Maitrayani Samhita · Chapter 4.6

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ
4.6.1 anuvākaḥ

navaite prātargrahā gṛhyante , ime vā ete gṛhyante nava prāṇā , āśvino daśamo gṛhyate, vyāno vā eṣa gṛhyate, nābhireva daśamo gṛhyate, tṛtīyo hūyate, tṛtīyo hyayaṃ prāṇaḥ, prāṇānāṃ saṃtatyai, sarve vā ete grahāḥ stotravantaḥ śastravanto nidānavanto , nidānavān bhavati ya evaṃ veda, hotā vā adya prātarupāṃśumayajat , tenaita ukthavanto ,atha yaṃ hotā tūṣṇīṃśam̐sam̐ śaṃsati tenaivaita ukthavanto , navaite prātar grahā gṛhyante, navabhir bahiṣpavamāne stuvate, tairete sāmanvanto , hiṃkāreṇāśvinaḥ sāmanvān , aindravāyaveṇaindravāyavo , maitrāvaruṇena maitrāvaruṇa , aindreṇa śukrāmanthinau, vaiśvadevenāgrayaṇa , ukthāyokthyo gṛhyate , ukthāya dhruvaḥ, saṃtatyā aindrāgnaḥ, saṃtatyai marutvatīyā , adhvaryurjuhoti, hotā vaṣaṭkaroti, prāṇān vā etat pradhatto , yena mantreṇādhvaryuḥ prayacchati tena hotā pratigṛhṇāti, prāṇānāṃ gopīthāya, prajāpatirvai svayaṃ hotāsīt , so'tāmyat , taṃ devā dvidevatyairabhyadhāvan , prāṇā vai dvidevatyā , yadadhvaryur dvidevatyān hutvā kṣipraṃ hotāraṃ abhyādravati prāṇairvā etaddhotāraṃ abhidhinoti, vaṣaṭkāre vaṣaṭkāre vai hotā prāṇasyāntaṃ gacchati, prāṇā vai dvidevatyā , yadadhvaryur dvidevatyān hutvā kṣipraṃ hotāraṃ abhyādravati, prāṇairvā etaddhotāraṃ abhidhinoti, prāṇā vai dvidevatyāḥ, paśavā iḍā, yad dvidevatyānabhakṣayitveḍāmupahvayeta paśubhiḥ prāṇānantariyāt , atha yad dvidevatyān bhakṣayitveḍāmupahvayate prāṇān vā etadātman dhitvātha paśūn upahvayate , indriyaṃ vai somaḥ, paśava indriyam , yat somaṃ bhakṣayati indriyamevātmandhatte, sarvata āśvinaṃ parihāraṃ bhakṣayati, tasmātsarvā diśaḥ śṛṇoti //
4.6.2 anuvākaḥ

yadvai pātraṃ riktamanunmuktaṃ tadanu rakṣāṃsi yajñaṃ avayanti, yadaindravāyave puroḍāśamavadadhāti maitrāvaruṇe payasyāmāśvine dhānāṃ, ariktatvāya, vi vā etadyajñaśchidyate yatsavanāni saṃtiṣṭhante, yadetāni pātrāṇyā tṛtīyātsavanāt pariśere, yajñasya saṃtatyā avichedāya, vāyavyāyāṃ śasyamānāyāṃ pātrāṇi vimuñcati, prāṇo vai vāyuḥ, prāṇena yajñaḥ saṃtataḥ, prāṇenaiva yajñaṃ saṃtanoti // ekayā ca daśabhiśca svabhūte dvābhyāṃ iṣṭaye viṃśatyā ca tisṛbhiśca vahase triṃśatā ca niyudbhirvāya iha tā vimuñca // ityāha, vimuktyā eva , avagataṃ vā adhvaryupātram , niruddhaṃ pratiprasthānaṃ , yadi kāmayeta, yo bahistaṃ grāme kuryāṃ, yo grāme taṃ bahiriti // idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ amuṣyāḥ putramamuṣyā viśo nirūhāmi // ityadhvaryupātraṃ niruhya // idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ amuṣyāḥ putramamuṣyāṃ viśi sādayāmi // iti pratiprasthānaṃ sādayet , yo bahistaṃ grāme karoti yo grāme taṃ bahi , radhvaryupātraṃ vai yajamānasya pātraṃ , pratiprasthānaṃ bhrātṛvyasya, yadi kāmayeta, samāvadvīryamenaṃ bhrātṛvyeṇa kuryāmiti, prabāhug gṛhṇīyātāṃ, prabāhuk sādayetāṃ, prabāhug juhuyātām , samāvadvīryamevainaṃ bhrātṛvyeṇa karoti , adhvaryupātraṃ vai pātraṃ , pāpīyaḥ pratiprasthānaṃ , yadi kāmayeta, pāpavasīyasaṃ syāditi pūrvo gṛhṇīyāt , pūrvaḥ sādayet , pūrvo juhuyāt , etena vai vipūjanaḥ saurākiḥ pāpavasīyasaṃ cakāra, tatpāpavasīyasaṃ evaitena karoti, yajñasya vai sṛṣṭasya śiro'chidyata, tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan , atha vā etau tarhi devānāṃ bhiṣajā āstāmaśvinā asomapau, tā upādhāvan , yathā bhiṣajamupadhāvanyetaivamidaṃ yajñasya śiraḥ pratidhattaṃ iti, tā abrūtām , bhāgo nā astviti, vṛṇāthāṃ ityabruvan , tā abrūtām , grahaṃ nau gṛhṇantu, somapīthamaśnavāvahā iti, tadvā aśvinau pratyadhattāṃ , tasmādāśvinībhirabhiṣṭuvanti , aśvinau hi pratyadhattāṃ , tau vai bahiṣpavamānenaiva pāvayitvā tābhyāṃ pūtābhyāṃ yajñiyābhyāṃ bhūtābhyāṃ grahamagṛhṇan , tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvinau gṛhyete, tasmād brāhmaṇena bahiṣpavamānaṃ abhisṛpyam , pavitraṃ hi tat , tasmād yaṃ dviṣyāt taṃ paribādheta, tadvai bheṣajaṃ tredhā vinyadadhu , ragnau tṝtīyam , brāhmaṇe tṝtīyam , apsu tṝtīyam , tadya evaṃ vidvānagnerante brāhmaṇāya procyāpsu bheṣajaṃ karoti samardhukaṃ ha bhavati, yāvaddhi bheṣajaṃ tat kriyate vāstuhāni vā etatpātrāṇi bhavanti, yad grahān gṛhītvā bahiṣpavamānaṃ sarpanti vaiṣṇavya ṛcā punaretya saṃmṛśati, viṣṇurvai yajño , viṣṇunaivaināni yajñena svargaṃ lokaṃ samārohayati //
4.6.3 anuvākaḥ

prajāpatervā ete cakṣuṣī yac śukrāmanthinau , asā ādityaḥ śukra, ścandramā manthī, tasya vai prajāpateḥ savyaṃ cakṣuraśvayat , tato ye stokā avāpadyanta tairidaṃ varṣati , ekaviṃśatirvai te'vapedu, stān vāyuramuto visṛjati, prajānāṃ klṛptyai, tasya yā kanīnikā parāpatatsa yavo'bhavat , yanmanthinaṃ saktubhiḥ śrīṇāti cakṣurevāsya saṃbhāvayati, mithunaṃ vai somaśca saktavaśca, yanmanthinaṃ saktubhiḥ śrīṇāti, mithunatvāya , ārtaṃ vā etatpātraṃ yanmanthipātram , yaṃ dviṣyād ṛtvijāṃ tasmai haret , ārtim ārchati , ṣaṇḍāmarkau vā asurāṇāṃ purohitā āstām , tān devā nāśaknuvan hantum , brāhmaṇavanto hyāsan , tau devā apāśāsu , rupa nā āvartethāṃ iti, tā abrūtām , bhāgo nā astviti, vṛṇāthāṃ ityabruvan , tā etau śukrāmanthinā avṛṇātām , te devā amanyanta, yadimā asuryau somau hoṣyāma, stadanv asurā ābhaviṣyanti, yan na hoṣyāmastadanv ābhaviṣyantīti, tā apanudyāthendrāyājuhuvu, stasmādetā anyadevatyau gṛhyete, athendrāya hūyete, apanuttau ṣaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma iti, ṣaṇḍāmarkayorevainaṃ sahāpanodenāpanudate // āyuḥ pāhi, prajāṃ pāhyamuṣya vīratāṃ pāhi // iti sādayed , yo'sya priyaḥ syāttasya, śukraṃ vai prati rāṣṭraṃ manthinaṃ niruddhaṃ mathyatā , iti hyetad rāṣṭram āhuryan niruddhaṃ bhavati, yadi kāmayeta, yo bahistaṃ grāme kuryāṃ, yo grāme taṃ bahiriti // idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ amuṣyāḥ putramamuṣyā viśo nirūhāmi // iti śukrapātraṃ niruhya // idamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ amuṣyāḥ putramamuṣyāṃ viśi sādayāmi // iti manthipātraṃ sādayet , yo bahistaṃ grāme karoti, yo grāme taṃ bahi , rārtaṃ vā etatpātraṃ yanmanthipātram , yac śukrapātraṃ punaḥ prayujyate tasmādime samāvadvīrye, tasmādābhyāṃ samāvat paśyati , asau vā ādityaḥ śukraścandramā manthī, yadapidhāya prāñcā itastasmādetau prāñcau yantau na paśyanti , atha yadanapidhāya pratyañcau tiṣṭhantau juhutastasmāt pratyañcau yantau paśyanti, yadapidhāya prāñcā itastasmāt parāṅ prāṇaḥ , atha yadanapidhāya pratyañcau tiṣṭhantau juhutastasmāt punarapāno , yadapidhāya prāñcā itastasmāt parāñco garbhā dhīyante , atha yadanapidhāya pratyañcau tiṣṭhantau juhutastasmāt pratyañcaḥ prajāyante, cakṣuṣī vai śukrāmanthinau, nāsikottaravedi , ryadaṅguṣṭhābhyāṃ ākramete, cakṣuṣī vā etat pradhatto, atha yadupariṣṭādākramete tasmādime upariṣṭāccakṣuṣī, tutho'si janadhāyā , devāstvā śukrapāḥ praṇayantv iti, yā atrīḥ prajāstāsāṃ eṣa yoniḥ, tā etamanuprajāyante, tutho'si janadhāyā , devāstvā manthipāḥ praṇayantv iti, yā ādyāḥ prajāstāsāmeṣa yoniḥ, tā etamanuprajāyante , ubhayīreva prajāḥ prajanayatyatrīścādyāśca, śukramanvārabhante, tejo vai śukro brahmavarcasaṃ , teja eva brahmavarcasaṃ anvārabhante , indreṇa manyunā yuje, ti śukreṇa pariyanti, manyunā vai yujendro'surānavābādhata, manyunā vā etad yujā yajamāno bhrātṛvyamavabādhate, saṃjagmānau divā pṛthivye, tyaratnī saṃdhatte , imāni vā etat saṃdhatto yatpātre saṃdadhyātām , nedamantarā syāt , atha yadaratnī saṃdhattastasmādidamantarā cakṣuṣor vidhṛtyai, pumāṃsaṃ garbhamādhattaṃ gavīnyoriti, tadanu strīṣvo yajamānasya gāvo bhavanti, vīraṃ patnī janayati, śukrasyādhiṣṭhānaṃ asi, manthino'dhiṣṭhānaṃ asī, ti śakalau prāsyataḥ, samidvā eṣaitayo, ratho āhutīnāṃ pratiṣṭhityai, nirastaḥ ṣaṇḍo , nirasto markaḥ saha tena yaṃ dviṣma, iti śakalau nirasyata , etāvāṃlloko yāvaduddhataṃ , yāvān eva lokastasmādyajamāno bhrātṛvyaṃ nirbhajati, śrīṇantyanyānt somānnānyān , tat somānāṃ mithunaṃ , yāñ śrīṇanti tānanuvarṣati, yān na śrīṇanti tānanuvīdhrati, dārumayāni anyāni pātrāṇi, mṛnmayāni anyāni, tatpātrāṇāṃ mithunaṃ , yo vai somasya ca pātrāṇāṃ ca mithunaṃ veda mithunā enaṃ paśavā upatiṣṭhante //
4.6.4 anuvākaḥ

prajāpatirvā āgrāyaṇaḥ , ye devā divyekādaśa stheti , etāvanto vai devā, yāvanta eva devāstebhyo gṛhyate , āgrāyaṇaṃ vai gṛhītvā devāḥ svargaṃ lokamāyan , apāsurā abhraṃśanta, tato devā abhavan , parāsurāstadya evaṃ vidvānāgrāyaṇaṃ gṛhṇīte, bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati, ya ānujāvaraḥ syātsa āgrāyaṇāgrān grahān gṛhṇīta , agraṃ hyāgrāyaṇaḥ , yadyabhicaret //
vidadyadi saramā rugṇamadrermahi pāthaḥ pūrvyaṃ sadhryak kaḥ /
agraṃ nayat supadyakṣarāṇāmachā ravaṃ prathamā jānatī gāt //
iti purorucaṃ kuryāt , rujati haiva , atho vāg vai saramā, vācaṃ evaiṣāṃ vṛṅkte, tsarā vā eṣā yajñasya, tasmādyat kiṃca prācīnaṃ āgrāyaṇāttadupāṃśu caranti , atha vā etadāgrāyaṇaṃ prati vācaṃ visṛjante, yajñamevāptvā vācaṃ visṛjante, vāg vai devebhyo'pākrāmat , te devāstūṣṇīṃ yajñamatanvata, sā vāgamanyata , antarvai mā yajñādyantīti, sāgrāyaṇaṃ prati nyādravat , tasmādāgrāyaṇaṃ prati vācaṃ visṛjante, hiṃkṛtya vācaṃ visṛjante, prāṇo vai hiṃkāro, vāk prāṇaḥ, tadvāca evaiṣā yuktistrir hiṃkaroti, tredhā hīyaṃ vāg vadati, śanairuccairatha sūccai , ryāvatyeva vāk sāsya yujyate, trayo vai prājāpatyā ṛtvija, udgātā prastotā pratihartā, te vā asyaitarhyavṛktā ayuktā , yaddhiṃkaroti tenaivāsya te vṛttā yuktā bhavanti, vāk ca manaścāvadetām , ahaṃ śreyānasmyahaṃ śreyānasmīti, tau prajāpatiṃ praśnaṃ aitām , sā vāgabravīt , naiva mayā kiṃ canānabhyuditaṃ kriyatā iti , atha mano'bravīt , naiva mayā kiṃ canānabhigataṃ kriyatā iti, sa manase'nvabravīt , sā vāgabravīt , ahavyavāḍevāhaṃ tubhyamasānīti, tasmādeṣā prajāpataye'havyavāṭ, tasmādyat kiṃcopāṃśu kriyate tadāhuḥ kṛtametat kriyatā iti, prajāpataye hi kriyate, dvābhyāṃ dhārābhyāṃ prātaḥsavane gṛhṇāti, tisṛbhyo mādhyaṃdine savane, catasṛbhyastṛtīyasavane, tan nava, nava prāṇā , ātmāgrāyaṇaḥ, prāṇān evātman dhatte, vi vā etadyajñaśchidyate yatsavanāni saṃtiṣṭhante, ye devā divyekādaśa stha pṛthivyāmadhyekādaśa sthāpsukṣito mahinaikādaśa stheti, devatābhirvai yajñaḥ saṃtato , devatābhireva yajñaṃ saṃtanoti, prajāpatirvā āgrāyaṇo , yatsarveṣu savaneṣvabhipraskandayati prajāpatirvā etat prajā abhijighrati, prajāpatirvā āgrāyaṇo , yatsarveṣu savaneṣu gṛhṇātyātmanaiva yajñaṃ saṃtanoti, prajāpatirvā āgrāyaṇaḥ , yadeṣo'tiricyate tasmāt puruṣaḥ paśūnāṃ daviṣṭhameti , āgrāyaṇo vai gāyatryā vatsastaṃ vā etadā tṛtīyātsavanādabhipratidhāvati, gāyatryā vā ete loke sarve somā gṛhyante, tāṃ vā etatsarvāṇi savanāni abhipratidhāvanti , atha yat sthālyā gṛhīto vijñātasthālyā hoṣyantī३ dārumayeṇā३ iti, tasmādavijñātena garbheṇa bhrūṇahā , atha yat sthālīṃ riñcanti na dārumayam tasmāt pumān dāyādaḥ styyadāyāt , atha yat sthālīṃ parāsyanti na dārumayam tasmāt striyaṃ jātāṃ parāsyanti na pumāṃsaṃ, atha striya evātiricyante //
4.6.5 anuvākaḥ

indro vai vṛtrāya vajraṃ udayacchat, sa vajraṃ udyataṃ dṛṣṭvābibhet , so'bravīt , asti vā idaṃ tyasminnantar vīryam , tatte pradāsyāmi, mā mā vadhīriti, tadvā asmai prāyacchat , yajñaṃ vā asmai tat prāyacchat paśūn ukydameva, yadukyo gṛhyate yajñasya ca paśūnāṃ cāvarudyair , etāvān vai yajño yāvān ukthyaḥ , antaḥ śleṣaṇamevānye grahāḥ, plavo vā eṣa yajñasya yadukthyaḥ , yathā vā idaṃ plavaṃ saṃnahya prasnātyevaṃ vā etadukyvamālabhya prasnāti, sa enaṃ ā yajñasyodṛcaḥ saṃpārayati , aṅgāni vā ukthyaḥ , yajñasya saṃtatyai gṛhyate, tasmai tvā viṣṇave tveti, viṣṇurvai yajño , viṣṇunā yajñaḥ saṃtato , viṣṇunaiva yajñena yajñaṃ saṃtanoti , etena vā idaṃ ukthāni saṃtatāni, tasmāt puruṣaḥ snāvabhiranusaṃtataḥ, sada ālabhyāvanayati, yajñaṃ vā etat saṃtatya saṃprāpyāvanayati, cakṣurvai śukra , ścakṣurukthyaḥ , cakṣurvā etat purastād dhriyate , atho yathedaṃ purastāt paścāt paśyannanvetyevaṃ tat , atha yadekaḥ saṃstredhā kriyate tasmādekaḥ śreṣṭhaḥ pūrvārdhe'vasyati, yadetau grahau bhūyiṣṭhāḥ somā anu hūyante, pāpavasīyasasya vyāvṛttyai, yadetatpātraṃ bhūyiṣṭhāḥ somā anvāyanti, tasmādekaṃ śreṣṭhaṃ yantaṃ bahavaḥ paścādanuyanti, pātrāṇi vā adhvaryuṃ puro viduhre , ukthāmadāni paścā , aindryā sadā upacarati , āgneyyāgnīdhraṃ , vaiṣṇavyā havirdhānaṃ , yathādevataṃ evaināni upacarati, tathā hainaṃ na viduhre , antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cādhvaryor loko , antarā havirdhānaṃ ca sadaśca yajamānasya, sadaḥ sadasyānāṃ , yadi kāmayeta , adhvaryuṃ yaśa ṛchediti , antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cāvanayet , somo vai yaśa , eṣo'dhvaryor loko , adhvaryumeva yaśasārpayati, yadi kāmayeta yajamānaṃ yaśa ṛchediti , antarā havirdhānaṃ ca sadaścāvanayet , somo vai yaśa , eṣa yajamānasya loko , yajamānaṃ eva yaśasārpayati, yadi kāmayeta, sadasyān yaśa ṛchediti , antaḥ sadasyāvanayet , somo vai yaśa , eṣa sadasyānāṃ lokaḥ, sadasyān eva yaśasārpayati, sada ālabhyāvanayati , aindraṃ vai sada , aindrāṇy ukthāni , ukthānāṃ saṃtatyai , ukthānāmanapachedāya // upayāmagṛhīto'si, mitrāvaruṇābhyāṃ tvā // iti gṛhṇāti prātaḥsavane maitrāvaruṇāya // indrāya tvā // iti brāhmaṇāñśam̐sine // indrāgnibhyāṃ tvā // ityachāvākāya // upayāmagṛhīto'si , indrāya tvendrāya tvā // iti gṛhṇāti sarvebhyo mādhyaṃdine savane // upayāmagṛhīto'si indrāvaruṇābhyāṃ tvā // iti gṛhṇāti tṛtīyasavane maitrāvaruṇāya // indrābṛhaspatibhyāṃ tvā // iti brāhmaṇāñśam̐sine // indrāviṣṇubhyāṃ tvā ityachāvākāya , evamasya yathokthaṃ yathādevataṃ gṛhītā bhavanti //
4.6.6 anuvākaḥ

āyurvai dhruva, staṃ uttamaṃ gṛhṇāti , uttamaṃ hyāyuḥ, sthālyā gṛhṇāti , āyuṣo dhṛtyai, pūrṇaṃ gṛhṇāti, sarvamāyureti, prāṇo vai gāyatrī , āyurdhruvo , yadeṣa ā tṛtīyātsavanāt pariśayet tasmādyāvadāyustāvān prāṇaḥ , āyurvai dhruvo , yadagniṣṭomaṃ āste āyurevāptvā niḥsarpati , āyurvai dhruvo , yat kevalaṃ juhuyādāyuḥ prajānāṃ pradadhyāt , paridhānīyāyāṃ śasyamānāyāmavanayati, sa hyanto , hotuścamase'vanayati, vaiśvadevo vai hotā, vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ, sarvāsu vā etat prajāsv āyurdadhāti, janānāṃ ityā, huḥ, sarvāsāṃ vā etat prajānāṃ āyuḥ sarvābhyaḥ prajābhyo gṛhyate , ubhayato vaiśvānaro gṛhyate , ubhayato vaiśvānaro hyayaṃ prāṇaḥ , ayaṃ vāva vaiśvānaro yo'yamavāṅ prāṇaḥ , yadeṣa kevalā uttare havirdhāne sādyate tasmādeṣo'rdhabhāk prāṇānā, mardhabhājā itare, hiraṇye'dhi sādayedāyuḥkāmasya , amṛtaṃ vai hiraṇyam , āyurdhruvo , amṛta evāsyāyurdadhāti , upopte'nye grahāḥ sādyante'nupopte dhruva, stasmādasthnānye paśavaḥ pratitiṣṭhanti, māṃsena puruṣaḥ, prāṇā vā uparavā , yadeta upopte grahāḥ sādyante sve vā etad yonau sādyante, pūrvārdhe vā ime mukhasya prāṇā , etat khalu vai havirdhānasya pūrvārdhaṃ yad dakṣiṇaṃ havirdhānaṃ , tasmād dakṣiṇe havirdhāne, prāṇā vā eta itare grahā , āyurdhruvo , nava vai prāṇā , āyurdaśamaṃ , tasmādeṣa daśamo gṛhyate, daśamaṃ hyāyū , rājaputro dhruvaṃ gopāyati, sarvāsāṃ vā etat prajānāmāyurgopāyati, tasmād rājaputro vīryavattamo, yadyabhicaret // idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasyāyuḥ pravartayāmi // iti dhruvaṃ pravartayet , āyurevāsya pravartayati, yat pravartayetsarvāsāṃ prajānāṃ āyuḥ pravartayet , śuk prajā ṛchet , avartir yajamānaṃ gṛhṇīyāt , kṣodhuko'dhvaryuḥ syāt , tadvyaṅyśa eva // dhruvaṃ tvā dhruvakṣitim amumāsthānāc cyāvayāmi // iti , āsthānādevainaṃ cyāvayati, pramāyuko bhavati, dhruvaṃ vai pracyavamānaṃ viśvā bhūtā'nu pracyavante, pra yajamāna āsthānāccyavate, tadabhimṛśyo , divi divyān dṛṃhāntarikṣe antarikṣyān pṛthivyāṃ pārthivān iti, yathāsthāma vā etat prajā dṛṃhati, sva āyatane yajamānaṃ, āyuṣā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya dhruvaḥ skandati , āyur vīryaṃ dhruva, stadabhimṛśyaḥ // āyurdhā asi dhruvā , āyurme dhehi // iti , āyurevāsmin dadhāti, varo dakṣiṇā, vareṇaiva varaṃ spṛṇoti , ātmā hi varaḥ, putrasenasya ha vai bhaimasene dhruva upadadāsa, taṃ śṛṇvānaḥ sthairabrahmaṇa ṛtenaibhyo lokebhya āpyāyayāṃcakāra // svāhā diva āpyāyasva // iti sa tṛtīyaṃ babhūva // svāhāntarikṣādāpyāyasva // iti sa dvibhāgaṃ babhūva // svāhā pṛthivyā āpyāyasva // iti sa pupūre, tad ṛtenaivaibhyo lokebhyo dhruva āpyāyayitavyo , dvādaśe stotre'vanayati // dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaro yajño , yajñaḥ prajāpatiḥ, prājāpatyaḥ puruṣo, yāvāneva puruṣastasminnāyurdadhāti, yat stūyamāne'vanayed garbhāḥ prapādukāḥ syu, ryac śasyamāne yuvānaḥ pramīyeran , yac śaste bahiḥ prāṇān dadhyāt , sakṛc śastāyāṃ madhyato'vanīyo , madhyato vā etat prajānāmāyurdadhāti // svayaṃbhūrasi śreṣṭho raśmiḥ priyo devānāṃ saṃsadanīyaḥ // taṃ tvā subhava devā abhisaṃviśantu // āyurdhā asi dhruvā , āyurme dhehi // iti , āyurevāsmin dadhāti // varcodhā asi dhruva, varco me dhehi // iti varca evāsmin dadhāti // iṣo'si, tveṣo'si, nṛmṇo'si, vrato'si, dakṣo'si, tasya ta iṣasya tveṣasya nṛmṇasya vratasya dakṣasya bhakṣīya, svasya cāraṇasya ca śūdrasya cāryasya ca, yathā tvaṃ sūryāsi viśvadarśata evamahaṃ viśvadarśato bhūyāsaṃ //iti viśvadarśato ha bhavati , asau vā ādityaḥ svayaṃbhūḥ śreṣṭho raśmi , ryathaiṣa svayamabhavadevaṃ svayaṃ bhavati ya evaṃ veda //
4.6.7 anuvākaḥ

athaita ṛtugrahāḥ, saṃvatsarasya vā ete vidhṛtyai gṛhyante, dvādaśa māsāḥ saṃvatsara, stasmād dvādaśa ṛtugrahā, madhuśca mādhavaśca vāsantikā ṛtū, asannā hūyante , asannā hīma ṛtavo , nānyo'nyam abhiprapadyate, yadanyo'nyamabhiprapadyeta ṛtā ṛturabhīyāt , atha yadanyo'nyaḥ prapadyate tasmādidaṃ ṛtā ṛturanunihitāḥ pariplavante , ubhayatomukham ṛtupātram , ubhayatomukhā hīma ṛtavo , na vai tadvidma yata ṛtūnāṃ mukham , saha prathamaṃ gṛhṇāte, sahottamaṃ , saha yujyete saha vimucyete, caturdaśa vā etat kuruto , ati vā etad recayato , asti māsastrayodaśa, staṃ evaitenāptvāvarundhe e , ṛtubhyo vai prajāḥ prajāyante, yat ṣaḍ ṛtunā catur ṛtubhi , rṛtubhyo vāvāsmā etaccatuṣpadaḥ paśūn prajanayato , atha yaccatur ṛtubhir dvir ṛtunā , ṛtubhyo vāvāsmā etad dvipadaḥ paśūn prajanayato , yad dvir ṛtunā, dvau hīmā ṛtū, atha yad dve ṛtupātre, dvau dvau hīma ṛtavo , nānuyajati, vaiśvānaro vaṣaṭkāro , yadanuyajed vaiśvānaram ṛtuṣvanvavasṛjet , andho vā idamāsīdavyāvṛttaṃ, aharāsīn na rātri, staddevā ṛtugrahair vyāvartayan , yad ṛtugrahā gṛhyante , ahorātrayor vyāvṛttyai, saṃvatsaro vai svargo loka, stasya vā eta ākramā yad ṛtugrahā, yad ṛtugrahā gṛhyante, svargasya lokasyākrāntyai //
4.6.8 anuvākaḥ

ādityā vā ita uttamāḥ svargaṃ lokamāyan , te vā itaḥ pratisaṃhitāḥ purastādevānyatsarvaṃ , saṃvatsaro vai svargo lokaḥ, saṃvatsarametau kalpayituṃ plāyete yadadhvaryū , yadaindrāgnam ṛtupātreṇa gṛhṇāti, saṃvatsaraṃ vā etadanvārabhate svargāya lokāya , atho jyotirupariṣṭād dadhāti svargasya lokasya samaṣṭyai , asau vā ādityaḥ śukraḥ, puruṣo vaiśvadevo , yac śukrapātreṇa vaiśvadevaṃ gṛhṇāti tasmāt puruṣa evāmuṃ pratyak , sarve'nye nyañcaḥ paśavo , devāśca vā asurāścāspardhanta, te devāḥ prātaḥsavane vaiśvadeve yajñaṃ saṃsthāpyamapaśyan , taṃ prātaḥsavane samasthāpayan , yad vaiśvadevaḥ prātaḥsavane gṛhyate, prātaḥsavane vā etad vaiśvadeve yajñaṃ saṃsthāpayati, tena saṃsthitenāriṣṭena bhūtena pracaranti, devā vai sarve prātaḥsavanaṃ abhyāyacchan, nottarābhyāṃ savanābhyāṃ atiṣṭhanta, yad vaiśvadevaḥ prātaḥsavane hūyate, prātaḥsavane vā etad vaiśvadeve devatāstarpayanti, tāstṛptā uttare savane abhisṛjyamānā yanti, vajro vai marutvatīyā , vajra eva prathamo , apagūrtir dvitīyaḥ, stṛtiruttamo , vajro vai dhanu , rdhanureva prathamaḥ, pratihitir dvitīyo , visṛṣṭastṛtīya , ścakriyau vā ete yajñasya yanmarutvatīyā , akṣo madhyamaḥ, pakṣasī abhito , marudbhirvai vīryeṇendro vṛtramahan , na ṛte marudbhyo'śaknodvīryaṃ kartum , yanmarutvatīyo graho gṛhyate marutvatīyaṃ śasyate tena mādhyaṃdinaṃ savanaṃ vīryavat kathaṃ savanāni ṛtumanti vecheti(vettheti) pṛchet , ṛtugrahaiḥ prātaḥsavanaṃ ṛtumat , marutvatīyairmādhyaṃdinaṃ savanaṃ , sāvitreṇa tṛtīyasavanaṃ , marutvatīyayoḥ sannayordakṣiṇā dīyante, sve vā etad yonau dakṣiṇā dīyante, paridhayo vā ete yajñasya yanmarutvatīyā, stasmānmarutvatīyān dakṣiṇā nātidīyante, yadatidadyādyathā bahiṣparidhi skannaṃ evaṃ syāt , yadi kāmayeta viḍ ojīyasī syādabalīyaḥ kṣatram iti, yasyā marutvatīyaḥ pūrvo'rdhaṛcastāṃ purorucaṃ kuryāt , viśam̐ vā etadojīyasīmakarabalīyaḥ kṣatram , yadi kāmayeta, kṣatram ojīyaḥ syādabalīyasī viḍ iti, yasyā aindraḥ pūrvo'rdhaṛcastāṃ purorucaṃ kuryāt , kṣatraṃ vā etadojīyo'karabalīyasīṃ viśam , jāmi vā etadyajñe kriyate yanmarutvatīyo graho gṛhyate marutvatīyaṃ śasyate, paśavo vai maruto , ajāmi paśava, stena tadajāmyṛtupātramālabhya pratigṛhṇāti , ṛtavo vai marutaḥ, saṃvatsara ṛtavo , āyuḥ saṃvatsara , āyuṣi vā etadadhvaryuḥ śrayate, vṛtraṃ vā eṣa hanti yo marutvatīyān grahān gṛhṇīte, māhendre sarve kāmāḥ, sarvān vā etat kāmānāpnoti sarvān vyaśnoti , indro vai vṛtramahan , so'nyān devānatyamanyata, sa mahendro'bhavat , sa etaṃ uddhāram udaharata vṛtraṃ hatvā, taduddhāra eva , asyaiṣa bhāga eva, tasmād rājā saṃgrāmaṃ jitvodājaṃ udajate, śukrapātreṇa māhendraṃ gṛhṇāti, vadanti grāvāṇaḥ , vadantyaulūkhalā , manthanyāśuśiraṃ, indre vā etadagrā āgate ghoṣamakurvatā , atho yajamāna eva tejo dadhati //
4.6.9 anuvākaḥ

etadvā eṣābhyanūktā //
aṣṭau putrāso aditer ye jātāstanvaspari /
devaṃ upa praitsaptabhiḥ parā mārtāṇḍamāsyat //
iti , eṣa vāva sa upāṃśusavano grāvā, tasya vā eṣa somapītho yadādityaṃ mekṣayanti // vivasvannādityaiṣa te somapīthaḥ // iti somapīthanaivainaṃ samardhayati, vyāno vā upāṃśusavanaḥ, prajā ādityo , vyānaṃ vā etat prajāsu dadhāti, paśavo vā ādityo , yad dadhnā madhyataḥ śrīṇāti, madhyato vā etat paśūnāṃ payo dadhāti , atha yattaptātaṅkyam , tasmādāmā satī pakvaṃ duhe, yadi kāmayeta, varṣet parjanyā iti // yā divyā vṛṣṭistayā tvā śrīṇāmi // iti dadhnopariṣṭādādityaṃ śrīṇīyāt , paśavo vā ādityaḥ, paśubhya eṣo'muto varṣati, paśūn eva vṛṣṭyābhijigharti, yadi kāmayeta, garbhāḥ śrīvyeyuriti , udgṛhyādityamavekṣeta, garbhā ha śrevukā bhavanti, śukravatī vai pūrve savane, aśukraṃ tṛtīyaṃ savanaṃ , yad dvidevatyānāṃ saṃsravānavanayatyāgrāyaṇamabhipraskandayati, tena tṛtīyasavanaṃ śukravat , devā asurān hatvā mṛtyorabibhayu, stenāthaiṣiṇo nyañcanaiṣiṇa etā devatā bhūyiṣṭhāḥ prāviśan , yad dvidevatyān , tasmād dvidevatyebhya ādityo nirgṛhyate, bṛhatībhyāṃ gṛhṇāti, paśavo vai bṛhatīḥ, prajā āditya , etāvāṃlloko yāvaduddhataṃ , yat saṃprasārayitvā gṛhṇāti
lokaṃ vā etadannādyaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , atho imā eva prajā annādyāyāvarundheāta, yadyasya bhrātṛvyo yajeta bahirvedi tiṣṭhet , tathā hainaṃ nāvarundhepata , paśavo vā ādityo , agnī rudro , agneretāstanvo yaddhiṣyāti , yat saṃprasārayitvā gṛhṇāti rudrādvā etat paśūnantardadhāti , apidhāyopa niṣkrāmati, paśūnāṃ gopīthāya , ādityo vai dvidevatyānāmanuyāja, stasmāttānnānuyajati, dvidevatyā vā ādityasya prayājā, stasmāttānnānuyajati,
paśavo vā ādityo , agnī rudro , brāhmaṇa upadraṣṭā, yadīkṣamāṇo juhuyāt pradhīyamānānāṃ eṣāmupadraṣṭā syāt , anyatrekṣamāṇena hotavyaṃ, anūpadraṣṭaiṣāṃ bhavati //
iti khilakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ//