Maitrayani Samhita · Chapter 4.5

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ
4.5.1 anuvākaḥ

apo vai vṛtraḥ paryaśayat, tato yā atyamucyanta tā jīvā yajñiyā , girirvai vṛtro yā atimumucānā dhāvanti tā jīvā yajñiyā, yadvahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva jīvā yajñiyāstāsāṃ eva gṛhṇāti, pratīpamupamārayati achambaṭkārāya, sūryasyāvakāśe gṛhṇāti, sendrā eva gṛhṇāti, haviṣmatīrimā āpā iti, haviṣmatīreva gṛhṇāti , āviḥsūrye gṛhyā , uttaraṃ eva yajñakratumabhigṛhṇāti , anuṣṭubhā gṛhṇāti , anuṣṭub vai sarvāṇi chandāṃsi, sarvairevaināśchandobhirgṛhṇāti, varṣma vā eṣā chandasāṃ , varṣmainaṃ samānānāṃ gamayati, caturbhirgṛhṇāti tribhiḥ sādayati, tatsapta, saptapadā śakvarī, śākvarāḥ paśavaḥ, paśūn evāvarundhenā , apo vai rātrir divā bhūte praviśati, tasmādāpo divā kṛṣṇā , apo'harnaktaṃ , tasmādāpo naktaṃ śuklā , yaddivā gṛhṇāti ubhe evāhorātre gṛhṇāti, divā vai manuṣyā yajñena caranti, naktaṃ devā, stasmād rātribhiḥ śravasyate, saṃsthāpya vai manuṣyā yajñaṃ niḥpadyantā , āpaḥ khalu vai viśve devā, yadapaḥ pariharanti , adbhyo vā etadyajñaṃ saṃprādāt , anyaste'sya yajñe kriyate, yadvai yajñasyāntaryanti tac chidram , tadanu rakṣāṃsi yajñaṃ avayanti , āpo vai rakṣoghnī , apo rakṣāṃsi na taranti, yadapaḥ pariharanti rakṣasāmananvavāyāya, yā divā gṛhṇāti yā atrīḥ prajāstāsāṃ etā yoniḥ, tā etā anuprajāyante, yā naktaṃ gṛhṇāti yā ādyāḥ prajāstāsāṃ etā yoniḥ, tā etā anuprajāyante , ubhayīreva prajāḥ prajanayatyatrīścādyāśca , āgnīdhre sādayati , etadvā anabhijitaṃ, atho atra hi tāṃ rātriṃ devatā upavasanti, devā vai yajñasya śvastanaṃ nāpaśyan , te vā etadeva yajñasya śvastanaṃ apaśyan yadvasatīvarī , ryadvasatīvarīrgṛhītvopavasanti śvastanaṃ vā etadyajñasyālabhyopavasanti , atho āpo vai viśve devāḥ, sarvā vā etaddevatā ālabhyopavasanti, yasyāgṛhītāḥ sūryo'bhinimrocedya āhitāgniḥ somayājī tasya kumbhād gṛhyā, stasya hi gṛhītā agnim upariṣṭād dhārayeyu , ratha gṛhṇīyāt , jyotiṣmatīrevainā gṛhṇāti, hiraṇyaṃ haste bhavati , atha gṛhṇāti, satyaṃ vai hiraṇyam , satyenaivainā gṛhṇāti, varo dakṣiṇā, vareṇaivainā gṛhṇāti, yattatra dhanaṃ adāsyant syāttaddeyam //
4.5.2 anuvākaḥ

pracaraṇyāmagre gṛhṇāti , eṣā hyagre pracarati , apo vai somasya rasaḥ praviṣṭo , agniḥ sarvā devatā , vaiśvadevīrāpo , yajñamukhaṃ grāvāṇaḥ, savitṛprasūto vā etatsarvābhirdevatābhirapāṃ somasya rasaṃ acchaiti, śṛṇotvagniḥ samidhā havaṃ mā iti, yasminn evāgnau juhoti taṃ etadāha, śṛṇvanvo āpā iti, yā evāpo'cchaiti tā etadāha, dhiṣaṇā ca devīti, vāg vai dhiṣaṇā devī, vācaṃ vā etadāha, śṛṇota grāvāṇo viduṣo nu yajñaṃ iti yajñamukhaṃ hi grāvāṇaḥ, śṛṇotu devaḥ savitā havaṃ mā, ityāha, prasūtyā eva // apa iṣya hotaḥ // iti yajñaṃ preṣye, ti vā etadāha // pra brahmaṇā iti, brahmaṇaiva yajñaṃ acchaiti, maitrāvaruṇasya camasenācchaiti , eṣa hyagre pracarati , atho mitrāvaruṇau hyapām īśāte, yajñamukhaṃ vai mitrāvaruṇau, yajñamukhamāpo , yajñamukhenaiva yajñamukhamacchaiti, yatra hotuḥ prātaranuvākamanubruvata upaśṛṇuyāttadapo'dhvaryurgṛhṇīyāt , yan nopaśṛṇuyād badhiraḥ syāt , vāco hi chidyate , atha yajjuhoti havirbhūtā evainā gṛhṇāti , atho abhighṛtā eva tṝṇaṃ prāsya juhoti , agnimatyeva juhotyā, yatanavati andho'dhvaryuḥ syād, yadanāyatane juhuyāt , ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somaṃ aghnan , abhi khalu vā etā ghārayanti, tasmādāhutim apaplāvayati , atho āhutiṃ neddharāṇīti, kāry,sītyā, hutim apaplāvayati, samudrasya vo'kṣityā unnayā, ity upasārayati(upamārayati) , apāmevākṣityai , apo vai somasya rasaḥ praviṣṭaḥ, somamapāṃ raso , apācca khalu vai napāc cāpāṃ somasya rasasyeśāte, tau vā etadāhutyā bhāgadheyenāpāṃ somasya rasaṃ nirayāciṣṭa , ubhe ahorātre vasatīvarīṣu grahītavye ityāhuḥ, pūrvedyuranyā gṛhṇāti, purānyāḥ sūryasyodeto, stathāsyobhe ahorātre vasatīvarīṣu gṛhīte bhavataḥ, pūrvedyuranyā gṛhṇāti purānyāḥ sūryasyodeto , rubhayīrevaināḥ sadyogṛhītā akar , bhrātṛvyā vā etā gṛhyante yā maitrāvaruṇasya camase yāśca nigrābhyā, stā ubhayīrupariṣṭāc cātvālasya samanakti, saṃjñānaṃ ābhyaḥ karoti, mitramābhyo dadāti, cātvālān nirgṛhyante , eṣa vā apāṃ yoniḥ, svādeva yoner nirgṛhyante askannatvāya // averapo'dhvaryā३ om // iti , avido yajñā३m iti vā etadāha // utemanamnamu , rutemaṃ paśya // ayaṃ me raddha , iti vā etadāha, yadyagniṣṭomo juhoti, na vā agnimagniṣṭomasya stotreṇa na śastreṇātiyanti , agniṣṭomaṃ eva yajñakratumanusaṃtanoti, yadyukyaḥt paridhimanakti, pare vā agneḥ paridhayaḥ, parāṇi paridhibhya ukthāni , ukthāni eva yajñakratumanusaṃtanoti, yadyatirātra, etadeva yajurvadan havirdhānaṃ prapadyeta, paraṃ vai paridhibhyo havirdhānaṃ , parokthebhyo rātrī, rātrīmeva yajñakratumanusaṃtanoti, stenaṃ mano , anṛtavādinī vāk , atha kena somā gṛhyante kena hūyantā, iti pṛchet , ṛtaṃ vai satyaṃ hiraṇyam , ṛtenaiva satyena gṛhyanta, ṛtena hūyante //
4.5.3 anuvākaḥ

devebhyo vai manuṣyebhyaḥ svargāya lokāya yajña āhriyate, yaddhṛde tveti, tena devebhyo , yanmanase tveti, tena manuṣyebhyo , yadāha, dive tvā sūryāya tveti, tadanu yajñaṃ svargaṃ lokaṃ samārohayati, vi vā etadyajñaśchidyate yasmai kamāhriyate, tadye, naṃ anu svargaṃ lokaṃ samārohayati, yadāha, divi deveṣu hotrā yaccheti, hotrābhirvai yajñaḥ saṃtato , hotrābhireva yajñaṃ saṃtanoti // devebhyaḥ prātaryāvabhyo'nubrūhi // iti, chandāṃsi vai devāḥ prātaryāvāṇaḥ , chandobhyo vā etadanuvāca āha, purā vācaḥ pravaditoḥ prātaranuvākamanvāha, yajamānāyaiva vācaṃ gṛhṇāti, na vā etarhi yajamāno hastā avanenikte, yadapsumatīṃ prathamāmanvāha, prātaravanego vā eṣa yajamānasya, yatra vā ado'paḥ pariharantyadbhyo vā etadyajñaṃ saṃprādāt , yadapsumatīṃ prathamāmanvāha , adbhyo vā etadyajñaṃ punarālabhate, sarveṣāṃ vai devānāṃ prātaranuvāka , āpaḥ khalu vai viśve devā, yadapsumatīṃ prathamāmanvāha sarvā vā etaddevatā āpnoti sarvā vyaśnoti, yathā vai sāmidhenīr evaṃ prātaranuvāka , āsādya vai haviḥ sāmidhenīranvāhu , retat khalu vā etarhi haviryat soma, stasmāt somaṃ upāvahṛtyānvāha, gāyatrīṃ ca saṃpādayati jagatīṃ ca, tad dve chandasī, ekaṃ chando'bhisaṃpādayati bṛhatīm , triṣṭubhaṃ ca kakubhaṃ ca, tad dve chandasī, ekaṃ chando'bhisaṃpādayati bṛhatīm , anuṣṭubhaṃ ca paṅktiṃ ca, tat ṣaṭ chandāṃsi , ekaṃ chando'bhisaṃpādayati bṛhatīm, anuṣṭuppratipatkāni chandāṃsi kuryādyajñāvakīrṇasya, vāg vā anuṣṭub, vācaivainaṃ bhiṣajyati, samayā triṣṭubhaṃ ca jagatīṃ cānubrūyāt paśukāmasya, paśavo vai jagatī, paśumān bhavati, sarvāṇi chandāṃsyanvāha, prajāpatirvai chandāṃsi, prajāpatimevāpnoti, prajāpatervā etadukthaṃ yat prātaranuvāko , vyuṣṭāyāṃ purā sūryasyodetoranubrūyāt , eṣa hi prajāpater lokaḥ, pavitraṃ vai prātaranuvāko , yajamānaṃ evaitena punāti, śatamanubrūyādāyuḥkāmasya, śatāyurvai puruṣaḥ śatavīryo , āyureva vīryamāpnoti, sapta ca śatāni viṃśatiṃ cānubrūyāt paśukāmasya ,
etāvanti vai saṃvatsarasyāhorātrāṇi, saṃvatsareṇaivāsmai paśūnavarundhee, sahasramanubrūyāt svargakāmasya, yāvadvai sahasraṃ tāvadito'sau lokaḥ, svargasya lokasya samaṣṭyai , aparimitā anvāha , aparimitasyāvarudyaipaśa, paṅktyā paridadhāti , uttaraṃ eva yajñakratumabhigṛhṇāti //
4.5.4 anuvākaḥ

yajñasya vā etāḥ pannejanīḥ, puṃsāmagnīt, strīṇāṃ neṣṭā, yadagnīn neṣṭurupasthamāsīdati, mithunaṃ vā etat saṃbhavato , yattarhyapa upapravartayati tasminn eva mithune reto dadhāti, patni upapravartayati, patnyā hi prajāḥ prajāyante , ūruṇopapravartayati , ūruṃ hyanu prajāḥ prajāyante, dakṣiṇenoruṇopapravartayati, dakṣiṇaṃ hy ūrumanu prajāḥ prajāyante , antarata upapravartayati , antarato hi prajāḥ prajāyante, yad dakṣiṇā pravartayet pitṛloka enā nidhuvet , atha yadudīcīrupapravartayati manuṣyalokaṃ evainā upaprajanayati, prājāpatyo vā udgātā, saṃkśāpyamāno vā udgātā patnyā retā ādatte, yadāha, vāmī te saṃdṛśi viśvaṃ reto dheṣīyeti, tathā ha nādatte, dvādaśe stotra upapravartayati, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro , dvādaśāgniṣṭome stotrāṇi , āpaḥ śānti , ryattarhyapa upapravartayati, śamayatyeva, devasya tvā savituḥ prasava iti, savitṝprasūta evainaṃ ādatte , aśvinorbāhubhyāṃ iti , aśvinau vai devānāmadhvaryū, pūṣṇo hastābhyāṃ iti, devatābhireva, grāvāsīti, rāte hyeṣa devebhyaḥ somaṃ, adhvarakṛddevebhyo iti , adhvaraṃ hyeṣa devebhyaḥ karoti , indrāya tvā suṣuttamaṃ madhumantaṃ payasvantamiti , aindro hi yajño , indraṃ khalu vā etarhyanyā devatā anu , indrāya tvā vasumate rudravatā iti, vasavaśca hyenaṃ etarhi rudrāścānu , indrāya tvādityavatā iti , ādityā hyenaṃ etarhyanu , agnaye tvā rāyaspoṣada iti , agnirvai sarvā devatā, etā hyenaṃ etarhi devatā anu, viṣṇave tveti, viṣṇur hi yajño , vyāno vā upāṃśusavanaḥ, prajā aṃśavo , vyānaṃ vā etat prajāsu dadhāti, śvātrāḥ stha vṛtraturā iti , eṣa vā apāṃ somapītha, etaṃ vai viśvāmitro'pāṃ somapīthaṃ vidāṃcakāra, tasmai sindhavo dhokṣamanamanta , apāṃ vā eṣa somapītho , apo vā etat somapīthena samardhayati, yo vā apāṃ somapīthaṃ veda na ha vā āsv ārtim ārchati karotyāsu vīryam , yatte soma divi jyotiriti, somo vai vāja, stasya candramāstṛtīyam, ayaṃ yaḥ pavate sa tṛtīyam , yena yajante sa tṛtīyam , garbhānamunā dādhāra, prāṇānanena yacchati , ayaṃ yaḥ pavate'nnamanena dādhāra, yena yajante tasya vai vājasya satyaṃ vājinaṃ, annaṃ vājinaṃ , dakṣiṇā vājinaṃ , tā vā asyaitattanvaḥ saṃbhṛtya taṃ sarvaṃ satanuṃ bhūtamāpyāyayanti, vajro vai grāvā, hanū adhiṣavaṇe, krūramiva vā etadyajñe kriyate, yadāha, dhiṣaṇe īḍite īḍethāṃ iti, śamayatyeva //
4.5.5 anuvākaḥ

vasatīvarībhiḥ somaṃ āpyāyayanti, na hi somena soma āpyāyate , adbhir hi soma āpyāyate, nigrābhyābhirupāṃśum, ato hītare somā gṛhyante, prāṇo vā upāṃśu , raṅgānītare grahā , yadanyata āpyāyayeyuḥ prāṇena yajñaṃ vichindyu , raṣṭau kṛtvaḥ prātarabhiṣuṇoti , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatrīm̐ vā etat prātaḥsavane vyāyātayanti, devāśca vā asurāścāspardhanta, te devā upāṃśau yajñaṃ saṃsthāpyamapaśyan , taṃ upāṃśau samasthāpayan , tadupāṃśā eva yajñaḥ saṃsthāpyo , aṣṭau kṛtvaḥ prātarabhiṣuṇoti , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatrīmevāpnoti, yadekādaśa, triṣṭubhaṃ tena, yad dvādaśa, jagatīṃ tena, trirvigṛhṇāti, trīṇi vai savanāni, savanāni evāpnoti , etadvā upāṃśau yajñaṃ samatiṣṭhipan , tena saṃsthitenāriṣṭena bhūtena pracaranti, trirvigṛhṇāti, trayo hīme prāṇāḥ, prāṇo'pāno vyāno, atho trayo vā ime lokā , imān eva lokānāpnoti , asau vā upāṃśurantarikṣamantaryāma , iyam upayāmo , yadupayāmagṛhītā gṛhyante anayā vā etad gṛhyante, tadaskannā vā ete , anayā hi gṛhyante, yat sthālyā gṛhyante , anayā vā etad gṛhyante , asyā vā eṣādhikriyate, tadaskannā vā ete , anayā hi gṛhyante, yad dārumayeṇa gṛhyante , anayā vā etad gṛhyante , iyaṃ hi vanaspatīnāṃ yoniḥ, tadaskannā vā ete , anayā hi gṛhyante , eṣa te yoni, riti sādayati , iyaṃ vai somasya yoniḥ , asyāḥ somo'dhi jāyate, sva evainaṃ yonau dadhāti , iyaṃ vai devapātram , tadya evaṃ veda pra vasīyasaḥ pātraṃ āpnoti, brāhmaṇaṃ tu pātre na mīmāṃseta yaḥ pātriya iva syāt , anupayāmagṛhīto gṛhyate , anupayāmagṛhītaṃ hi prajāḥ prāṇaṃ upajīvanti , apavitrapūto gṛhyate , apavitrapūtaṃ hi prajāḥ prāṇaṃ upajīvanti , asanno hūyate , asannaṃ hi prajāḥ prāṇaṃ upajīvanti, pavitrapūtā vā anye somā, atha vā eṣa vākpūto yadupāṃśu, stasmādvācaspataye pavasve, tyāha, vākpūto hyeṣo , aṃśubhiḥ pāvayati, prāṇā vā aṃśavaḥ, prāṇairevainaṃ pāvayati, dvābhyāṃ dvābhyāṃ pāvayati, dvau dvau hīme prāṇā , devo devānāṃ pavitraṃ asīti, yat svit somaṃ somena punāti, svāṃkṛto'sīti, prāṇameva svamakṛta, manastvāṣṭviti, manasaiva prāṇamāpnoti, svāhā tvā subhava sūryāyeti, sūryadevatyā hi sarve somā hūyante , atho atra vai devānāṃ priyāstanva, stā evāvarundhe, devebhyastvā marīcipebhyā iti, raśmayo vai devā marīcipāḥ, paridhayo raśmayo , asā āditya āhavanīya, stān eva prīṇāti , ūrdhvastiṣṭhan juhoti , ūrdhvo hi tiṣṭhan vīryavattaro, yaṃ dviṣyāttasya jihmastiṣṭhan juhuyāt , prāṇānasya vlināti, vihvāruko bhavati, yadyabhicaredā tamitostiṣṭhet , agnirāhutim abhitvaramāṇastājaganugacchati, yadi kāmayeta, varṣet parjanyā, iti parimṛjyordhvam unmṛjyāt , oṣadhībhyo vā eṣo'muto varṣati , oṣadhīreva nedīyo vṛṣṭyā akar, yadi kāmayeta, varṣet parjanyā, iti parimṛjyāvācīnaṃ avamṛjyāt , vaiśvānareṇaiva vṛṣṭimapi hanti, nāpidheyo , yadapidadhyāt prāṇamasyāpidadhyāt , pramāyukaḥ syāt , yaṃ dviṣyāttasyāpidadhyāt , prāṇamevāsyāpidadhāti, yadyabhicaret // idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya prāṇamapidadhāmi // ityapidadhyāt , prāṇamevāsyāpidadhāti // idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya prāṇe sādayāmi // ityabhicarant sādayet , prāṇa evāsya sādayati, pramāyuko bhavati, prāṇāya tvetyanabhicaransā dayet //
4.5.6 anuvākaḥ

pavitraṃ vitanvanti prāṇāpānayorvidhṛtyai , upayāmagṛhīto gṛhyate , apānena vai prāṇo dhṛtaḥ, prāṇasya dhṛtyai , antarikṣaṃ vā antaryāmo , antarikṣam imāḥ prajā , yadetad pātraṃ sūdavat sādayati prajāsv eva rasaṃ dadhāti, devāśca vā asurāścāspardhanta, te devā upāṃśumapaśyan , tamagṛhṇata, taṃ purā stotrāt purā śastrāddhotumupodatiṣṭhan , te'surā acikayu , rjuhvati vā iti, te vajraṃ ādāyābhyapatan , te devā antaryāmaṃ apaśyan , tamagṛhṇata, tenāsurān ebhyo lokebhyo'ntaradadhata, tato devā abhavan , parāsurā, stadya evaṃ vidvānantaryāmaṃ gṛhṇīte, 'ntaryāmenaiva bhrātṛvyaṃ ebhyo lokebhyo'ntardhatte, bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, vyāna upāṃśusavano , yadeṣa grāvāntaraite pātre sādyate, prāṇāpānayorvidhṛtyai, yo vā etā ījate, yenaitau vidhṛtā eṣa vāva sa upāṃśusavano grāvā, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, vyāna upāṃśusavano , yadete pātre etaṃ grāvāṇamā tṛtīyātsavanān na jahītastasmāt suptasya sarvāṇyanyāni śrotrāṇyapakrāmanti prāṇāpānau tvenaṃ na jahīto , atha yat punarardayati, tasmāt suptvā punaḥ prabudhyante, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, vyāna upāṃśusavano , yadete pātre etaṃ grāvāṇamā tṛtīyātsavanān na jahīto tasmāt pakṣiṇo viyatya pakṣān īrayanto nāvapadyante , atha yat punarardayati tasmāt punarabhyāyuvate, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, vyāna upāṃśusavano , yadete pātre punaḥ prayujyete tasmādimau dvā adhastāt prāṇau, ghnanti vā etat somaṃ yadabhiṣuṇvanti , adhvaryuḥ prathamo'bhiṣuṇoti, vyardhuko bhavati, yatra mūlaṃ tadabhiṣutya , etadvā asya videvatamaṃ , tathā hāvyardhuko ha bhavati, yo vai devakṣetraṃ vidvāṃsamarpayatyārtim ārcchati, pātrāṇi vāva devakṣetram , yatra vā agre'dhvaryuḥ somaṃ juhoti tadenaṃ devatāḥ pratyāsate , iha no paramā ha riṣyatīti, yattato'nyatra juhuyādyadasya svaṃ tadanyebhyaḥ prayachet , asvo ha bhavati , etadvā adhvaryoḥ svaṃ yadāśrāvayati, yadāśrāvyāhutvā pracyaveta yadasya svaṃ tasmāt pracyaveta , asvo ha bhavati , etadvā adhvaryoḥ svaṃ yadvāyavyaṃ , yadvāyavyamanālabhyāśrāvayedyadasya svaṃ tasmāc chidyeta , asvo ha bhavati, tadya evaṃ vidvānāśrāvya hutvā vāhutvā vā pracyavate bahvasya svaṃ bhavati, na svāc chidyate, vāyavyamālabhyāśrāvayati, svavān eva bhavati //
4.5.7 anuvākaḥ

brahmavādino vadanti, kiṃ tadyajñe kriyate yasmāddhastādānā anye paśavo mukhādānā anya iti, yadupāṃśurhastena gṛhyate tasmānmarkaṭaḥ puruṣo hastī te hastādānā, mukhaṃ vai vāyavyaṃ yadvāyavye netare grahā gṛhyante tasmāditare paśavo mukhādānā, brahmavādino vadanti, kiṃ tadyajñe kriyate yasmātsadyo jātāḥ paśavaḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsare puruṣā iti , upāṃśvantaryāmau vā anv anye paśavaḥ, puruṣastvai yajñena saṃmitaḥ, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, yadetau grahā asannau hūyete tasmātsadyo jātāḥ paśavaḥ pratitiṣṭhanti, saṃvatsaro vā agniṣṭomo , dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro , yadeta itare grahāḥ sādyante tasmāt puruṣo jātaḥ saṃvatsare pratitiṣṭhati, yatte somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti , eṣa vai somasya somapīthaḥ, somaṃ vā etat somapīthena samardhayati, yo vai somasya somapīthaṃ veda na somapīthāc chidyate, somo vā imā diśo'bhyakāmayata, prāgapāgadharāgudag iti , ābhir enaṃ digbhiḥ samūhati , ābhiḥ samardhayati, kāmaṃ enaṃ gamayati, kāmaṃ ha gacchati, kāmukā enaṃ striyo bhavanti, yāṃ kāmayeta tāṃ tarhi manasā dhyāyet , sā hainaṃ kāmayate , amba nismareti, smare, ti vā etadāha, samarirvidāmiti, samanena vitsve, ti vā etadāha, catvāro vai pṛśneḥ stanā āsan , tato tribhirdevebhyo'duhat kuśībhireko'nunaddha āsīt , taṃ vā indra evāpaśyat , tenendrāyaivāduhat, tadvā asya kauśikatvaṃ , yadāha // brāhmaṇa kauśikā iva // iti catur nigrābhamupaiti, catvāri vai payāṃsi, yāvadeva payastadāpnoti, triḥ saṃbharati, tasmādetasyāṃ trayo bhāgāḥ prātarmadhyaṃdine sāyam , catur nigrābhamupaiti, triḥ saṃbharati, tatsapta, saptapadā śakvarī, śākvarāḥ paśavaḥ, paśūn evāvarundhemu, nava kṛtvo nigrābhamupaiti, triḥ saṃbharati, tad dvādaśa, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro , dvādaśāgniṣṭome stotrāṇi , eṣā yajñasya mātrā, svarbhānurvā āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat , tasya devāstamo'pāghnan , yat prathamaṃ tamo'pāghnansāroviḥ kṛṣṇābhavat , yad dvitīyaṃ sā lohinī, yat tṛtīyaṃ sā balakṣī, sa svena rūpeṇa niramucyata, yad balakṣaḥ pavitraṃ bhavati tataḥ śukro gṛhyate, yajamānasya vā etat pavitraṃ , yajamānaṃ evaitena punāti , amotaṃ syāt , ātmana evainadakṛta, yadanyatrotamapavitraṃ , tadyajamānasya //
4.5.8 anuvākaḥ

vāg vā aindravāyavaḥ, sā vai vāg ekadhāvadadyāvadavyāvṛttāsīt , sa indro'bravīt , mahyamatrāpi somaṃ gṛhṇītāhaṃ va etāṃ vācaṃ vyāvartayiṣyāmīti sa vai vācaiva vācaṃ vyāvartayat , yadaindravāyavo gṛhyate, vāco vyāvṛttyai, vāyave prathamaṃ gṛhṇāti, vāyava uttamaṃ, madhyata indrāya , indriyeṇa vā iyaṃ vāṅ madhyato vidhṛtā , indriyavatīṃ vācaṃ vadati ya evaṃ veda, devā vai somaṃ ajighāṃsan , taṃ nāśaknuvan hantum , vāyur hyasminnantarāsīt prāṇa, staṃ devā apāśāsu , rupa nā āvartasveti, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣve, tyabruvan , so'bravīt , maddevatyāni eva pātrāṇyāsann iti, tasmādapaturīyaṃ vāyoḥ pātraṃ, atha vāyavyāni ucyante, tato vai devāḥ somaṃ aghnan , sa hato'pūyat , tasmāddevā udabībhatsanta, sa vāyurabravīt , ahaṃ va etaṃ somaṃ svadayiṣyāmi, bhāgo me'stviti, vṛṇīṣve, tyabruvan , so'bravīt , madagrā eva grahā gṛhyāntā iti, taṃ vāyurmadhyato vyavāṭ , tamasvadyat , tasmādvāyvagrā grahā gṛhyante, tasmādu śuktaṃ pravāte viṣajanti, devā vai prātaḥsavanaṃ udyamaṃ nāśaknuvan , tṛtīyasavane tarhi vāyurāsīt , taṃ devāḥ prātaḥsavanaṃ abhiparyauhan , tena prātaḥsavanaṃ udayacchanta, yadaindravāyavaḥ prātaḥsavane gṛhyate, prāṇo vai vāyuḥ, prāṇena vā etan mukhato yajñaṃ udyacchante, devā vai vṛtramajighāṃsan , sa mitro'bravīt , mitro'hamasmi, nāhaṃ haniṣyāmīti, te'bruvan , jahyeveti, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣve, tyabruvan , so'bravīt , payasaiva me somaṃ śrīṇāniti, tasmāt paśavo'pākrāman , mitraḥ sannadruhā iti, paśūnāṃ hi payo yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti, paśubhirevainaṃ samyañcaṃ dadhāti yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti, dvidevatyatvāya, yac śītaṃ tena maitram , yattaptaṃ tena vāruṇaṃ , brahma vai mitraḥ, kṣatraṃ varuṇaḥ , brahmaṇi ca vā etat kṣatre ca payo dadhāti, tasmād brahma ca kṣatraṃ ca payasvitame, pañca vai brāhmaṇasya devatā agniḥ somaḥ savitā bṛhaspatiḥ sarasvatī, tasmād brāhmaṇamanye manuṣyā upadhāvanti , etasya hi bhūyiṣṭhā devatā, stāsāṃ tisro'vāntaraṃ śrotriyasyā, 'gnirbṛhaspatiḥ sarasvatī, tasmāc śrotriyamaśrotriyā upadhāvanti , etasya hyavāntaraṃ bhūyiṣṭhā devatā, stā maitrāvaruṇaṃ prati nyāgacchanti, yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti tāsv eva payo dadhāti, nānā vai purā mitrāvaruṇābhyāṃ somā agṛhṇan , tāḥ prajā anyānyasyāḥ parihāyamādadata, tato mitrāvaruṇābhyāṃ saha somaṃ agṛhṇan , tato vā akalpata, yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti, mitreṇa vā etadvaruṇaṃ kalpayati, varuṇena mitram , mitraṃ vai vṛtraṃ jaghnivāṃsaṃ varuṇo'gṛhṇāt , sa deveṣvanāthata, te'bruvan , varuṇe nāthasveti, sa varuṇe'nāthata, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣve, tyabruvan , so'bravīt , sahaiva nau payasā somaṃ śrīṇāniti, yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti, yajamānasya nirvaruṇatvāya, yadyenaṃ bhrātṛvyo'tīva syādaṅgulyāṅguṣṭhamavagṛhṇīyāt , yadyanvaṅguṣṭhenāṅgulim //
yo no mitrāvaruṇā abhidāsātsapatno bhrātṛvya utpipīte bṛhaspate /
idamahaṃ tamadharaṃ pādayāmi yathāhamuttamaścetayāni //
iti uttamo ha cetayati //
4.5.9 anuvākaḥ

devā vai sattramāsata kurukṣetre,'gnirmakho vāyurindra, ste'bruvan, yatamo naḥ prathama ṛdhnavat taṃ naḥ saheti, teṣāṃ vai makha ārdhnot, taṃ nyakāmayata, taṃ na samasṛjata, tadasya prāsahāditsanta, sa ita eva tisro'janayata , ito dhanu, stat tisṛṇāṃ ca dhanvanaśca janma, sa pratidhāyāpākrāmattaṃ nābhyadhṛṣṇuvat , sa dhanvārtiṃ pratiṣkabhyātiṣṭhat , sa indro vamrīrabravīt , etāṃ jyāmapyatteti, tā abruvan , abhimṛtāyāṃ vā asyāṃ na śakṣyāmo jīvitum , bhāgo no'stviti, so'bravīt , rasaṃ evāsyā upajīvātheti, tasmādetāḥ śuṣkādārdram uddihanti, rasaṃ hyasyā upajīvanti, tā vai jyāmapyādan , tasya dhanvārtirudardya (udayya) śiro'chinat , sa samrāḍ abhavat , athataraṃ tredhā vyagṛhṇatāgniḥ pūrvārdha, mindro madhyaṃ, vāyurjaghanārdham , tasmādāgneyaṃ prātaḥsavana, maindraṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ, vaiśvadevaṃ tṛtīyasavanaṃ , vāyur hi viśve devāḥ, prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau, vyāna upāṃśusavano , vāg aindravāyavo , dakṣakratū maitrāvaruṇaḥ , āśvinaḥ śrotraṃ , cakṣuṣī śukrāmanthinau , ātmāgrāyaṇaḥ , aṅgāni ukthyā, āyurdhruvaḥ, stanā ṛtupātre, mūrdhā droṇakalaśaḥ, kukṣī kalaśau, hanū adhiṣavaṇe, jihvādhiṣavaṇaṃ , grāvāṇo dantā , akṣāḥ paridhayo , nāsikottaravediḥ, śikhā yūpaḥ, śiro havirdhānaṃ , pṛṣṭhamāgnīdhraṃ, udaraṃ sado , yadantarudare taddhiṣṇyāḥ pāṇī, āgnīdhraśca mārjālīyaśca pārṣṇī, gārhapatyaḥ pratiṣṭhā vedi , reṣa vai prajāpatiḥ pātrīyaḥ, sa ha tvā enaṃ veda ya evaṃ veda //
iti khilakāṇḍe pañcamaḥ prapāṭhakaḥ//