલ્પકવ્યતિરિક્તજ્ઞાનજનકમ્, ઇન્દ્રિયત્વાન્મનોવત્ ।
વિવાદપદં પ્રત્યક્ષમ્, વસ્તુત્વાત્પ્રમેયત્વાદ્ઘટવત્ ।
પ્રત્યક્ષસામગ્ર્યસદ્ભાવ ઉપાધિરિતિ કશ્ચિત્ ।
તન્ન, તસ્યાપિ સાધનાત્ ।

અનુપપન્નમેતદ્, બાધિતવિષયત્વાદ્, બાહ્યેન્દ્રિયાસમ્બદ્ધવિષયત્વાત્, મનસો બાહ્યે ઽર્થે ઽસ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્, નાતિપ્રસઙ્ગો હિ બાધકઃ સ્યાત્, તન્નિયામકમુખેન સાધકો ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
આત્મા જ્ઞાતવ્ય ઇતિ વાક્યપ્રસિદ્ધો યોગજો ધર્મઃ સર્વદર્શિત્વાદિફલકઃ ।
ન ચ નાસૌ ધર્મકલ્પકઃ, તેન વિનાનુપપત્તેરભાવાદિતિ સામ્પ્રતમ્, યોગવતાં વિશિષ્ટકુલે ઽપ્યુત્પાદસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનોપયોગિનો ધર્મવિશેષમન્તરેણાસમ્ભવાત્ ।
યદાહ ભગવાન્ સ્વયમેવ-- `શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટો ઽભિજાયતેઽ (ગી 6.11) ઇતિ ।
અસ્મદાદિજ્ઞાનોત્પત્ત્યર્થમિન્દ્રિયમર્થેન સંયોગસમવાયાવપેક્ષ્ય યથાયોગં કરોતિ ।
સંયુક્તસમવાયસ્તુ ન સંયોગસમવાયવ્યતિરેકેણાન્યો ઽસ્તિ ।
અન્યથા પદાર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ન પ્રપઞ્ચ્યતે ।
નિત્યમીશ્વરજ્ઞાનં યથાર્થપરોક્ષમિતિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
(4 અનુમિતિજ્ઞાનસ્ય નિરૂપણમ્--)
(4.1 સ્યાદેતત્ --) અનુમિતૌ કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્, પ્રત્યક્ષમિતિ બ્રૂમઃ ।
ભવતિ હિ વહ્નિમાન્ પર્વત ઇતિ જ્ઞાનમિતિ હિ દૂરદેશસ્થસ્ય કસ્યાપિ મતિઃ ।
તથાપિ તેન તસ્યાનુમિતિત્વં કથમવગમ્યતે ઇતિ મા વોચઃ, પ્રત્યક્ષત્વેઽ પિ સમાનત્વાત્ ।
તત્કારણાનુમાને કિં પ્રમાણમિત્યપિ ન વક્તવ્યમ્, તત્કિં પ્રમાણમાત્રં સિદ્ધમ્, યેન વિશેષે પ્રશ્નઃ સ્યાત્? તત્સિદ્ધૌ ચાનેન પ્રમાણેનાન્વયવ્યતિરેકાપરનામ્ના પ્રત્યક્ષસામગ્રીપ્રવિષ્ટેનાન્યેન વા સિદ્ધિરિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
(4.2 વ્યાપ્તિસ્વરૂપમ્--) નનુ કરણં ભવદ્ભિરુચ્યમાનમનુપપન્નમ્, વ્યાપ્તેરભાવાત્, સિદ્ધાયાં વા જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્, ન, નિરુપાધિકસમ્બન્ધસ્ય વ્યાપ્તિત્વાત્ ।
કઃ પુનરુપાધિરિતિ ચેત્, યેન વિના યયોઃ સહભાવાદર્શનં તત્ર યેન યસ્ય વ્યભિચારઃ, સ તસ્મિન્નુપાધિરિતિ ।
દૃષ્ટાન્તમાત્રવ્યાપકો વા, સાધનવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યવ્યાપકો વા ।
સ દ્વિવિધઃ--- અન્વયોપાધિર્વ્યતિરેકોપાધિરિતિ ।
ઉભાવપિ શઙ્કિતૌ નિશ્ચિતૌ ચ ।
વિવાદપદં સત્તારહિતં જાતિત્વાત્સત્તાવદિત્યત્ર સત્તાસ્વરૂપમુપાધિઃ શઙ્ક્યતે ।
અગ્નિષોમીયહિંસા પાપસાધનં હિંસાત્વાદિત્યત્ર નિષિદ્ધત્વમુપાધિર્નિશ્ચીયતે, સાધનેનાવિનાભાવાભાવે ઽપિ સાધ્યેન સહ સુવર્ણસ્તેયાદિષુપાધેરનુગમદર્શનાત્ ।
ક્ષિત્યાદિકમકર્તૃકં શરીરિણાજન્યત્વાદ્વ્યોમવદિત્યત્રાજન્યત્વમુપાધિર્નિશ્ચિતઃ, વિશિષ્ટસ્ય પ્રયોજકત્વકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
સર્વં કાર્યં નિત્યપ્રયત્નપૂર્વકં કાર્યત્વાદ્વ્યતિરેકેણાકાશવદિત્યત્રાપ્રયત્નપૂર્વકત્વમુપાધિઃ ।
સાધ્યે વિશેષણસ્યોપાદાનમન્વયિનિ દૂષણમ્, વ્યતિરેકિણિ તુ તદભાવસ્ય સાધનત્વેનોપયોગે તસ્ય વ્યવચ્છેદકત્વે નોપયોગ ઇતિ વિશેષણવૈયર્થ્યમ્ ।
ધૂમગતકટુકત્વાદિવદ્ દૂષણમેવ ।
એતેન શઙ્કિતોપાધિરપ્યૂહ્યઃ ।
સાધ્યસાધનભાવશ્ચ વ્યાપ્તિસ્થલ એવ વિવક્ષિત ઇતિ ।
વ્યતિરેકેણાપિ તત્રાન્વયિસમાનત્વમેવેતિ ચરમલક્ષણસ્યાપિ તત્ર સમ્ભવઃ ।
ન ચોપાધ્યભાવો જ્ઞાતું ન શક્યતે ।
અદૃષ્ટાનાં પ્રથમપિણ્ડ એવાભાવેનોપાધિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યવિદ્યમાનં જપાકુસુમમુપાધિર્ભવતિ ।
તેષાં પઞ્ચપિણ્ડાદર્શનેનાભાવો નિશ્ચીયતે ।
અતીન્દ્રિયોપાધિપ્રસઞ્જનં તુ નાનુમાનમાત્રસદ્ભાવે ઽપિ ભવિતુમર્હતિ, નિર્બીજત્વાત્ ।
અનુમાનવિશેષે તુ વાદિપ્રતિવાદ્યભ્યુપગતં તત્પદાર્થવિશેષસ્વરૂપનિરૂપણેન નિરાકર્તવ્યમિતિ ।
(4.3 પરાર્થાનુમાનમ્--) તત્ર પ્રતિજ્ઞાહેતુનિદર્શનાનુસન્ધાનપ્રત્યામ્નાનાત્મકં વાક્યરૂપં પરાર્થાનુમાનમ્ ।
તત્રાકાંક્ષાક્રમેણ લૌકિકપદપ્રવૃત્તેઃ ।
સિદ્ધસાધ્યતાયાશ્ચ પરિહારાર્થમાશ્રયજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રથમમાકાંક્ષિતત્વાત્ પ્રથમતઃ પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ ।
તદનન્તરં હેતોઃ, તદાશ્રયત્વાત્ ।
કારણમાત્રસિદ્ધૌ વિશેષે જિજ્ઞાસાયાં સત્યામાકાંક્ષાપર્યાલોચનયા હેતુમાત્રસ્યૈવ વચનમ્ ।
તદનુ ધર્મજિજ્ઞાસાયાં સત્યાં વ્યાપ્તેરાકાંક્ષિતત્વાત્તન્નિરૂપણમ્ ।

તદનન્તરં સર્વવાક્યાનામેકવાક્યતાપ્રતિપાદનાય સાધ્યસિદ્ધેરભિલષિતાયાઃ ખ્યાપનાય નિગમનવચનમ્ ।
તથા હિ શબ્દો ઽનિત્યઃ કાર્યત્વાદ્, યત્કાર્યં તદનિત્યં યથા ઘટઃ, કાર્યશ્ચ શબ્દઃ, તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ ।
પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞા, હેતુવચનમપદેશઃ, દૃષ્ટાન્તવચનમુદાહરણમ્, દૃષ્ટાન્તવચનાનન્તરહેતુવચનમુપનયઃ, ઉપનયાનન્તરં સહેતુકં પ્રતિજ્ઞાવચનં નિગમનમ્ ।
ગમ્યમાનાર્થત્વાન્નિગમનં ન પ્રયોક્તવ્યમિતિ ચેન્ન, તસ્યાદૂષણત્વાત્ ।
અન્યથા હેતુમાત્રમેવ પ્રયોક્તવ્યં સ્યાદ્, વિદુષાં વિશિષ્ટાર્થસ્યાર્થાદેવ પ્રતીતેઃ ।
(4.4 અવયવદ્વયવાદઃ--)
વયં તન્ન બુધ્યામહે, સાધનાનુપયુક્તવચનસ્યાધિકત્વાત્ ।
પ્રતિવાદિના હિ સાધનજિજ્ઞાસા કૃતા કિં પ્રમાણમિતિ ।
તત્ર યાવદઙ્ગવિશિષ્ટં સાધનમ્, તાવદ્ વક્તવ્યમ્ ।
અઙ્ગે ચ દ્વે એવ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મત્વે ।
ન હિ તતો ઽધિકં પ્રવૃત્યઙ્ગમ્ ।
તદધિકભૂતં જ્ઞાતવ્યં કિમસ્તિ? કાલાત્યયાપદિષ્ટસ્યાનૈકાન્તિકે ઽન્તર્ભાવાત્ ।
નિરુપાધિકાનુમાનદ્વયસ્ય ચૈકત્રાસમ્ભવાત્ ।
સમ્ભવે વા વસ્તુનો દ્વ્યાત્મકત્વં કો નિવારયેત્? નિરુપાધિકસ્ય સાધ્યપરિત્યાગે સ્વભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદેવં સ્થિતે રૂપદ્વયે, તત્પ્રતિપાદનાર્થં વચનદ્વયમેવ વક્તવ્યમ્, હેતોઃ પક્ષધર્મતાવચનેન વિશિષ્ટવાચિના તત્સિદ્ધેઃ ।
તસ્માદ્યત્કાર્યમ્, તદનિત્યં યથા ઘટઃ, કાર્યશ્ચ શબ્દ ઇત્યન્વયિનિ ।
યન્નિત્યમ્, તદકાર્યં યથા વ્યોમ, કાર્યશ્ચ શબ્દ ઇતિ વ્યતિરેકિણિ ।
તસ્માદવયવદ્વયમેવ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકીત્યપરો નેષ્યતે, એકેનૈવાનુમિતિસિદ્ધૌ સમુદિતસ્ય હેતુત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
અવિનાભાવજનિતપરોક્ષાનુભવો ઽનુમિતિઃ તત્સાધકતમમનુમાનમ્ ।
તલ્લક્ષણરહિતં તત્સદૃશમનુમાનાભાસમ્ ।
(4.5 હેત્વાભાસાઃ--) તચ્ચાસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકભેદભિન્નમ્ ।
અનિશ્ચિતપક્ષવૃત્તિરસિદ્ધઃ, શબ્દો ઽનિત્યઃ ચાક્ષુષત્વાદિતિ ।
સ ચોભયાસિદ્ધો ઽન્યતરાસિદ્ધશ્ચ ।
પક્ષવિપક્ષયોરેવ વર્તમાનો હેતુર્વિરુદ્ધઃ, નિત્યઃ શબ્દઃ કાર્યત્વાદિતિ ।
અસાધકત્વજ્ઞાપકત્વં હિ દૂષણમ્ ।
સાધ્યવિપરીતાનૌપાધિકસમ્બન્ધિતયા વિરુદ્ધસ્ય લિઙ્ગતા ।
નનુ સાધ્યવિપરીતગામિતા ક્વચિદ્વ્યભિચરતિ, યેનાનૌપાધિકત્વે સમર્થં સ્યાદતો વિશિષ્ટં ન દૂષણમિતિ ચેત્ ।
તન્ન, જલ્પવાદયોર્હિ પરસાધનં નિવર્ત્ય સ્વપક્ષે સાધનં વાચ્યમ્, અતો લાઘવાય વિશિષ્ટોપન્યાસઃ ।
સાધનાન્તરં તુ ન વાચ્યમેવ ।
વિતણ્ડાયાં તુ વિપક્ષવૃત્તિતા પરમુદ્ભાવ્યા, અનુમિત્યુત્પત્તિપ્રતિબન્ધકત્વં ચ દૂષણમ્ ।
સાધ્યતદભાવયોર્વર્તમાનત્વેન જ્ઞાતો ઽનૈકાન્તિકઃ ।
સ ચ નિશ્ચિતઃ, શઙ્કિતશ્ચ ।
સ કઃ? અનિત્યઃ શબ્દઃ, પ્રમેયત્વાદિતિ નિશ્ચિતઃ ।
મનો વિભુ, સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાદિતિ શઙ્કિતઃ, સોપાધિકત્વાત્ ।
(4.6 દૃષ્ટાન્તાભાસઃ--)
દૃષ્ટાન્તાભાસસ્તુ સાધ્યવિકલસાધનવિકલવ્યાપ્ત્યકથનવિપરીતવ્યાપ્તિકથનાશ્રયહીનાઃ ।
સાધર્મ્યોદાહરણવૈધર્મ્યોદાહરણે સાધ્યવ્યાવૃત્તસાધનવ્યાવૃત્તાવ્યાપ્તિકથનવિપરીતવ્યાપ્તિકથનાદીનામુદાહરણાનિ તુ પ્રશસ્તપાદૈરભિહિતાનીતિ ન પ્રપઞ્ચ્યન્તે ।
ઉભયવિકલસ્તુ નાસ્તિ, તસ્ય સાધ્યસાધનવિકલાભ્યામનતિરેકાત્ ।
ન હિ કાલાત્યયાપદિષ્ટાનૈકાન્તિકત્વં નામ સમુદિતમસ્તિ દૂષણમ્ ।

(5 આર્ષજ્ઞાનસ્ય નિરૂપણમ્--)
આર્ષસદ્ભાવે કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્, પ્રત્યક્ષમિતિ બ્રુમઃ ।
અસ્તિ તાવદ્વિપ્રતિપન્ના પ્રતિભા ક્વચિદર્થાવિસંવાદિની ।
તસ્યા અનધિગતાર્થગન્તૃત્વાદનુભૂતિત્વં સિદ્ધમ્ ।
ન ચૈતદતિરિક્તં પ્રામાણ્યં નામ યત્ સાધનીયમવશિષ્યતે ।
ન ચાર્થાવિસંવાદિત્વમેવ નાસ્તિ, બાધકાભાવાત્ ।
ન ચ પ્રતિભાત્વાદર્થવિસંવાદઃ, અપરોક્ષત્વાત્ ।
અન્યથા પ્રત્યક્ષસ્યાર્થવિસંવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ જ્ઞાનાવિસંવાદિત્વગ્રાહકપ્રત્યેક્ષણ તત્પૂર્વકાબાધિતતત્પ્રવૃત્તિભ્યાં તજ્જ્ઞાનવિષયીકૃતાર્થસ્ય યથાર્થસ્ય ક્રિયાકારિત્વેન બાધિતવિષયત્વાદનુમાનસ્યૈવ દુર્બલત્વમિતિ ચેત્, સમઃ સમાધિઃ ।
પ્રતિભાત્વાવિશેષે ઽપિ કથમેકસ્ય સંવાદિત્વમ્, અપરસ્ય વિસંવાદિત્વમિતિ ચેત્, ન, અપરોક્ષત્વાવિશેષે ઽપિ પ્રત્યક્ષસ્ય કસ્યચિત્સંવાદિત્વં કસ્યચિદિતિ કુતઃ? અવાન્તરવૈજાત્યાદિતિ ચેત્, તુલ્યમસ્તુ પ્રતિભાયાં પ્રામાણ્યમ્ ।
તથાપિ પૂર્વયોરન્તર્ભાવ ઇતિ ચેત્, ન, અવિનાભાવાનપેક્ષત્વેનાનુમિતાવનન્તર્ભાવાત્ ।
પરોક્ષત્વાન્ન ચ પ્રત્યક્ષમ્ ।
કથં પુનરસ્યાઃ પરોક્ષત્વમિતિ ચેત્, અનુમિતેરપિ પરોક્ષતા કથમ્? ઇન્દ્રિયવ્યાપારાભાવે ઉત્પદ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્, સમાનમેતત્ ।
અન્તઃકરણસ્ય વ્યાપારો ઽસ્તીતિ ચેત્, સમાનમ્ ।
ધર્મવિશેષજત્વાદ્યોગિપ્રત્યક્ષાન્તર્ભૂતમિતિ ચેત્, ન, ધર્મવિશેષજત્વાસિદ્ધેઃ, ધર્મવિશેષમાત્રજન્યત્વસ્ય વ્યભિચારાત્ ।
અવિનાભાવનિરપેક્ષઃ સમ્યક્ પરોક્ષાનુભવ આર્ષઃ ।
સ્વસમાનવિષયસંસ્કારજં સ્મરણમ્ ।
યથાર્થસ્ય પ્રમાણભાવે નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ, પરૈરપિ તસ્ય સમ્યગનુભવત્વાભ્યુપગમાત્, તાર્કિકૈરપિ યથાર્થજ્ઞાનત્વસ્ય તત્રાનિરાકરણાત્ ।
તસ્માત્સમ્યગનુભવઃ પ્રમેતિ પૂર્વાચાર્યાઃ ।
યથાર્થં જ્ઞાનં પ્રમેતિ નવીનાઃ ।
અયમેવ ચ ભાષ્યકર્ત્તુરભિપ્રાય, અન્યથા પ્રમાણમધ્યે તત્પઠનમસઙ્ગતં સ્યાત્ ।
ન હિ પ્રમિતિવિદ્યાશબ્દયોર્લોકે ઽર્થભેદો ઽસ્તિ ।
તસ્માચ્ચતુર્વિધં પ્રમાણમ્ ।
((તથા શ્રુતિસ્મૃતિપ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમાનચતુષ્ટયમિતિ । ))
(6 શબ્દપ્રમાણસ્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવનિરૂપણમ્--)
નનુ તતો ઽતિરિક્તાન્યપિ શબ્દાદીનિ સન્તીતિ ચેત્, ન અપ્રસિદ્ધેઃ ।
નદ્યાસ્તીરે પઞ્ચ ફલાનિ સન્તીતિ વાક્યાદર્થપ્રત્યયો જાયતે ઇતિ ચેત્, અત્ર કસ્ય કારણત્વમિતિ વિભાવ્યતામ્--- ન પ્રત્યક્ષસ્ય, અર્થસ્યાવિસ્પષ્ટત્વાત્ ।
નાનુમાનસ્ય વ્યાપ્તેરભાવાત્ ।
ન હિ નદ્યાસ્તીરે પઞ્ચ ફલાનિ સન્તીતિ વાક્યેન નદીતીરફલસમ્બન્ધસ્યાવ્યભિચરિતઃ સમ્બન્ધઃ, અનાપ્તવાક્યે તદભાવાત્ ।
આપ્તત્વે સતીતિ વિશેષણે પૂર્વમર્થસિદ્ધેરસિદ્ધો વાક્યાર્થઃ, સમ્યગ્જ્ઞાનવત એવ તત્ત્વાત્ ।
તદેતદસત્, પુરુષવિશેષોક્તત્વસ્ય હેતુવિશેષણત્વેનૈવોપાદાનાત્ ।
તેન ચ પ્રોક્તસ્યાપ્યનુમાનાન્નાપ્રયોજકતા ।
યત્ર તુ તદુક્તસ્યાપિ વ્યભિચારઃ ક્વચિત્, તત્ર તદ્વ્યતિરિક્તત્વે સતીત્યપિ વિશેષણમ્, વિશિષ્ટસ્ય વ્યાપ્તિબલેન સાધનત્વમ્ ।
યત્ર તુ વ્યભિચારસ્થલં સ્યાત્, તત્ર નાર્થનિશ્ચયઃ, કિન્તુ સન્દેહ એવ, એતાવતાપિ લૌકિકાનામર્થે સન્દેહાદેવ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેઃ ।
(7 વેદાનાં પૌરુષેયત્વનિરૂપણમ્--)
વેદસ્ય પુરુષવિશેષકૃતત્વાભાવેન કથમનુમાનમિતિ ચેત્, તર્હ્યાપ્તોક્તત્વસ્યાપ્યભાવેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સ્વતઃ પ્રામાણ્યં વેદસ્ય, સમ્યઙ્મિથ્યાબોધસાધારણાતિરિક્તકારણજન્યત્વાત્ ।
તથા હિ પ્રમા સમ્યઙ્મિથ્યાબોધસાધારણાતિરિક્તકારણજન્યા, કાર્યત્વાદ્, અપ્રમાણ્યવત્ ।
સમ્યક્ત્વં નિયતજ્ઞાને ઽપિ કદાચિન્ન નિર્ધાર્યતે, નિશ્ચયત્વાનિશ્ચયે ઽપિ સન્દેહવિષયત્વાદ્, અપ્રમાવત્ ।
વિવાદાસ્પદં કાર્યમ્, વેદજન્યમતિજમ્, કાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।

ઈશ્વરકૃતત્વાવિશેષે ઽપિ બુદ્ધાદિવાક્યાનામાગન્તુકદોષસમવધાનાદપ્રામાણ્યમ્, બુદ્ધાદીનામનાપ્તત્વાત્ ।
વેદાર્થો વેદનિરપેક્ષપ્રમિતિવેદ્યો, મેયત્વાદ્ઘટવત્ ।
વેદાર્થો વેદનિરપેક્ષસ્વાલમ્બનમત્યાધારવિરચિતવાક્યમેયો મેયત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
યચ્ચ વેદસ્યાધ્યયનં સર્વં ગુર્વધ્યયનપૂર્વકમ્ ।
વેદાધ્યયનસામાન્યાદધુનાધ્યયનં યથા ॥
(શ્લો વા વાક્ય 366)
તત્ર ચ ગુર્વધ્યયનપૂર્વકત્વમાત્રે સિદ્ધસાધ્યતા ।
બ્રહ્મણો ઽપિ જીવવિશેષસ્ય સુપ્તપ્રબુદ્ધવત્કલ્પાન્તરાનુભૂતવેદસ્મરણાત્ ।
ન ચ પ્રવાહવિચ્છેદાદપ્રણેતૃપૂર્વકત્વપ્રસઙ્ગઃ, ઉચ્ચાર્યમાણવાક્યસદૃશવાક્યજ્ઞાનનિરપેક્ષસ્યૈવ તત્ર કર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણેતૃત્વવિવક્ષાયાં તુ સાધ્યવિકલત્વમ્ ।
ઉભયવાદિસમ્પ્રતિપન્નપક્ષાઙ્ગીકારે ઽપિ સિદ્ધસાધ્યતા ।
અપરત્ર ચાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
ભારતાધ્યયનાદેરપિ એવં કુશંક્યત્વાત્ ।
તત્સંપ્રદાયાવિચ્છેદે સત્યસ્મર્યમાણકર્તૃકત્વાદિતિ તુ મમ? તવ? ઉત યસ્ય કસ્ય સાધારણ્યેન વેતિ? પ્રથમતૃતીયચતુર્થેષ્વસિદ્ધિઃ ।
દ્વિતીયે તુ વ્યભિચારઃ ।
અત એવ મદનુમાને ... {ઓને લિને લોસ્ત્ ઇન્ થે મ્સ્.} અન્યથા સિદ્ધસાધનત્વાદકાર્યત્વં ચોપાધિઃ ।
(8 ઉપમાનપ્રમાણસ્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવનમ્--)
ઉપમાનં તુ મદીયા ગૌરનેન સદૃશીતિ ગોસદૃશગવયમાલોકયતો ઽનુમાનમેવ ।
કથમિતિ ચેત્, ભવતિ હિ પૂર્વં ગવિ ગવયસાદૃશ્યમિત્યનુમિતિઃ ।
અનુગતધર્મસ્ય ગવયે ઽપિ વર્તમાનસ્ય પ્રત્યક્ષગ્રહણાર્હત્વાત્, માનાન્તરોપનીતસ્યાપિ વિશેષણત્વોપપત્તેઃ ।
અથવા મદીયા ગૌરનેન સદૃશી, સ્વસાદૃશ્યેનૈતદવચ્છેદકત્વાદ્, ભ્રાતૃભગિનીવત્ ।
અન્યથા ગવયસાદૃશ્યસ્યાપ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રત્યક્ષમતે તદનુ વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્ય કામચારત્વદર્શનેન સાદૃશ્યાવચ્છિન્નગવ્યનુમાનમ્ ।
સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધકઃ સ્વસન્દિગ્ધે ન્યાયસમ્પાદિતવ્યક્તિઃ પશ્ચાન્નિશ્ચિતવાક્યાર્થમવબુધ્યતે ઇતિ ।
સાદૃશ્યમાત્રસ્ય ગવયપદવાચ્યતે અપ્રતીતગૂનામવ્યવહારપ્રસઙ્ગપર્યાલોચનયા નિર્નિમિત્તપ્રશ્નાનનુગુણ્યચિન્ત્યમાનાપ્તસ્યાન્યથાકથકત્વાસમ્ભાવનેન ચ સાદૃશ્યસ્યોપલક્ષણત્વે નિર્ણીતે તદેવ વાક્યં ગવયપદસ્ય ગવયત્વનિમિત્તત્વં બોધયતિ ।
ગવયશબ્દઃ ગવયત્વવાચકઃ, અસતિ વૃત્ત્યન્તરે ઽભિયુક્તૈઃ પ્રયુજ્યમાનનૈમિત્તિકપદત્વાદ્ગોત્વે ગોશબ્દવત્ ।
ન ચ વિશેષણાસિદ્ધિઃ, વૃત્ત્યન્તરાભાવત્વસ્ય ત્વયાપ્યભ્યુપગતત્વાત્ ।
અન્યથાનુમાનસ્યાપ્રવૃત્તિઃ, અનુગ્રાહકતર્કાભાવાત્ ।
વિવાદપદં ગવયપદનિમિત્તમ્, વિશિષ્ટજાતિત્વાદ્વ્યતિરેકેણ ગોત્વવદિતિ ।
(9 અર્થાપત્તેરપ્યનુમાનત્વોપવર્ણમ્--)
અર્થાપત્તિરપ્યનુમાનમ્ ।
તથા હિ સમ્બન્ધબોધમન્તરેણાનુપપદ્યમાનાર્થદર્શને ઽપિ પ્રમિતેરુપપત્તિઃ, બુદ્ધે તુ સમ્બન્ધે ભવતો ઽપ્યનુમિતિરેવ ।
પ્રમાણદ્વયવિરોધો ઽપિ સાવકાશાનવકાશયોઃ સાવકાશસ્ય વિષયસંકોચ ઇતિ વ્યાપ્તિદર્શનવતો ગેહાનુપલબ્ધિં નિરવકાશાં પશ્યતસ્તદ્વિરોધિજીવનવાક્યં સાવકાશં પશ્યતસ્તસ્ય વાક્યસ્ય બહિર્વિષયત્વપ્રમિતિરનુમિતિરેવ ।
શ્રુતાર્થાપત્તિસ્તુ ન શઙ્કામપ્યારોહતિ, વાક્યમન્તરેણ વાક્યાનુપપત્તેરભાવાત્ ન હિ પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુંક્તેઽ ઇતિ વાક્યં `રાત્રૌ ભુંક્તેઽ ઇતિ વાક્યેન વિનાનુપપન્નમ્ ।
શાબ્દી હ્યાકાંક્ષા શબ્દેનૈવ પરિપૂર્યતે, ન હિ પચતીતિ પદં પ્રત્યક્ષાદિના નિરાકાંક્ષમપિ તુ ઓદનપદેનેતિ ચેત્, ન, અસ્મિન્ વાક્યે આકાંક્ષાયોગ્યતયોરભાવાત્ ક્રિયાકારકયોઃ સમ્પૂર્ણત્વાત્ ।
પીનત્વં ભોજનેન વિના ઽનુપપન્નમ્, ભોજનકાર્યત્વાદિતિ ચેત્, ન તર્હ્યાકાંક્ષાવિરહઃ, યોગ્યતાવિરહસ્તુ સ્યાત્ ।
ન ચ સો ઽપ્યસ્તિ ત્રૈકાલિકભોજનનિષેધે હિ સ સ્યાત્, ન હ્યભુક્ત્વા પીનઃ ક્ષણમપિ તિષ્ઠતિ ।
ત્રૈકાલિકભોજનનિષેધસ્તુ વિશિષ્ટકાર્યાદ્રાત્રિભોજનકારણાનુમાનં સ્વૈરં પ્રવર્તતામ્, ન રાત્રિવાક્યકલ્પનાવકાશઃ ।
અસ્તુ તર્હિ પચતીત્યત્રૈવોદનપદકલ્પના શ્રુતાર્થાપત્તિરિતિ ચેત્, તત્રાપ્યર્થસ્યૈવ કલ્પનાત્ ।
શબ્દાક્ષિપ્તો ઽપિ શબ્દ એવેતિ નિયમે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।

અથવા તથાવિધપદસ્ય વિશિષ્ટસંસર્ગેણૈવ વ્યાપ્ત્યા તત્કલ્પનમિતિ ।
અપિ ચ કેયમાકાંક્ષા નામ? જિજ્ઞાસેતિ ચેત્, સા તુ કુતઃ? શબ્દાર્થયોરપર્યવસાનાદિતિ ચેત્, તર્હીષ્ટાપત્તિરેવ ।
ન ચૈવં શબ્દવિલોપપ્રસઙ્ગઃ, ઇષ્ટત્વાત્, તસ્ય વાક્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવો ઽભ્યધાયિ ।
(10 અનુપલબ્ધેઃ પ્રત્યક્ષે ઽન્તર્ભાવઃ--)
અભાવઃ પ્રત્યક્ષઃ, પ્રમેયત્વાદ્, ઘટવત્ ।
ન ચેન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધાભાવો બાધકઃ, અસમ્બદ્ધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વે કો દોષઃ? અતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, તત્પરિહારિકા દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
ન ચ તાવન્માત્રસ્ય કારણત્વમસ્તીતિ વાચ્યમ્, અન્ધસ્યાપિ શુક્લપટે પીતત્વાભાવપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ પ્રતિયોગી યેનૈવેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, તેનૈવાશ્રયો ગ્રહીતવ્યઃ વ્યોમ્નિ સ્પર્શાભાવગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્મર્યમાણે ઽપિ દેવકુલે દેવદત્તાભાવસંવિદો ઽભ્યુપગમાત્ ।
વિસ્તરસ્તુ ન્યાયલક્ષ્મીવિલાસે ઇત્યુપરમ્યતે ।
(13--14 સુખદુઃખયોર્નિરૂપણમ્--)
પ્રત્યક્ષેણ સુખમુપલભ્યતે, અહં સુખીતિ વ્યવહારદર્શનાત્ ।
ન ચ દુઃખાભાવ એવ સુખમ્, સત્યપિ દુઃખે તદ્વ્યવહારદર્શનાત્ --- સન્તાપવતઃ શીતહ્રદે નિમગ્નાર્ધકાયસ્ય સુખ્યહમિતિ મતેઃ ।
કતિપયદુઃખાભાવશ્ચ નારકીયસ્યાપ્યસ્તિ ।
ન ચ તન્નિત્યમ્, કારણવિશેષોપાદાનવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
જ્ઞાયમાનં નિરુપાધિકૃતિવ્યાપ્યં સુખમ્ ।
એવં દુઃખમિતિ વક્તવ્યમ્ --- નિરુપાધિકહેયં દુઃખમ્ ।
(15--17 ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાનાં નિરૂપણમ્--)
કર્મ પ્રયત્નસાધનગુણજન્યમ્, કર્મત્વાદ્વ્યતિરેકેણ ઘટવત્ ।
કર્મકારણમપિ વિપ્રતિપન્નો ગુણો જ્ઞાનજન્યઃ, કર્મકારણગુણત્વાત્ ।
તત્તત્કારણસ્ય સુખદુઃખજ્ઞાનસ્ય વૈજાત્યાત્કાર્યસ્ય વૈજાત્યમિતિ ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસિદ્ધિઃ ।
તત્રેચ્છાપ્રયત્નાવપિ નિત્યાવનિત્યૌ ચ બુદ્ધિવત્ ।
કર્મકારણગુણનિમિત્તસુખજ્ઞાનજન્યેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયેચ્છા ।
કર્મકારણગુણનિમિત્તદુઃખજ્ઞાનજન્યેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયો દ્વેષઃ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષચેષ્ટાનિમિત્તેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયઃ પ્રયત્નઃ ।
(18-20 ગુરુત્વદ્રત્વસ્નેહાનાં નિરૂપણમ્--)
(1 ગુરુત્વમ્--) વિવાદપદમસમવાયિકારણજન્યમ્, કર્મત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવત્ વિપ્રતિપન્નમસ્મદાદ્યપ્રત્યક્ષમ્, ગુરુત્વાદ્, વ્યતિરેકેણ ઘટવત્ ।
આદ્યપતનાસમવાયિકારણેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયં ગુરુત્વમ્ ।
(2 દ્રવત્વમ્--) સ્યન્દનમસમવાયિકારણજન્યમ્, કાર્યત્વાદ્, ઘટવદિતિ દ્રવત્વસિદ્ધિઃ ।
પ્રત્યક્ષેણ ચ ।
આદ્યસ્યન્દનાસમવાયિકારણેન ગુણત્વાવાન્તરજાતીયં દ્રવત્વમ્ ।
તૈજસાઃ પરમાણવો દ્રવત્વાધારાઃ, રૂપિપરમાણુત્વાત્ પાર્થિવપરમાણુવત્ ।
ન ચ ગુરુત્વરસવત્ત્વે ઉપાધી, ઘટે સાધ્યાભાવાત્ ।
ન ચ પરમાણુત્વવિશિષ્ટમેતદુપાધિઃ, ઘૃતાદૌ સાધ્યસિદ્ધત્વે ઽપ્યભાવાત્સાધ્યાવ્યાપકત્વમ્ ।
(3 સ્નેહઃ--) ઉદકં ગુણત્વાવાન્તરજાત્યા સ્વાશ્રયવ્યાવર્ત્તકગુણાશ્રયઃ, રસવત્વાત્, પૃથિવીવત્ ।
ન ચ પૃથિવીત્વમુપાધિઃ, સપક્ષાવ્યાપકત્વાત્ ।
તદેવં સ્થિતે પ્રત્યક્ષેણાપિ સ્નેહઃ સિદ્ધઃ ।
ચક્ષુઃસ્પર્શનગ્રાહ્યત્વે સતિ ગુણત્વાવાન્તરજાત્યા સ્વાશ્રયવ્યવર્તકઃ સ્નેહઃ ।
(21 સંસ્કારસ્ય નિરૂપણમ્--)
(1 વેગઃ--) વિમતિપદમદ્વિષ્ઠકર્માસમવાયિકારણાશ્રયઃ પરમાણુત્વાત્, પાર્થિવપરમાણુવત્ ।