કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.6

અધ્વરાદીનાં ત્રયાણાં વિધિઃ
4.6.1 અનુવાકઃ

નવૈતે પ્રાતર્ગ્રહા ગૃહ્યન્તે , ઇમે વા એતે ગૃહ્યન્તે નવ પ્રાણા , આશ્વિનો દશમો ગૃહ્યતે, વ્યાનો વા એષ ગૃહ્યતે, નાભિરેવ દશમો ગૃહ્યતે, તૃતીયો હૂયતે, તૃતીયો હ્યયં પ્રાણઃ, પ્રાણાનાં સંતત્યૈ, સર્વે વા એતે ગ્રહાઃ સ્તોત્રવન્તઃ શસ્ત્રવન્તો નિદાનવન્તો , નિદાનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ, હોતા વા અદ્ય પ્રાતરુપાંશુમયજત્ , તેનૈત ઉક્થવન્તો ,અથ યં હોતા તૂષ્ણીંશઁસઁ શંસતિ તેનૈવૈત ઉક્થવન્તો , નવૈતે પ્રાતર્ ગ્રહા ગૃહ્યન્તે, નવભિર્ બહિષ્પવમાને સ્તુવતે, તૈરેતે સામન્વન્તો , હિંકારેણાશ્વિનઃ સામન્વાન્ , ઐન્દ્રવાયવેણૈન્દ્રવાયવો , મૈત્રાવરુણેન મૈત્રાવરુણ , ઐન્દ્રેણ શુક્રામન્થિનૌ, વૈશ્વદેવેનાગ્રયણ , ઉક્થાયોક્થ્યો ગૃહ્યતે , ઉક્થાય ધ્રુવઃ, સંતત્યા ઐન્દ્રાગ્નઃ, સંતત્યૈ મરુત્વતીયા , અધ્વર્યુર્જુહોતિ, હોતા વષટ્કરોતિ, પ્રાણાન્ વા એતત્ પ્રધત્તો , યેન મન્ત્રેણાધ્વર્યુઃ પ્રયચ્છતિ તેન હોતા પ્રતિગૃહ્ણાતિ, પ્રાણાનાં ગોપીથાય, પ્રજાપતિર્વૈ સ્વયં હોતાસીત્ , સોઽતામ્યત્ , તં દેવા દ્વિદેવત્યૈરભ્યધાવન્ , પ્રાણા વૈ દ્વિદેવત્યા , યદધ્વર્યુર્ દ્વિદેવત્યાન્ હુત્વા ક્ષિપ્રં હોતારં અભ્યાદ્રવતિ પ્રાણૈર્વા એતદ્ધોતારં અભિધિનોતિ, વષટ્કારે વષટ્કારે વૈ હોતા પ્રાણસ્યાન્તં ગચ્છતિ, પ્રાણા વૈ દ્વિદેવત્યા , યદધ્વર્યુર્ દ્વિદેવત્યાન્ હુત્વા ક્ષિપ્રં હોતારં અભ્યાદ્રવતિ, પ્રાણૈર્વા એતદ્ધોતારં અભિધિનોતિ, પ્રાણા વૈ દ્વિદેવત્યાઃ, પશવા ઇડા, યદ્ દ્વિદેવત્યાનભક્ષયિત્વેડામુપહ્વયેત પશુભિઃ પ્રાણાનન્તરિયાત્ , અથ યદ્ દ્વિદેવત્યાન્ ભક્ષયિત્વેડામુપહ્વયતે પ્રાણાન્ વા એતદાત્મન્ ધિત્વાથ પશૂન્ ઉપહ્વયતે , ઇન્દ્રિયં વૈ સોમઃ, પશવ ઇન્દ્રિયમ્ , યત્ સોમં ભક્ષયતિ ઇન્દ્રિયમેવાત્મન્ધત્તે, સર્વત આશ્વિનં પરિહારં ભક્ષયતિ, તસ્માત્સર્વા દિશઃ શૃણોતિ ॥
4.6.2 અનુવાકઃ

યદ્વૈ પાત્રં રિક્તમનુન્મુક્તં તદનુ રક્ષાંસિ યજ્ઞં અવયન્તિ, યદૈન્દ્રવાયવે પુરોડાશમવદધાતિ મૈત્રાવરુણે પયસ્યામાશ્વિને ધાનાં, અરિક્તત્વાય, વિ વા એતદ્યજ્ઞશ્છિદ્યતે યત્સવનાનિ સંતિષ્ઠન્તે, યદેતાનિ પાત્રાણ્યા તૃતીયાત્સવનાત્ પરિશેરે, યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિછેદાય, વાયવ્યાયાં શસ્યમાનાયાં પાત્રાણિ વિમુઞ્ચતિ, પ્રાણો વૈ વાયુઃ, પ્રાણેન યજ્ઞઃ સંતતઃ, પ્રાણેનૈવ યજ્ઞં સંતનોતિ ॥ એકયા ચ દશભિશ્ચ સ્વભૂતે દ્વાભ્યાં ઇષ્ટયે વિંશત્યા ચ તિસૃભિશ્ચ વહસે ત્રિંશતા ચ નિયુદ્ભિર્વાય ઇહ તા વિમુઞ્ચ ॥ ઇત્યાહ, વિમુક્ત્યા એવ , અવગતં વા અધ્વર્યુપાત્રમ્ , નિરુદ્ધં પ્રતિપ્રસ્થાનં , યદિ કામયેત, યો બહિસ્તં ગ્રામે કુર્યાં, યો ગ્રામે તં બહિરિતિ ॥ ઇદમહમમુમામુષ્યાયણં અમુષ્યાઃ પુત્રમમુષ્યા વિશો નિરૂહામિ ॥ ઇત્યધ્વર્યુપાત્રં નિરુહ્ય ॥ ઇદમહમમુમામુષ્યાયણં અમુષ્યાઃ પુત્રમમુષ્યાં વિશિ સાદયામિ ॥ ઇતિ પ્રતિપ્રસ્થાનં સાદયેત્ , યો બહિસ્તં ગ્રામે કરોતિ યો ગ્રામે તં બહિ , રધ્વર્યુપાત્રં વૈ યજમાનસ્ય પાત્રં , પ્રતિપ્રસ્થાનં ભ્રાતૃવ્યસ્ય, યદિ કામયેત, સમાવદ્વીર્યમેનં ભ્રાતૃવ્યેણ કુર્યામિતિ, પ્રબાહુગ્ ગૃહ્ણીયાતાં, પ્રબાહુક્ સાદયેતાં, પ્રબાહુગ્ જુહુયાતામ્ , સમાવદ્વીર્યમેવૈનં ભ્રાતૃવ્યેણ કરોતિ , અધ્વર્યુપાત્રં વૈ પાત્રં , પાપીયઃ પ્રતિપ્રસ્થાનં , યદિ કામયેત, પાપવસીયસં સ્યાદિતિ પૂર્વો ગૃહ્ણીયાત્ , પૂર્વઃ સાદયેત્ , પૂર્વો જુહુયાત્ , એતેન વૈ વિપૂજનઃ સૌરાકિઃ પાપવસીયસં ચકાર, તત્પાપવસીયસં એવૈતેન કરોતિ, યજ્ઞસ્ય વૈ સૃષ્ટસ્ય શિરોઽછિદ્યત, તસ્મૈ દેવાઃ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ ઐચ્છન્ , અથ વા એતૌ તર્હિ દેવાનાં ભિષજા આસ્તામશ્વિના અસોમપૌ, તા ઉપાધાવન્ , યથા ભિષજમુપધાવન્યેતૈવમિદં યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિધત્તં ઇતિ, તા અબ્રૂતામ્ , ભાગો ના અસ્ત્વિતિ, વૃણાથાં ઇત્યબ્રુવન્ , તા અબ્રૂતામ્ , ગ્રહં નૌ ગૃહ્ણન્તુ, સોમપીથમશ્નવાવહા ઇતિ, તદ્વા અશ્વિનૌ પ્રત્યધત્તાં , તસ્માદાશ્વિનીભિરભિષ્ટુવન્તિ , અશ્વિનૌ હિ પ્રત્યધત્તાં , તૌ વૈ બહિષ્પવમાનેનૈવ પાવયિત્વા તાભ્યાં પૂતાભ્યાં યજ્ઞિયાભ્યાં ભૂતાભ્યાં ગ્રહમગૃહ્ણન્ , તસ્માદ્ બહિષ્પવમાને સ્તુત આશ્વિનૌ ગૃહ્યેતે, તસ્માદ્ બ્રાહ્મણેન બહિષ્પવમાનં અભિસૃપ્યમ્ , પવિત્રં હિ તત્ , તસ્માદ્ યં દ્વિષ્યાત્ તં પરિબાધેત, તદ્વૈ ભેષજં ત્રેધા વિન્યદધુ , રગ્નૌ તૄતીયમ્ , બ્રાહ્મણે તૄતીયમ્ , અપ્સુ તૄતીયમ્ , તદ્ય એવં વિદ્વાનગ્નેરન્તે બ્રાહ્મણાય પ્રોચ્યાપ્સુ ભેષજં કરોતિ સમર્ધુકં હ ભવતિ, યાવદ્ધિ ભેષજં તત્ ક્રિયતે વાસ્તુહાનિ વા એતત્પાત્રાણિ ભવન્તિ, યદ્ ગ્રહાન્ ગૃહીત્વા બહિષ્પવમાનં સર્પન્તિ વૈષ્ણવ્ય ઋચા પુનરેત્ય સંમૃશતિ, વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , વિષ્ણુનૈવૈનાનિ યજ્ઞેન સ્વર્ગં લોકં સમારોહયતિ ॥
4.6.3 અનુવાકઃ

પ્રજાપતેર્વા એતે ચક્ષુષી યચ્ શુક્રામન્થિનૌ , અસા આદિત્યઃ શુક્ર, શ્ચન્દ્રમા મન્થી, તસ્ય વૈ પ્રજાપતેઃ સવ્યં ચક્ષુરશ્વયત્ , તતો યે સ્તોકા અવાપદ્યન્ત તૈરિદં વર્ષતિ , એકવિંશતિર્વૈ તેઽવપેદુ, સ્તાન્ વાયુરમુતો વિસૃજતિ, પ્રજાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ, તસ્ય યા કનીનિકા પરાપતત્સ યવોઽભવત્ , યન્મન્થિનં સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ ચક્ષુરેવાસ્ય સંભાવયતિ, મિથુનં વૈ સોમશ્ચ સક્તવશ્ચ, યન્મન્થિનં સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ, મિથુનત્વાય , આર્તં વા એતત્પાત્રં યન્મન્થિપાત્રમ્ , યં દ્વિષ્યાદ્ ઋત્વિજાં તસ્મૈ હરેત્ , આર્તિમ્ આર્છતિ , ષણ્ડામર્કૌ વા અસુરાણાં પુરોહિતા આસ્તામ્ , તાન્ દેવા નાશક્નુવન્ હન્તુમ્ , બ્રાહ્મણવન્તો હ્યાસન્ , તૌ દેવા અપાશાસુ , રુપ ના આવર્તેથાં ઇતિ, તા અબ્રૂતામ્ , ભાગો ના અસ્ત્વિતિ, વૃણાથાં ઇત્યબ્રુવન્ , તા એતૌ શુક્રામન્થિના અવૃણાતામ્ , તે દેવા અમન્યન્ત, યદિમા અસુર્યૌ સોમૌ હોષ્યામ, સ્તદન્વ્ અસુરા આભવિષ્યન્તિ, યન્ ન હોષ્યામસ્તદન્વ્ આભવિષ્યન્તીતિ, તા અપનુદ્યાથેન્દ્રાયાજુહુવુ, સ્તસ્માદેતા અન્યદેવત્યૌ ગૃહ્યેતે, અથેન્દ્રાય હૂયેતે, અપનુત્તૌ ષણ્ડામર્કૌ સહ તેન યં દ્વિષ્મ ઇતિ, ષણ્ડામર્કયોરેવૈનં સહાપનોદેનાપનુદતે ॥ આયુઃ પાહિ, પ્રજાં પાહ્યમુષ્ય વીરતાં પાહિ ॥ ઇતિ સાદયેદ્ , યોઽસ્ય પ્રિયઃ સ્યાત્તસ્ય, શુક્રં વૈ પ્રતિ રાષ્ટ્રં મન્થિનં નિરુદ્ધં મથ્યતા , ઇતિ હ્યેતદ્ રાષ્ટ્રમ્ આહુર્યન્ નિરુદ્ધં ભવતિ, યદિ કામયેત, યો બહિસ્તં ગ્રામે કુર્યાં, યો ગ્રામે તં બહિરિતિ ॥ ઇદમહમમુમામુષ્યાયણં અમુષ્યાઃ પુત્રમમુષ્યા વિશો નિરૂહામિ ॥ ઇતિ શુક્રપાત્રં નિરુહ્ય ॥ ઇદમહમમુમામુષ્યાયણં અમુષ્યાઃ પુત્રમમુષ્યાં વિશિ સાદયામિ ॥ ઇતિ મન્થિપાત્રં સાદયેત્ , યો બહિસ્તં ગ્રામે કરોતિ, યો ગ્રામે તં બહિ , રાર્તં વા એતત્પાત્રં યન્મન્થિપાત્રમ્ , યચ્ શુક્રપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે તસ્માદિમે સમાવદ્વીર્યે, તસ્માદાભ્યાં સમાવત્ પશ્યતિ , અસૌ વા આદિત્યઃ શુક્રશ્ચન્દ્રમા મન્થી, યદપિધાય પ્રાઞ્ચા ઇતસ્તસ્માદેતૌ પ્રાઞ્ચૌ યન્તૌ ન પશ્યન્તિ , અથ યદનપિધાય પ્રત્યઞ્ચૌ તિષ્ઠન્તૌ જુહુતસ્તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચૌ યન્તૌ પશ્યન્તિ, યદપિધાય પ્રાઞ્ચા ઇતસ્તસ્માત્ પરાઙ્ પ્રાણઃ , અથ યદનપિધાય પ્રત્યઞ્ચૌ તિષ્ઠન્તૌ જુહુતસ્તસ્માત્ પુનરપાનો , યદપિધાય પ્રાઞ્ચા ઇતસ્તસ્માત્ પરાઞ્ચો ગર્ભા ધીયન્તે , અથ યદનપિધાય પ્રત્યઞ્ચૌ તિષ્ઠન્તૌ જુહુતસ્તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચઃ પ્રજાયન્તે, ચક્ષુષી વૈ શુક્રામન્થિનૌ, નાસિકોત્તરવેદિ , ર્યદઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં આક્રમેતે, ચક્ષુષી વા એતત્ પ્રધત્તો, અથ યદુપરિષ્ટાદાક્રમેતે તસ્માદિમે ઉપરિષ્ટાચ્ચક્ષુષી, તુથોઽસિ જનધાયા , દેવાસ્ત્વા શુક્રપાઃ પ્રણયન્ત્વ્ ઇતિ, યા અત્રીઃ પ્રજાસ્તાસાં એષ યોનિઃ, તા એતમનુપ્રજાયન્તે, તુથોઽસિ જનધાયા , દેવાસ્ત્વા મન્થિપાઃ પ્રણયન્ત્વ્ ઇતિ, યા આદ્યાઃ પ્રજાસ્તાસામેષ યોનિઃ, તા એતમનુપ્રજાયન્તે , ઉભયીરેવ પ્રજાઃ પ્રજનયત્યત્રીશ્ચાદ્યાશ્ચ, શુક્રમન્વારભન્તે, તેજો વૈ શુક્રો બ્રહ્મવર્ચસં , તેજ એવ બ્રહ્મવર્ચસં અન્વારભન્તે , ઇન્દ્રેણ મન્યુના યુજે, તિ શુક્રેણ પરિયન્તિ, મન્યુના વૈ યુજેન્દ્રોઽસુરાનવાબાધત, મન્યુના વા એતદ્ યુજા યજમાનો ભ્રાતૃવ્યમવબાધતે, સંજગ્માનૌ દિવા પૃથિવ્યે, ત્યરત્ની સંધત્તે , ઇમાનિ વા એતત્ સંધત્તો યત્પાત્રે સંદધ્યાતામ્ , નેદમન્તરા સ્યાત્ , અથ યદરત્ની સંધત્તસ્તસ્માદિદમન્તરા ચક્ષુષોર્ વિધૃત્યૈ, પુમાંસં ગર્ભમાધત્તં ગવીન્યોરિતિ, તદનુ સ્ત્રીષ્વો યજમાનસ્ય ગાવો ભવન્તિ, વીરં પત્ની જનયતિ, શુક્રસ્યાધિષ્ઠાનં અસિ, મન્થિનોઽધિષ્ઠાનં અસી, તિ શકલૌ પ્રાસ્યતઃ, સમિદ્વા એષૈતયો, રથો આહુતીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, નિરસ્તઃ ષણ્ડો , નિરસ્તો મર્કઃ સહ તેન યં દ્વિષ્મ, ઇતિ શકલૌ નિરસ્યત , એતાવાંલ્લોકો યાવદુદ્ધતં , યાવાન્ એવ લોકસ્તસ્માદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજતિ, શ્રીણન્ત્યન્યાન્ત્ સોમાન્નાન્યાન્ , તત્ સોમાનાં મિથુનં , યાઞ્ શ્રીણન્તિ તાનનુવર્ષતિ, યાન્ ન શ્રીણન્તિ તાનનુવીધ્રતિ, દારુમયાનિ અન્યાનિ પાત્રાણિ, મૃન્મયાનિ અન્યાનિ, તત્પાત્રાણાં મિથુનં , યો વૈ સોમસ્ય ચ પાત્રાણાં ચ મિથુનં વેદ મિથુના એનં પશવા ઉપતિષ્ઠન્તે ॥
4.6.4 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણઃ , યે દેવા દિવ્યેકાદશ સ્થેતિ , એતાવન્તો વૈ દેવા, યાવન્ત એવ દેવાસ્તેભ્યો ગૃહ્યતે , આગ્રાયણં વૈ ગૃહીત્વા દેવાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , અપાસુરા અભ્રંશન્ત, તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરાસ્તદ્ય એવં વિદ્વાનાગ્રાયણં ગૃહ્ણીતે, ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, ય આનુજાવરઃ સ્યાત્સ આગ્રાયણાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીત , અગ્રં હ્યાગ્રાયણઃ , યદ્યભિચરેત્ ॥
વિદદ્યદિ સરમા રુગ્ણમદ્રેર્મહિ પાથઃ પૂર્વ્યં સધ્ર્યક્ કઃ ।
અગ્રં નયત્ સુપદ્યક્ષરાણામછા રવં પ્રથમા જાનતી ગાત્ ॥
ઇતિ પુરોરુચં કુર્યાત્ , રુજતિ હૈવ , અથો વાગ્ વૈ સરમા, વાચં એવૈષાં વૃઙ્ક્તે, ત્સરા વા એષા યજ્ઞસ્ય, તસ્માદ્યત્ કિંચ પ્રાચીનં આગ્રાયણાત્તદુપાંશુ ચરન્તિ , અથ વા એતદાગ્રાયણં પ્રતિ વાચં વિસૃજન્તે, યજ્ઞમેવાપ્ત્વા વાચં વિસૃજન્તે, વાગ્ વૈ દેવેભ્યોઽપાક્રામત્ , તે દેવાસ્તૂષ્ણીં યજ્ઞમતન્વત, સા વાગમન્યત , અન્તર્વૈ મા યજ્ઞાદ્યન્તીતિ, સાગ્રાયણં પ્રતિ ન્યાદ્રવત્ , તસ્માદાગ્રાયણં પ્રતિ વાચં વિસૃજન્તે, હિંકૃત્ય વાચં વિસૃજન્તે, પ્રાણો વૈ હિંકારો, વાક્ પ્રાણઃ, તદ્વાચ એવૈષા યુક્તિસ્ત્રિર્ હિંકરોતિ, ત્રેધા હીયં વાગ્ વદતિ, શનૈરુચ્ચૈરથ સૂચ્ચૈ , ર્યાવત્યેવ વાક્ સાસ્ય યુજ્યતે, ત્રયો વૈ પ્રાજાપત્યા ઋત્વિજ, ઉદ્ગાતા પ્રસ્તોતા પ્રતિહર્તા, તે વા અસ્યૈતર્હ્યવૃક્તા અયુક્તા , યદ્ધિંકરોતિ તેનૈવાસ્ય તે વૃત્તા યુક્તા ભવન્તિ, વાક્ ચ મનશ્ચાવદેતામ્ , અહં શ્રેયાનસ્મ્યહં શ્રેયાનસ્મીતિ, તૌ પ્રજાપતિં પ્રશ્નં ઐતામ્ , સા વાગબ્રવીત્ , નૈવ મયા કિં ચનાનભ્યુદિતં ક્રિયતા ઇતિ , અથ મનોઽબ્રવીત્ , નૈવ મયા કિં ચનાનભિગતં ક્રિયતા ઇતિ, સ મનસેઽન્વબ્રવીત્ , સા વાગબ્રવીત્ , અહવ્યવાડેવાહં તુભ્યમસાનીતિ, તસ્માદેષા પ્રજાપતયેઽહવ્યવાટ્, તસ્માદ્યત્ કિંચોપાંશુ ક્રિયતે તદાહુઃ કૃતમેતત્ ક્રિયતા ઇતિ, પ્રજાપતયે હિ ક્રિયતે, દ્વાભ્યાં ધારાભ્યાં પ્રાતઃસવને ગૃહ્ણાતિ, તિસૃભ્યો માધ્યંદિને સવને, ચતસૃભ્યસ્તૃતીયસવને, તન્ નવ, નવ પ્રાણા , આત્માગ્રાયણઃ, પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે, વિ વા એતદ્યજ્ઞશ્છિદ્યતે યત્સવનાનિ સંતિષ્ઠન્તે, યે દેવા દિવ્યેકાદશ સ્થ પૃથિવ્યામધ્યેકાદશ સ્થાપ્સુક્ષિતો મહિનૈકાદશ સ્થેતિ, દેવતાભિર્વૈ યજ્ઞઃ સંતતો , દેવતાભિરેવ યજ્ઞં સંતનોતિ, પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણો , યત્સર્વેષુ સવનેષ્વભિપ્રસ્કન્દયતિ પ્રજાપતિર્વા એતત્ પ્રજા અભિજિઘ્રતિ, પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણો , યત્સર્વેષુ સવનેષુ ગૃહ્ણાત્યાત્મનૈવ યજ્ઞં સંતનોતિ, પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણઃ , યદેષોઽતિરિચ્યતે તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનાં દવિષ્ઠમેતિ , આગ્રાયણો વૈ ગાયત્ર્યા વત્સસ્તં વા એતદા તૃતીયાત્સવનાદભિપ્રતિધાવતિ, ગાયત્ર્યા વા એતે લોકે સર્વે સોમા ગૃહ્યન્તે, તાં વા એતત્સર્વાણિ સવનાનિ અભિપ્રતિધાવન્તિ , અથ યત્ સ્થાલ્યા ગૃહીતો વિજ્ઞાતસ્થાલ્યા હોષ્યન્તી૩ દારુમયેણા૩ ઇતિ, તસ્માદવિજ્ઞાતેન ગર્ભેણ ભ્રૂણહા , અથ યત્ સ્થાલીં રિઞ્ચન્તિ ન દારુમયમ્ તસ્માત્ પુમાન્ દાયાદઃ સ્ત્ય્યદાયાત્ , અથ યત્ સ્થાલીં પરાસ્યન્તિ ન દારુમયમ્ તસ્માત્ સ્ત્રિયં જાતાં પરાસ્યન્તિ ન પુમાંસં, અથ સ્ત્રિય એવાતિરિચ્યન્તે ॥
4.6.5 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં ઉદયચ્છત્, સ વજ્રં ઉદ્યતં દૃષ્ટ્વાબિભેત્ , સોઽબ્રવીત્ , અસ્તિ વા ઇદં ત્યસ્મિન્નન્તર્ વીર્યમ્ , તત્તે પ્રદાસ્યામિ, મા મા વધીરિતિ, તદ્વા અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ , યજ્ઞં વા અસ્મૈ તત્ પ્રાયચ્છત્ પશૂન્ ઉક્ય્દમેવ, યદુક્યો ગૃહ્યતે યજ્ઞસ્ય ચ પશૂનાં ચાવરુદ્યૈર્ , એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાન્ ઉક્થ્યઃ , અન્તઃ શ્લેષણમેવાન્યે ગ્રહાઃ, પ્લવો વા એષ યજ્ઞસ્ય યદુક્થ્યઃ , યથા વા ઇદં પ્લવં સંનહ્ય પ્રસ્નાત્યેવં વા એતદુક્ય્વમાલભ્ય પ્રસ્નાતિ, સ એનં આ યજ્ઞસ્યોદૃચઃ સંપારયતિ , અઙ્ગાનિ વા ઉક્થ્યઃ , યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ ગૃહ્યતે, તસ્મૈ ત્વા વિષ્ણવે ત્વેતિ, વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , વિષ્ણુના યજ્ઞઃ સંતતો , વિષ્ણુનૈવ યજ્ઞેન યજ્ઞં સંતનોતિ , એતેન વા ઇદં ઉક્થાનિ સંતતાનિ, તસ્માત્ પુરુષઃ સ્નાવભિરનુસંતતઃ, સદ આલભ્યાવનયતિ, યજ્ઞં વા એતત્ સંતત્ય સંપ્રાપ્યાવનયતિ, ચક્ષુર્વૈ શુક્ર , શ્ચક્ષુરુક્થ્યઃ , ચક્ષુર્વા એતત્ પુરસ્તાદ્ ધ્રિયતે , અથો યથેદં પુરસ્તાત્ પશ્ચાત્ પશ્યન્નન્વેત્યેવં તત્ , અથ યદેકઃ સંસ્ત્રેધા ક્રિયતે તસ્માદેકઃ શ્રેષ્ઠઃ પૂર્વાર્ધેઽવસ્યતિ, યદેતૌ ગ્રહૌ ભૂયિષ્ઠાઃ સોમા અનુ હૂયન્તે, પાપવસીયસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ, યદેતત્પાત્રં ભૂયિષ્ઠાઃ સોમા અન્વાયન્તિ, તસ્માદેકં શ્રેષ્ઠં યન્તં બહવઃ પશ્ચાદનુયન્તિ, પાત્રાણિ વા અધ્વર્યું પુરો વિદુહ્રે , ઉક્થામદાનિ પશ્ચા , ઐન્દ્ર્યા સદા ઉપચરતિ , આગ્નેય્યાગ્નીધ્રં , વૈષ્ણવ્યા હવિર્ધાનં , યથાદેવતં એવૈનાનિ ઉપચરતિ, તથા હૈનં ન વિદુહ્રે , અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચાધ્વર્યોર્ લોકો , અન્તરા હવિર્ધાનં ચ સદશ્ચ યજમાનસ્ય, સદઃ સદસ્યાનાં , યદિ કામયેત , અધ્વર્યું યશ ઋછેદિતિ , અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચાવનયેત્ , સોમો વૈ યશ , એષોઽધ્વર્યોર્ લોકો , અધ્વર્યુમેવ યશસાર્પયતિ, યદિ કામયેત યજમાનં યશ ઋછેદિતિ , અન્તરા હવિર્ધાનં ચ સદશ્ચાવનયેત્ , સોમો વૈ યશ , એષ યજમાનસ્ય લોકો , યજમાનં એવ યશસાર્પયતિ, યદિ કામયેત, સદસ્યાન્ યશ ઋછેદિતિ , અન્તઃ સદસ્યાવનયેત્ , સોમો વૈ યશ , એષ સદસ્યાનાં લોકઃ, સદસ્યાન્ એવ યશસાર્પયતિ, સદ આલભ્યાવનયતિ , ઐન્દ્રં વૈ સદ , ઐન્દ્રાણ્ય્ ઉક્થાનિ , ઉક્થાનાં સંતત્યૈ , ઉક્થાનામનપછેદાય ॥ ઉપયામગૃહીતોઽસિ, મિત્રાવરુણાભ્યાં ત્વા ॥ ઇતિ ગૃહ્ણાતિ પ્રાતઃસવને મૈત્રાવરુણાય ॥ ઇન્દ્રાય ત્વા ॥ ઇતિ બ્રાહ્મણાઞ્શઁસિને ॥ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વા ॥ ઇત્યછાવાકાય ॥ ઉપયામગૃહીતોઽસિ , ઇન્દ્રાય ત્વેન્દ્રાય ત્વા ॥ ઇતિ ગૃહ્ણાતિ સર્વેભ્યો માધ્યંદિને સવને ॥ ઉપયામગૃહીતોઽસિ ઇન્દ્રાવરુણાભ્યાં ત્વા ॥ ઇતિ ગૃહ્ણાતિ તૃતીયસવને મૈત્રાવરુણાય ॥ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતિભ્યાં ત્વા ॥ ઇતિ બ્રાહ્મણાઞ્શઁસિને ॥ ઇન્દ્રાવિષ્ણુભ્યાં ત્વા ઇત્યછાવાકાય , એવમસ્ય યથોક્થં યથાદેવતં ગૃહીતા ભવન્તિ ॥
4.6.6 અનુવાકઃ

આયુર્વૈ ધ્રુવ, સ્તં ઉત્તમં ગૃહ્ણાતિ , ઉત્તમં હ્યાયુઃ, સ્થાલ્યા ગૃહ્ણાતિ , આયુષો ધૃત્યૈ, પૂર્ણં ગૃહ્ણાતિ, સર્વમાયુરેતિ, પ્રાણો વૈ ગાયત્રી , આયુર્ધ્રુવો , યદેષ આ તૃતીયાત્સવનાત્ પરિશયેત્ તસ્માદ્યાવદાયુસ્તાવાન્ પ્રાણઃ , આયુર્વૈ ધ્રુવો , યદગ્નિષ્ટોમં આસ્તે આયુરેવાપ્ત્વા નિઃસર્પતિ , આયુર્વૈ ધ્રુવો , યત્ કેવલં જુહુયાદાયુઃ પ્રજાનાં પ્રદધ્યાત્ , પરિધાનીયાયાં શસ્યમાનાયામવનયતિ, સ હ્યન્તો , હોતુશ્ચમસેઽવનયતિ, વૈશ્વદેવો વૈ હોતા, વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાઃ, સર્વાસુ વા એતત્ પ્રજાસ્વ્ આયુર્દધાતિ, જનાનાં ઇત્યા, હુઃ, સર્વાસાં વા એતત્ પ્રજાનાં આયુઃ સર્વાભ્યઃ પ્રજાભ્યો ગૃહ્યતે , ઉભયતો વૈશ્વાનરો ગૃહ્યતે , ઉભયતો વૈશ્વાનરો હ્યયં પ્રાણઃ , અયં વાવ વૈશ્વાનરો યોઽયમવાઙ્ પ્રાણઃ , યદેષ કેવલા ઉત્તરે હવિર્ધાને સાદ્યતે તસ્માદેષોઽર્ધભાક્ પ્રાણાના, મર્ધભાજા ઇતરે, હિરણ્યેઽધિ સાદયેદાયુઃકામસ્ય , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ , આયુર્ધ્રુવો , અમૃત એવાસ્યાયુર્દધાતિ , ઉપોપ્તેઽન્યે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તેઽનુપોપ્તે ધ્રુવ, સ્તસ્માદસ્થ્નાન્યે પશવઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ, માંસેન પુરુષઃ, પ્રાણા વા ઉપરવા , યદેત ઉપોપ્તે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે સ્વે વા એતદ્ યોનૌ સાદ્યન્તે, પૂર્વાર્ધે વા ઇમે મુખસ્ય પ્રાણા , એતત્ ખલુ વૈ હવિર્ધાનસ્ય પૂર્વાર્ધં યદ્ દક્ષિણં હવિર્ધાનં , તસ્માદ્ દક્ષિણે હવિર્ધાને, પ્રાણા વા એત ઇતરે ગ્રહા , આયુર્ધ્રુવો , નવ વૈ પ્રાણા , આયુર્દશમં , તસ્માદેષ દશમો ગૃહ્યતે, દશમં હ્યાયૂ , રાજપુત્રો ધ્રુવં ગોપાયતિ, સર્વાસાં વા એતત્ પ્રજાનામાયુર્ગોપાયતિ, તસ્માદ્ રાજપુત્રો વીર્યવત્તમો, યદ્યભિચરેત્ ॥ ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણસ્યાયુઃ પ્રવર્તયામિ ॥ ઇતિ ધ્રુવં પ્રવર્તયેત્ , આયુરેવાસ્ય પ્રવર્તયતિ, યત્ પ્રવર્તયેત્સર્વાસાં પ્રજાનાં આયુઃ પ્રવર્તયેત્ , શુક્ પ્રજા ઋછેત્ , અવર્તિર્ યજમાનં ગૃહ્ણીયાત્ , ક્ષોધુકોઽધ્વર્યુઃ સ્યાત્ , તદ્વ્યઙ્ય્શ એવ ॥ ધ્રુવં ત્વા ધ્રુવક્ષિતિમ્ અમુમાસ્થાનાચ્ ચ્યાવયામિ ॥ ઇતિ , આસ્થાનાદેવૈનં ચ્યાવયતિ, પ્રમાયુકો ભવતિ, ધ્રુવં વૈ પ્રચ્યવમાનં વિશ્વા ભૂતાઽનુ પ્રચ્યવન્તે, પ્ર યજમાન આસ્થાનાચ્ચ્યવતે, તદભિમૃશ્યો , દિવિ દિવ્યાન્ દૃંહાન્તરિક્ષે અન્તરિક્ષ્યાન્ પૃથિવ્યાં પાર્થિવાન્ ઇતિ, યથાસ્થામ વા એતત્ પ્રજા દૃંહતિ, સ્વ આયતને યજમાનં, આયુષા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યસ્ય ધ્રુવઃ સ્કન્દતિ , આયુર્ વીર્યં ધ્રુવ, સ્તદભિમૃશ્યઃ ॥ આયુર્ધા અસિ ધ્રુવા , આયુર્મે ધેહિ ॥ ઇતિ , આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ, વરો દક્ષિણા, વરેણૈવ વરં સ્પૃણોતિ , આત્મા હિ વરઃ, પુત્રસેનસ્ય હ વૈ ભૈમસેને ધ્રુવ ઉપદદાસ, તં શૃણ્વાનઃ સ્થૈરબ્રહ્મણ ઋતેનૈભ્યો લોકેભ્ય આપ્યાયયાંચકાર ॥ સ્વાહા દિવ આપ્યાયસ્વ ॥ ઇતિ સ તૃતીયં બભૂવ ॥ સ્વાહાન્તરિક્ષાદાપ્યાયસ્વ ॥ ઇતિ સ દ્વિભાગં બભૂવ ॥ સ્વાહા પૃથિવ્યા આપ્યાયસ્વ ॥ ઇતિ સ પુપૂરે, તદ્ ઋતેનૈવૈભ્યો લોકેભ્યો ધ્રુવ આપ્યાયયિતવ્યો , દ્વાદશે સ્તોત્રેઽવનયતિ ॥ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરો યજ્ઞો , યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ, પ્રાજાપત્યઃ પુરુષો, યાવાનેવ પુરુષસ્તસ્મિન્નાયુર્દધાતિ, યત્ સ્તૂયમાનેઽવનયેદ્ ગર્ભાઃ પ્રપાદુકાઃ સ્યુ, ર્યચ્ શસ્યમાને યુવાનઃ પ્રમીયેરન્ , યચ્ શસ્તે બહિઃ પ્રાણાન્ દધ્યાત્ , સકૃચ્ શસ્તાયાં મધ્યતોઽવનીયો , મધ્યતો વા એતત્ પ્રજાનામાયુર્દધાતિ ॥ સ્વયંભૂરસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મિઃ પ્રિયો દેવાનાં સંસદનીયઃ ॥ તં ત્વા સુભવ દેવા અભિસંવિશન્તુ ॥ આયુર્ધા અસિ ધ્રુવા , આયુર્મે ધેહિ ॥ ઇતિ , આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ ॥ વર્ચોધા અસિ ધ્રુવ, વર્ચો મે ધેહિ ॥ ઇતિ વર્ચ એવાસ્મિન્ દધાતિ ॥ ઇષોઽસિ, ત્વેષોઽસિ, નૃમ્ણોઽસિ, વ્રતોઽસિ, દક્ષોઽસિ, તસ્ય ત ઇષસ્ય ત્વેષસ્ય નૃમ્ણસ્ય વ્રતસ્ય દક્ષસ્ય ભક્ષીય, સ્વસ્ય ચારણસ્ય ચ શૂદ્રસ્ય ચાર્યસ્ય ચ, યથા ત્વં સૂર્યાસિ વિશ્વદર્શત એવમહં વિશ્વદર્શતો ભૂયાસં ॥ઇતિ વિશ્વદર્શતો હ ભવતિ , અસૌ વા આદિત્યઃ સ્વયંભૂઃ શ્રેષ્ઠો રશ્મિ , ર્યથૈષ સ્વયમભવદેવં સ્વયં ભવતિ ય એવં વેદ ॥
4.6.7 અનુવાકઃ

અથૈત ઋતુગ્રહાઃ, સંવત્સરસ્ય વા એતે વિધૃત્યૈ ગૃહ્યન્તે, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સર, સ્તસ્માદ્ દ્વાદશ ઋતુગ્રહા, મધુશ્ચ માધવશ્ચ વાસન્તિકા ઋતૂ, અસન્ના હૂયન્તે , અસન્ના હીમ ઋતવો , નાન્યોઽન્યમ્ અભિપ્રપદ્યતે, યદન્યોઽન્યમભિપ્રપદ્યેત ઋતા ઋતુરભીયાત્ , અથ યદન્યોઽન્યઃ પ્રપદ્યતે તસ્માદિદં ઋતા ઋતુરનુનિહિતાઃ પરિપ્લવન્તે , ઉભયતોમુખમ્ ઋતુપાત્રમ્ , ઉભયતોમુખા હીમ ઋતવો , ન વૈ તદ્વિદ્મ યત ઋતૂનાં મુખમ્ , સહ પ્રથમં ગૃહ્ણાતે, સહોત્તમં , સહ યુજ્યેતે સહ વિમુચ્યેતે, ચતુર્દશ વા એતત્ કુરુતો , અતિ વા એતદ્ રેચયતો , અસ્તિ માસસ્ત્રયોદશ, સ્તં એવૈતેનાપ્ત્વાવરુન્ધે એ , ઋતુભ્યો વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, યત્ ષડ્ ઋતુના ચતુર્ ઋતુભિ , રૃતુભ્યો વાવાસ્મા એતચ્ચતુષ્પદઃ પશૂન્ પ્રજનયતો , અથ યચ્ચતુર્ ઋતુભિર્ દ્વિર્ ઋતુના , ઋતુભ્યો વાવાસ્મા એતદ્ દ્વિપદઃ પશૂન્ પ્રજનયતો , યદ્ દ્વિર્ ઋતુના, દ્વૌ હીમા ઋતૂ, અથ યદ્ દ્વે ઋતુપાત્રે, દ્વૌ દ્વૌ હીમ ઋતવો , નાનુયજતિ, વૈશ્વાનરો વષટ્કારો , યદનુયજેદ્ વૈશ્વાનરમ્ ઋતુષ્વન્વવસૃજેત્ , અન્ધો વા ઇદમાસીદવ્યાવૃત્તં, અહરાસીન્ ન રાત્રિ, સ્તદ્દેવા ઋતુગ્રહૈર્ વ્યાવર્તયન્ , યદ્ ઋતુગ્રહા ગૃહ્યન્તે , અહોરાત્રયોર્ વ્યાવૃત્ત્યૈ, સંવત્સરો વૈ સ્વર્ગો લોક, સ્તસ્ય વા એત આક્રમા યદ્ ઋતુગ્રહા, યદ્ ઋતુગ્રહા ગૃહ્યન્તે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાક્રાન્ત્યૈ ॥
4.6.8 અનુવાકઃ

આદિત્યા વા ઇત ઉત્તમાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તે વા ઇતઃ પ્રતિસંહિતાઃ પુરસ્તાદેવાન્યત્સર્વં , સંવત્સરો વૈ સ્વર્ગો લોકઃ, સંવત્સરમેતૌ કલ્પયિતું પ્લાયેતે યદધ્વર્યૂ , યદૈન્દ્રાગ્નમ્ ઋતુપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ, સંવત્સરં વા એતદન્વારભતે સ્વર્ગાય લોકાય , અથો જ્યોતિરુપરિષ્ટાદ્ દધાતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , અસૌ વા આદિત્યઃ શુક્રઃ, પુરુષો વૈશ્વદેવો , યચ્ શુક્રપાત્રેણ વૈશ્વદેવં ગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ પુરુષ એવામું પ્રત્યક્ , સર્વેઽન્યે ન્યઞ્ચઃ પશવો , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવાઃ પ્રાતઃસવને વૈશ્વદેવે યજ્ઞં સંસ્થાપ્યમપશ્યન્ , તં પ્રાતઃસવને સમસ્થાપયન્ , યદ્ વૈશ્વદેવઃ પ્રાતઃસવને ગૃહ્યતે, પ્રાતઃસવને વા એતદ્ વૈશ્વદેવે યજ્ઞં સંસ્થાપયતિ, તેન સંસ્થિતેનારિષ્ટેન ભૂતેન પ્રચરન્તિ, દેવા વૈ સર્વે પ્રાતઃસવનં અભ્યાયચ્છન્, નોત્તરાભ્યાં સવનાભ્યાં અતિષ્ઠન્ત, યદ્ વૈશ્વદેવઃ પ્રાતઃસવને હૂયતે, પ્રાતઃસવને વા એતદ્ વૈશ્વદેવે દેવતાસ્તર્પયન્તિ, તાસ્તૃપ્તા ઉત્તરે સવને અભિસૃજ્યમાના યન્તિ, વજ્રો વૈ મરુત્વતીયા , વજ્ર એવ પ્રથમો , અપગૂર્તિર્ દ્વિતીયઃ, સ્તૃતિરુત્તમો , વજ્રો વૈ ધનુ , ર્ધનુરેવ પ્રથમઃ, પ્રતિહિતિર્ દ્વિતીયો , વિસૃષ્ટસ્તૃતીય , શ્ચક્રિયૌ વા એતે યજ્ઞસ્ય યન્મરુત્વતીયા , અક્ષો મધ્યમઃ, પક્ષસી અભિતો , મરુદ્ભિર્વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , ન ઋતે મરુદ્ભ્યોઽશક્નોદ્વીર્યં કર્તુમ્ , યન્મરુત્વતીયો ગ્રહો ગૃહ્યતે મરુત્વતીયં શસ્યતે તેન માધ્યંદિનં સવનં વીર્યવત્ કથં સવનાનિ ઋતુમન્તિ વેછેતિ(વેત્થેતિ) પૃછેત્ , ઋતુગ્રહૈઃ પ્રાતઃસવનં ઋતુમત્ , મરુત્વતીયૈર્માધ્યંદિનં સવનં , સાવિત્રેણ તૃતીયસવનં , મરુત્વતીયયોઃ સન્નયોર્દક્ષિણા દીયન્તે, સ્વે વા એતદ્ યોનૌ દક્ષિણા દીયન્તે, પરિધયો વા એતે યજ્ઞસ્ય યન્મરુત્વતીયા, સ્તસ્માન્મરુત્વતીયાન્ દક્ષિણા નાતિદીયન્તે, યદતિદદ્યાદ્યથા બહિષ્પરિધિ સ્કન્નં એવં સ્યાત્ , યદિ કામયેત વિડ્ ઓજીયસી સ્યાદબલીયઃ ક્ષત્રમ્ ઇતિ, યસ્યા મરુત્વતીયઃ પૂર્વોઽર્ધઋચસ્તાં પુરોરુચં કુર્યાત્ , વિશઁ વા એતદોજીયસીમકરબલીયઃ ક્ષત્રમ્ , યદિ કામયેત, ક્ષત્રમ્ ઓજીયઃ સ્યાદબલીયસી વિડ્ ઇતિ, યસ્યા ઐન્દ્રઃ પૂર્વોઽર્ધઋચસ્તાં પુરોરુચં કુર્યાત્ , ક્ષત્રં વા એતદોજીયોઽકરબલીયસીં વિશમ્ , જામિ વા એતદ્યજ્ઞે ક્રિયતે યન્મરુત્વતીયો ગ્રહો ગૃહ્યતે મરુત્વતીયં શસ્યતે, પશવો વૈ મરુતો , અજામિ પશવ, સ્તેન તદજામ્યૃતુપાત્રમાલભ્ય પ્રતિગૃહ્ણાતિ , ઋતવો વૈ મરુતઃ, સંવત્સર ઋતવો , આયુઃ સંવત્સર , આયુષિ વા એતદધ્વર્યુઃ શ્રયતે, વૃત્રં વા એષ હન્તિ યો મરુત્વતીયાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીતે, માહેન્દ્રે સર્વે કામાઃ, સર્વાન્ વા એતત્ કામાનાપ્નોતિ સર્વાન્ વ્યશ્નોતિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સોઽન્યાન્ દેવાનત્યમન્યત, સ મહેન્દ્રોઽભવત્ , સ એતં ઉદ્ધારમ્ ઉદહરત વૃત્રં હત્વા, તદુદ્ધાર એવ , અસ્યૈષ ભાગ એવ, તસ્માદ્ રાજા સંગ્રામં જિત્વોદાજં ઉદજતે, શુક્રપાત્રેણ માહેન્દ્રં ગૃહ્ણાતિ, વદન્તિ ગ્રાવાણઃ , વદન્ત્યૌલૂખલા , મન્થન્યાશુશિરં, ઇન્દ્રે વા એતદગ્રા આગતે ઘોષમકુર્વતા , અથો યજમાન એવ તેજો દધતિ ॥
4.6.9 અનુવાકઃ

એતદ્વા એષાભ્યનૂક્તા ॥
અષ્ટૌ પુત્રાસો અદિતેર્ યે જાતાસ્તન્વસ્પરિ ।
દેવં ઉપ પ્રૈત્સપ્તભિઃ પરા માર્તાણ્ડમાસ્યત્ ॥
ઇતિ , એષ વાવ સ ઉપાંશુસવનો ગ્રાવા, તસ્ય વા એષ સોમપીથો યદાદિત્યં મેક્ષયન્તિ ॥ વિવસ્વન્નાદિત્યૈષ તે સોમપીથઃ ॥ ઇતિ સોમપીથનૈવૈનં સમર્ધયતિ, વ્યાનો વા ઉપાંશુસવનઃ, પ્રજા આદિત્યો , વ્યાનં વા એતત્ પ્રજાસુ દધાતિ, પશવો વા આદિત્યો , યદ્ દધ્ના મધ્યતઃ શ્રીણાતિ, મધ્યતો વા એતત્ પશૂનાં પયો દધાતિ , અથ યત્તપ્તાતઙ્ક્યમ્ , તસ્માદામા સતી પક્વં દુહે, યદિ કામયેત, વર્ષેત્ પર્જન્યા ઇતિ ॥ યા દિવ્યા વૃષ્ટિસ્તયા ત્વા શ્રીણામિ ॥ ઇતિ દધ્નોપરિષ્ટાદાદિત્યં શ્રીણીયાત્ , પશવો વા આદિત્યઃ, પશુભ્ય એષોઽમુતો વર્ષતિ, પશૂન્ એવ વૃષ્ટ્યાભિજિઘર્તિ, યદિ કામયેત, ગર્ભાઃ શ્રીવ્યેયુરિતિ , ઉદ્ગૃહ્યાદિત્યમવેક્ષેત, ગર્ભા હ શ્રેવુકા ભવન્તિ, શુક્રવતી વૈ પૂર્વે સવને, અશુક્રં તૃતીયં સવનં , યદ્ દ્વિદેવત્યાનાં સંસ્રવાનવનયત્યાગ્રાયણમભિપ્રસ્કન્દયતિ, તેન તૃતીયસવનં શુક્રવત્ , દેવા અસુરાન્ હત્વા મૃત્યોરબિભયુ, સ્તેનાથૈષિણો ન્યઞ્ચનૈષિણ એતા દેવતા ભૂયિષ્ઠાઃ પ્રાવિશન્ , યદ્ દ્વિદેવત્યાન્ , તસ્માદ્ દ્વિદેવત્યેભ્ય આદિત્યો નિર્ગૃહ્યતે, બૃહતીભ્યાં ગૃહ્ણાતિ, પશવો વૈ બૃહતીઃ, પ્રજા આદિત્ય , એતાવાંલ્લોકો યાવદુદ્ધતં , યત્ સંપ્રસારયિત્વા ગૃહ્ણાતિ
લોકં વા એતદન્નાદ્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , અથો ઇમા એવ પ્રજા અન્નાદ્યાયાવરુન્ધેઆત, યદ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યો યજેત બહિર્વેદિ તિષ્ઠેત્ , તથા હૈનં નાવરુન્ધેપત , પશવો વા આદિત્યો , અગ્ની રુદ્રો , અગ્નેરેતાસ્તન્વો યદ્ધિષ્યાતિ , યત્ સંપ્રસારયિત્વા ગૃહ્ણાતિ રુદ્રાદ્વા એતત્ પશૂનન્તર્દધાતિ , અપિધાયોપ નિષ્ક્રામતિ, પશૂનાં ગોપીથાય , આદિત્યો વૈ દ્વિદેવત્યાનામનુયાજ, સ્તસ્માત્તાન્નાનુયજતિ, દ્વિદેવત્યા વા આદિત્યસ્ય પ્રયાજા, સ્તસ્માત્તાન્નાનુયજતિ,
પશવો વા આદિત્યો , અગ્ની રુદ્રો , બ્રાહ્મણ ઉપદ્રષ્ટા, યદીક્ષમાણો જુહુયાત્ પ્રધીયમાનાનાં એષામુપદ્રષ્ટા સ્યાત્ , અન્યત્રેક્ષમાણેન હોતવ્યં, અનૂપદ્રષ્ટૈષાં ભવતિ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે ષષ્ઠઃ પ્રપાઠકઃ॥