કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.5

અધ્વરાદીનાં ત્રયાણાં વિધિઃ
4.5.1 અનુવાકઃ

અપો વૈ વૃત્રઃ પર્યશયત્, તતો યા અત્યમુચ્યન્ત તા જીવા યજ્ઞિયા , ગિરિર્વૈ વૃત્રો યા અતિમુમુચાના ધાવન્તિ તા જીવા યજ્ઞિયા, યદ્વહન્તીનાં ગૃહ્ણાતિ યા એવ જીવા યજ્ઞિયાસ્તાસાં એવ ગૃહ્ણાતિ, પ્રતીપમુપમારયતિ અછમ્બટ્કારાય, સૂર્યસ્યાવકાશે ગૃહ્ણાતિ, સેન્દ્રા એવ ગૃહ્ણાતિ, હવિષ્મતીરિમા આપા ઇતિ, હવિષ્મતીરેવ ગૃહ્ણાતિ , આવિઃસૂર્યે ગૃહ્યા , ઉત્તરં એવ યજ્ઞક્રતુમભિગૃહ્ણાતિ , અનુષ્ટુભા ગૃહ્ણાતિ , અનુષ્ટુબ્ વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ, સર્વૈરેવૈનાશ્છન્દોભિર્ગૃહ્ણાતિ, વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં , વર્ષ્મૈનં સમાનાનાં ગમયતિ, ચતુર્ભિર્ગૃહ્ણાતિ ત્રિભિઃ સાદયતિ, તત્સપ્ત, સપ્તપદા શક્વરી, શાક્વરાઃ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્ધેના , અપો વૈ રાત્રિર્ દિવા ભૂતે પ્રવિશતિ, તસ્માદાપો દિવા કૃષ્ણા , અપોઽહર્નક્તં , તસ્માદાપો નક્તં શુક્લા , યદ્દિવા ગૃહ્ણાતિ ઉભે એવાહોરાત્રે ગૃહ્ણાતિ, દિવા વૈ મનુષ્યા યજ્ઞેન ચરન્તિ, નક્તં દેવા, સ્તસ્માદ્ રાત્રિભિઃ શ્રવસ્યતે, સંસ્થાપ્ય વૈ મનુષ્યા યજ્ઞં નિઃપદ્યન્તા , આપઃ ખલુ વૈ વિશ્વે દેવા, યદપઃ પરિહરન્તિ , અદ્ભ્યો વા એતદ્યજ્ઞં સંપ્રાદાત્ , અન્યસ્તેઽસ્ય યજ્ઞે ક્રિયતે, યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાન્તર્યન્તિ તચ્ છિદ્રમ્ , તદનુ રક્ષાંસિ યજ્ઞં અવયન્તિ , આપો વૈ રક્ષોઘ્ની , અપો રક્ષાંસિ ન તરન્તિ, યદપઃ પરિહરન્તિ રક્ષસામનન્વવાયાય, યા દિવા ગૃહ્ણાતિ યા અત્રીઃ પ્રજાસ્તાસાં એતા યોનિઃ, તા એતા અનુપ્રજાયન્તે, યા નક્તં ગૃહ્ણાતિ યા આદ્યાઃ પ્રજાસ્તાસાં એતા યોનિઃ, તા એતા અનુપ્રજાયન્તે , ઉભયીરેવ પ્રજાઃ પ્રજનયત્યત્રીશ્ચાદ્યાશ્ચ , આગ્નીધ્રે સાદયતિ , એતદ્વા અનભિજિતં, અથો અત્ર હિ તાં રાત્રિં દેવતા ઉપવસન્તિ, દેવા વૈ યજ્ઞસ્ય શ્વસ્તનં નાપશ્યન્ , તે વા એતદેવ યજ્ઞસ્ય શ્વસ્તનં અપશ્યન્ યદ્વસતીવરી , ર્યદ્વસતીવરીર્ગૃહીત્વોપવસન્તિ શ્વસ્તનં વા એતદ્યજ્ઞસ્યાલભ્યોપવસન્તિ , અથો આપો વૈ વિશ્વે દેવાઃ, સર્વા વા એતદ્દેવતા આલભ્યોપવસન્તિ, યસ્યાગૃહીતાઃ સૂર્યોઽભિનિમ્રોચેદ્ય આહિતાગ્નિઃ સોમયાજી તસ્ય કુમ્ભાદ્ ગૃહ્યા, સ્તસ્ય હિ ગૃહીતા અગ્નિમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ધારયેયુ , રથ ગૃહ્ણીયાત્ , જ્યોતિષ્મતીરેવૈના ગૃહ્ણાતિ, હિરણ્યં હસ્તે ભવતિ , અથ ગૃહ્ણાતિ, સત્યં વૈ હિરણ્યમ્ , સત્યેનૈવૈના ગૃહ્ણાતિ, વરો દક્ષિણા, વરેણૈવૈના ગૃહ્ણાતિ, યત્તત્ર ધનં અદાસ્યન્ત્ સ્યાત્તદ્દેયમ્ ॥
4.5.2 અનુવાકઃ

પ્રચરણ્યામગ્રે ગૃહ્ણાતિ , એષા હ્યગ્રે પ્રચરતિ , અપો વૈ સોમસ્ય રસઃ પ્રવિષ્ટો , અગ્નિઃ સર્વા દેવતા , વૈશ્વદેવીરાપો , યજ્ઞમુખં ગ્રાવાણઃ, સવિતૃપ્રસૂતો વા એતત્સર્વાભિર્દેવતાભિરપાં સોમસ્ય રસં અચ્છૈતિ, શૃણોત્વગ્નિઃ સમિધા હવં મા ઇતિ, યસ્મિન્ન્ એવાગ્નૌ જુહોતિ તં એતદાહ, શૃણ્વન્વો આપા ઇતિ, યા એવાપોઽચ્છૈતિ તા એતદાહ, ધિષણા ચ દેવીતિ, વાગ્ વૈ ધિષણા દેવી, વાચં વા એતદાહ, શૃણોત ગ્રાવાણો વિદુષો નુ યજ્ઞં ઇતિ યજ્ઞમુખં હિ ગ્રાવાણઃ, શૃણોતુ દેવઃ સવિતા હવં મા, ઇત્યાહ, પ્રસૂત્યા એવ ॥ અપ ઇષ્ય હોતઃ ॥ ઇતિ યજ્ઞં પ્રેષ્યે, તિ વા એતદાહ ॥ પ્ર બ્રહ્મણા ઇતિ, બ્રહ્મણૈવ યજ્ઞં અચ્છૈતિ, મૈત્રાવરુણસ્ય ચમસેનાચ્છૈતિ , એષ હ્યગ્રે પ્રચરતિ , અથો મિત્રાવરુણૌ હ્યપામ્ ઈશાતે, યજ્ઞમુખં વૈ મિત્રાવરુણૌ, યજ્ઞમુખમાપો , યજ્ઞમુખેનૈવ યજ્ઞમુખમચ્છૈતિ, યત્ર હોતુઃ પ્રાતરનુવાકમનુબ્રુવત ઉપશૃણુયાત્તદપોઽધ્વર્યુર્ગૃહ્ણીયાત્ , યન્ નોપશૃણુયાદ્ બધિરઃ સ્યાત્ , વાચો હિ છિદ્યતે , અથ યજ્જુહોતિ હવિર્ભૂતા એવૈના ગૃહ્ણાતિ , અથો અભિઘૃતા એવ તૄણં પ્રાસ્ય જુહોતિ , અગ્નિમત્યેવ જુહોત્યા, યતનવતિ અન્ધોઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્, યદનાયતને જુહુયાત્ , ઘૃતં વૈ દેવા વજ્રં કૃત્વા સોમં અઘ્નન્ , અભિ ખલુ વા એતા ઘારયન્તિ, તસ્માદાહુતિમ્ અપપ્લાવયતિ , અથો આહુતિં નેદ્ધરાણીતિ, કાર્ય્,સીત્યા, હુતિમ્ અપપ્લાવયતિ, સમુદ્રસ્ય વોઽક્ષિત્યા ઉન્નયા, ઇત્ય્ ઉપસારયતિ(ઉપમારયતિ) , અપામેવાક્ષિત્યૈ , અપો વૈ સોમસ્ય રસઃ પ્રવિષ્ટઃ, સોમમપાં રસો , અપાચ્ચ ખલુ વૈ નપાચ્ ચાપાં સોમસ્ય રસસ્યેશાતે, તૌ વા એતદાહુત્યા ભાગધેયેનાપાં સોમસ્ય રસં નિરયાચિષ્ટ , ઉભે અહોરાત્રે વસતીવરીષુ ગ્રહીતવ્યે ઇત્યાહુઃ, પૂર્વેદ્યુરન્યા ગૃહ્ણાતિ, પુરાન્યાઃ સૂર્યસ્યોદેતો, સ્તથાસ્યોભે અહોરાત્રે વસતીવરીષુ ગૃહીતે ભવતઃ, પૂર્વેદ્યુરન્યા ગૃહ્ણાતિ પુરાન્યાઃ સૂર્યસ્યોદેતો , રુભયીરેવૈનાઃ સદ્યોગૃહીતા અકર્ , ભ્રાતૃવ્યા વા એતા ગૃહ્યન્તે યા મૈત્રાવરુણસ્ય ચમસે યાશ્ચ નિગ્રાભ્યા, સ્તા ઉભયીરુપરિષ્ટાચ્ ચાત્વાલસ્ય સમનક્તિ, સંજ્ઞાનં આભ્યઃ કરોતિ, મિત્રમાભ્યો દદાતિ, ચાત્વાલાન્ નિર્ગૃહ્યન્તે , એષ વા અપાં યોનિઃ, સ્વાદેવ યોનેર્ નિર્ગૃહ્યન્તે અસ્કન્નત્વાય ॥ અવેરપોઽધ્વર્યા૩ ઓમ્ ॥ ઇતિ , અવિદો યજ્ઞા૩મ્ ઇતિ વા એતદાહ ॥ ઉતેમનમ્નમુ , રુતેમં પશ્ય ॥ અયં મે રદ્ધ , ઇતિ વા એતદાહ, યદ્યગ્નિષ્ટોમો જુહોતિ, ન વા અગ્નિમગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રેણ ન શસ્ત્રેણાતિયન્તિ , અગ્નિષ્ટોમં એવ યજ્ઞક્રતુમનુસંતનોતિ, યદ્યુક્યઃત્ પરિધિમનક્તિ, પરે વા અગ્નેઃ પરિધયઃ, પરાણિ પરિધિભ્ય ઉક્થાનિ , ઉક્થાનિ એવ યજ્ઞક્રતુમનુસંતનોતિ, યદ્યતિરાત્ર, એતદેવ યજુર્વદન્ હવિર્ધાનં પ્રપદ્યેત, પરં વૈ પરિધિભ્યો હવિર્ધાનં , પરોક્થેભ્યો રાત્રી, રાત્રીમેવ યજ્ઞક્રતુમનુસંતનોતિ, સ્તેનં મનો , અનૃતવાદિની વાક્ , અથ કેન સોમા ગૃહ્યન્તે કેન હૂયન્તા, ઇતિ પૃછેત્ , ઋતં વૈ સત્યં હિરણ્યમ્ , ઋતેનૈવ સત્યેન ગૃહ્યન્ત, ઋતેન હૂયન્તે ॥
4.5.3 અનુવાકઃ

દેવેભ્યો વૈ મનુષ્યેભ્યઃ સ્વર્ગાય લોકાય યજ્ઞ આહ્રિયતે, યદ્ધૃદે ત્વેતિ, તેન દેવેભ્યો , યન્મનસે ત્વેતિ, તેન મનુષ્યેભ્યો , યદાહ, દિવે ત્વા સૂર્યાય ત્વેતિ, તદનુ યજ્ઞં સ્વર્ગં લોકં સમારોહયતિ, વિ વા એતદ્યજ્ઞશ્છિદ્યતે યસ્મૈ કમાહ્રિયતે, તદ્યે, નં અનુ સ્વર્ગં લોકં સમારોહયતિ, યદાહ, દિવિ દેવેષુ હોત્રા યચ્છેતિ, હોત્રાભિર્વૈ યજ્ઞઃ સંતતો , હોત્રાભિરેવ યજ્ઞં સંતનોતિ ॥ દેવેભ્યઃ પ્રાતર્યાવભ્યોઽનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ, છન્દાંસિ વૈ દેવાઃ પ્રાતર્યાવાણઃ , છન્દોભ્યો વા એતદનુવાચ આહ, પુરા વાચઃ પ્રવદિતોઃ પ્રાતરનુવાકમન્વાહ, યજમાનાયૈવ વાચં ગૃહ્ણાતિ, ન વા એતર્હિ યજમાનો હસ્તા અવનેનિક્તે, યદપ્સુમતીં પ્રથમામન્વાહ, પ્રાતરવનેગો વા એષ યજમાનસ્ય, યત્ર વા અદોઽપઃ પરિહરન્ત્યદ્ભ્યો વા એતદ્યજ્ઞં સંપ્રાદાત્ , યદપ્સુમતીં પ્રથમામન્વાહ , અદ્ભ્યો વા એતદ્યજ્ઞં પુનરાલભતે, સર્વેષાં વૈ દેવાનાં પ્રાતરનુવાક , આપઃ ખલુ વૈ વિશ્વે દેવા, યદપ્સુમતીં પ્રથમામન્વાહ સર્વા વા એતદ્દેવતા આપ્નોતિ સર્વા વ્યશ્નોતિ, યથા વૈ સામિધેનીર્ એવં પ્રાતરનુવાક , આસાદ્ય વૈ હવિઃ સામિધેનીરન્વાહુ , રેતત્ ખલુ વા એતર્હિ હવિર્યત્ સોમ, સ્તસ્માત્ સોમં ઉપાવહૃત્યાન્વાહ, ગાયત્રીં ચ સંપાદયતિ જગતીં ચ, તદ્ દ્વે છન્દસી, એકં છન્દોઽભિસંપાદયતિ બૃહતીમ્ , ત્રિષ્ટુભં ચ કકુભં ચ, તદ્ દ્વે છન્દસી, એકં છન્દોઽભિસંપાદયતિ બૃહતીમ્ , અનુષ્ટુભં ચ પઙ્ક્તિં ચ, તત્ ષટ્ છન્દાંસિ , એકં છન્દોઽભિસંપાદયતિ બૃહતીમ્, અનુષ્ટુપ્પ્રતિપત્કાનિ છન્દાંસિ કુર્યાદ્યજ્ઞાવકીર્ણસ્ય, વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્, વાચૈવૈનં ભિષજ્યતિ, સમયા ત્રિષ્ટુભં ચ જગતીં ચાનુબ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય, પશવો વૈ જગતી, પશુમાન્ ભવતિ, સર્વાણિ છન્દાંસ્યન્વાહ, પ્રજાપતિર્વૈ છન્દાંસિ, પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ, પ્રજાપતેર્વા એતદુક્થં યત્ પ્રાતરનુવાકો , વ્યુષ્ટાયાં પુરા સૂર્યસ્યોદેતોરનુબ્રૂયાત્ , એષ હિ પ્રજાપતેર્ લોકઃ, પવિત્રં વૈ પ્રાતરનુવાકો , યજમાનં એવૈતેન પુનાતિ, શતમનુબ્રૂયાદાયુઃકામસ્ય, શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યો , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ, સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિં ચાનુબ્રૂયાત્ પશુકામસ્ય ,
એતાવન્તિ વૈ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણિ, સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ પશૂનવરુન્ધેએ, સહસ્રમનુબ્રૂયાત્ સ્વર્ગકામસ્ય, યાવદ્વૈ સહસ્રં તાવદિતોઽસૌ લોકઃ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , અપરિમિતા અન્વાહ , અપરિમિતસ્યાવરુદ્યૈપશ, પઙ્ક્ત્યા પરિદધાતિ , ઉત્તરં એવ યજ્ઞક્રતુમભિગૃહ્ણાતિ ॥
4.5.4 અનુવાકઃ

યજ્ઞસ્ય વા એતાઃ પન્નેજનીઃ, પુંસામગ્નીત્, સ્ત્રીણાં નેષ્ટા, યદગ્નીન્ નેષ્ટુરુપસ્થમાસીદતિ, મિથુનં વા એતત્ સંભવતો , યત્તર્હ્યપ ઉપપ્રવર્તયતિ તસ્મિન્ન્ એવ મિથુને રેતો દધાતિ, પત્નિ ઉપપ્રવર્તયતિ, પત્ન્યા હિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે , ઊરુણોપપ્રવર્તયતિ , ઊરું હ્યનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, દક્ષિણેનોરુણોપપ્રવર્તયતિ, દક્ષિણં હ્ય્ ઊરુમનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે , અન્તરત ઉપપ્રવર્તયતિ , અન્તરતો હિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, યદ્ દક્ષિણા પ્રવર્તયેત્ પિતૃલોક એના નિધુવેત્ , અથ યદુદીચીરુપપ્રવર્તયતિ મનુષ્યલોકં એવૈના ઉપપ્રજનયતિ, પ્રાજાપત્યો વા ઉદ્ગાતા, સંક્શાપ્યમાનો વા ઉદ્ગાતા પત્ન્યા રેતા આદત્તે, યદાહ, વામી તે સંદૃશિ વિશ્વં રેતો ધેષીયેતિ, તથા હ નાદત્તે, દ્વાદશે સ્તોત્ર ઉપપ્રવર્તયતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો , દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમે સ્તોત્રાણિ , આપઃ શાન્તિ , ર્યત્તર્હ્યપ ઉપપ્રવર્તયતિ, શમયત્યેવ, દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ, સવિતૄપ્રસૂત એવૈનં આદત્તે , અશ્વિનોર્બાહુભ્યાં ઇતિ , અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામધ્વર્યૂ, પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં ઇતિ, દેવતાભિરેવ, ગ્રાવાસીતિ, રાતે હ્યેષ દેવેભ્યઃ સોમં, અધ્વરકૃદ્દેવેભ્યો ઇતિ , અધ્વરં હ્યેષ દેવેભ્યઃ કરોતિ , ઇન્દ્રાય ત્વા સુષુત્તમં મધુમન્તં પયસ્વન્તમિતિ , ઐન્દ્રો હિ યજ્ઞો , ઇન્દ્રં ખલુ વા એતર્હ્યન્યા દેવતા અનુ , ઇન્દ્રાય ત્વા વસુમતે રુદ્રવતા ઇતિ, વસવશ્ચ હ્યેનં એતર્હિ રુદ્રાશ્ચાનુ , ઇન્દ્રાય ત્વાદિત્યવતા ઇતિ , આદિત્યા હ્યેનં એતર્હ્યનુ , અગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદ ઇતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, એતા હ્યેનં એતર્હિ દેવતા અનુ, વિષ્ણવે ત્વેતિ, વિષ્ણુર્ હિ યજ્ઞો , વ્યાનો વા ઉપાંશુસવનઃ, પ્રજા અંશવો , વ્યાનં વા એતત્ પ્રજાસુ દધાતિ, શ્વાત્રાઃ સ્થ વૃત્રતુરા ઇતિ , એષ વા અપાં સોમપીથ, એતં વૈ વિશ્વામિત્રોઽપાં સોમપીથં વિદાંચકાર, તસ્મૈ સિન્ધવો ધોક્ષમનમન્ત , અપાં વા એષ સોમપીથો , અપો વા એતત્ સોમપીથેન સમર્ધયતિ, યો વા અપાં સોમપીથં વેદ ન હ વા આસ્વ્ આર્તિમ્ આર્છતિ કરોત્યાસુ વીર્યમ્ , યત્તે સોમ દિવિ જ્યોતિરિતિ, સોમો વૈ વાજ, સ્તસ્ય ચન્દ્રમાસ્તૃતીયમ્, અયં યઃ પવતે સ તૃતીયમ્ , યેન યજન્તે સ તૃતીયમ્ , ગર્ભાનમુના દાધાર, પ્રાણાનનેન યચ્છતિ , અયં યઃ પવતેઽન્નમનેન દાધાર, યેન યજન્તે તસ્ય વૈ વાજસ્ય સત્યં વાજિનં, અન્નં વાજિનં , દક્ષિણા વાજિનં , તા વા અસ્યૈતત્તન્વઃ સંભૃત્ય તં સર્વં સતનું ભૂતમાપ્યાયયન્તિ, વજ્રો વૈ ગ્રાવા, હનૂ અધિષવણે, ક્રૂરમિવ વા એતદ્યજ્ઞે ક્રિયતે, યદાહ, ધિષણે ઈડિતે ઈડેથાં ઇતિ, શમયત્યેવ ॥
4.5.5 અનુવાકઃ

વસતીવરીભિઃ સોમં આપ્યાયયન્તિ, ન હિ સોમેન સોમ આપ્યાયતે , અદ્ભિર્ હિ સોમ આપ્યાયતે, નિગ્રાભ્યાભિરુપાંશુમ્, અતો હીતરે સોમા ગૃહ્યન્તે, પ્રાણો વા ઉપાંશુ , રઙ્ગાનીતરે ગ્રહા , યદન્યત આપ્યાયયેયુઃ પ્રાણેન યજ્ઞં વિછિન્દ્યુ , રષ્ટૌ કૃત્વઃ પ્રાતરભિષુણોતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રીઁ વા એતત્ પ્રાતઃસવને વ્યાયાતયન્તિ, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવા ઉપાંશૌ યજ્ઞં સંસ્થાપ્યમપશ્યન્ , તં ઉપાંશૌ સમસ્થાપયન્ , તદુપાંશા એવ યજ્ઞઃ સંસ્થાપ્યો , અષ્ટૌ કૃત્વઃ પ્રાતરભિષુણોતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રીમેવાપ્નોતિ, યદેકાદશ, ત્રિષ્ટુભં તેન, યદ્ દ્વાદશ, જગતીં તેન, ત્રિર્વિગૃહ્ણાતિ, ત્રીણિ વૈ સવનાનિ, સવનાનિ એવાપ્નોતિ , એતદ્વા ઉપાંશૌ યજ્ઞં સમતિષ્ઠિપન્ , તેન સંસ્થિતેનારિષ્ટેન ભૂતેન પ્રચરન્તિ, ત્રિર્વિગૃહ્ણાતિ, ત્રયો હીમે પ્રાણાઃ, પ્રાણોઽપાનો વ્યાનો, અથો ત્રયો વા ઇમે લોકા , ઇમાન્ એવ લોકાનાપ્નોતિ , અસૌ વા ઉપાંશુરન્તરિક્ષમન્તર્યામ , ઇયમ્ ઉપયામો , યદુપયામગૃહીતા ગૃહ્યન્તે અનયા વા એતદ્ ગૃહ્યન્તે, તદસ્કન્ના વા એતે , અનયા હિ ગૃહ્યન્તે, યત્ સ્થાલ્યા ગૃહ્યન્તે , અનયા વા એતદ્ ગૃહ્યન્તે , અસ્યા વા એષાધિક્રિયતે, તદસ્કન્ના વા એતે , અનયા હિ ગૃહ્યન્તે, યદ્ દારુમયેણ ગૃહ્યન્તે , અનયા વા એતદ્ ગૃહ્યન્તે , ઇયં હિ વનસ્પતીનાં યોનિઃ, તદસ્કન્ના વા એતે , અનયા હિ ગૃહ્યન્તે , એષ તે યોનિ, રિતિ સાદયતિ , ઇયં વૈ સોમસ્ય યોનિઃ , અસ્યાઃ સોમોઽધિ જાયતે, સ્વ એવૈનં યોનૌ દધાતિ , ઇયં વૈ દેવપાત્રમ્ , તદ્ય એવં વેદ પ્ર વસીયસઃ પાત્રં આપ્નોતિ, બ્રાહ્મણં તુ પાત્રે ન મીમાંસેત યઃ પાત્રિય ઇવ સ્યાત્ , અનુપયામગૃહીતો ગૃહ્યતે , અનુપયામગૃહીતં હિ પ્રજાઃ પ્રાણં ઉપજીવન્તિ , અપવિત્રપૂતો ગૃહ્યતે , અપવિત્રપૂતં હિ પ્રજાઃ પ્રાણં ઉપજીવન્તિ , અસન્નો હૂયતે , અસન્નં હિ પ્રજાઃ પ્રાણં ઉપજીવન્તિ, પવિત્રપૂતા વા અન્યે સોમા, અથ વા એષ વાક્પૂતો યદુપાંશુ, સ્તસ્માદ્વાચસ્પતયે પવસ્વે, ત્યાહ, વાક્પૂતો હ્યેષો , અંશુભિઃ પાવયતિ, પ્રાણા વા અંશવઃ, પ્રાણૈરેવૈનં પાવયતિ, દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પાવયતિ, દ્વૌ દ્વૌ હીમે પ્રાણા , દેવો દેવાનાં પવિત્રં અસીતિ, યત્ સ્વિત્ સોમં સોમેન પુનાતિ, સ્વાંકૃતોઽસીતિ, પ્રાણમેવ સ્વમકૃત, મનસ્ત્વાષ્ટ્વિતિ, મનસૈવ પ્રાણમાપ્નોતિ, સ્વાહા ત્વા સુભવ સૂર્યાયેતિ, સૂર્યદેવત્યા હિ સર્વે સોમા હૂયન્તે , અથો અત્ર વૈ દેવાનાં પ્રિયાસ્તન્વ, સ્તા એવાવરુન્ધે, દેવેભ્યસ્ત્વા મરીચિપેભ્યા ઇતિ, રશ્મયો વૈ દેવા મરીચિપાઃ, પરિધયો રશ્મયો , અસા આદિત્ય આહવનીય, સ્તાન્ એવ પ્રીણાતિ , ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્ જુહોતિ , ઊર્ધ્વો હિ તિષ્ઠન્ વીર્યવત્તરો, યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય જિહ્મસ્તિષ્ઠન્ જુહુયાત્ , પ્રાણાનસ્ય વ્લિનાતિ, વિહ્વારુકો ભવતિ, યદ્યભિચરેદા તમિતોસ્તિષ્ઠેત્ , અગ્નિરાહુતિમ્ અભિત્વરમાણસ્તાજગનુગચ્છતિ, યદિ કામયેત, વર્ષેત્ પર્જન્યા, ઇતિ પરિમૃજ્યોર્ધ્વમ્ ઉન્મૃજ્યાત્ , ઓષધીભ્યો વા એષોઽમુતો વર્ષતિ , ઓષધીરેવ નેદીયો વૃષ્ટ્યા અકર્, યદિ કામયેત, વર્ષેત્ પર્જન્યા, ઇતિ પરિમૃજ્યાવાચીનં અવમૃજ્યાત્ , વૈશ્વાનરેણૈવ વૃષ્ટિમપિ હન્તિ, નાપિધેયો , યદપિદધ્યાત્ પ્રાણમસ્યાપિદધ્યાત્ , પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્યાપિદધ્યાત્ , પ્રાણમેવાસ્યાપિદધાતિ, યદ્યભિચરેત્ ॥ ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણસ્ય પ્રાણમપિદધામિ ॥ ઇત્યપિદધ્યાત્ , પ્રાણમેવાસ્યાપિદધાતિ ॥ ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણસ્ય પ્રાણે સાદયામિ ॥ ઇત્યભિચરન્ત્ સાદયેત્ , પ્રાણ એવાસ્ય સાદયતિ, પ્રમાયુકો ભવતિ, પ્રાણાય ત્વેત્યનભિચરન્સા દયેત્ ॥
4.5.6 અનુવાકઃ

પવિત્રં વિતન્વન્તિ પ્રાણાપાનયોર્વિધૃત્યૈ , ઉપયામગૃહીતો ગૃહ્યતે , અપાનેન વૈ પ્રાણો ધૃતઃ, પ્રાણસ્ય ધૃત્યૈ , અન્તરિક્ષં વા અન્તર્યામો , અન્તરિક્ષમ્ ઇમાઃ પ્રજા , યદેતદ્ પાત્રં સૂદવત્ સાદયતિ પ્રજાસ્વ્ એવ રસં દધાતિ, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવા ઉપાંશુમપશ્યન્ , તમગૃહ્ણત, તં પુરા સ્તોત્રાત્ પુરા શસ્ત્રાદ્ધોતુમુપોદતિષ્ઠન્ , તેઽસુરા અચિકયુ , ર્જુહ્વતિ વા ઇતિ, તે વજ્રં આદાયાભ્યપતન્ , તે દેવા અન્તર્યામં અપશ્યન્ , તમગૃહ્ણત, તેનાસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યોઽન્તરદધત, તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાનન્તર્યામં ગૃહ્ણીતે, ઽન્તર્યામેનૈવ ભ્રાતૃવ્યં એભ્યો લોકેભ્યોઽન્તર્ધત્તે, ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, વ્યાન ઉપાંશુસવનો , યદેષ ગ્રાવાન્તરૈતે પાત્રે સાદ્યતે, પ્રાણાપાનયોર્વિધૃત્યૈ, યો વા એતા ઈજતે, યેનૈતૌ વિધૃતા એષ વાવ સ ઉપાંશુસવનો ગ્રાવા, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, વ્યાન ઉપાંશુસવનો , યદેતે પાત્રે એતં ગ્રાવાણમા તૃતીયાત્સવનાન્ ન જહીતસ્તસ્માત્ સુપ્તસ્ય સર્વાણ્યન્યાનિ શ્રોત્રાણ્યપક્રામન્તિ પ્રાણાપાનૌ ત્વેનં ન જહીતો , અથ યત્ પુનરર્દયતિ, તસ્માત્ સુપ્ત્વા પુનઃ પ્રબુધ્યન્તે, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, વ્યાન ઉપાંશુસવનો , યદેતે પાત્રે એતં ગ્રાવાણમા તૃતીયાત્સવનાન્ ન જહીતો તસ્માત્ પક્ષિણો વિયત્ય પક્ષાન્ ઈરયન્તો નાવપદ્યન્તે , અથ યત્ પુનરર્દયતિ તસ્માત્ પુનરભ્યાયુવતે, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, વ્યાન ઉપાંશુસવનો , યદેતે પાત્રે પુનઃ પ્રયુજ્યેતે તસ્માદિમૌ દ્વા અધસ્તાત્ પ્રાણૌ, ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદભિષુણ્વન્તિ , અધ્વર્યુઃ પ્રથમોઽભિષુણોતિ, વ્યર્ધુકો ભવતિ, યત્ર મૂલં તદભિષુત્ય , એતદ્વા અસ્ય વિદેવતમં , તથા હાવ્યર્ધુકો હ ભવતિ, યો વૈ દેવક્ષેત્રં વિદ્વાંસમર્પયત્યાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ, પાત્રાણિ વાવ દેવક્ષેત્રમ્ , યત્ર વા અગ્રેઽધ્વર્યુઃ સોમં જુહોતિ તદેનં દેવતાઃ પ્રત્યાસતે , ઇહ નો પરમા હ રિષ્યતીતિ, યત્તતોઽન્યત્ર જુહુયાદ્યદસ્ય સ્વં તદન્યેભ્યઃ પ્રયછેત્ , અસ્વો હ ભવતિ , એતદ્વા અધ્વર્યોઃ સ્વં યદાશ્રાવયતિ, યદાશ્રાવ્યાહુત્વા પ્રચ્યવેત યદસ્ય સ્વં તસ્માત્ પ્રચ્યવેત , અસ્વો હ ભવતિ , એતદ્વા અધ્વર્યોઃ સ્વં યદ્વાયવ્યં , યદ્વાયવ્યમનાલભ્યાશ્રાવયેદ્યદસ્ય સ્વં તસ્માચ્ છિદ્યેત , અસ્વો હ ભવતિ, તદ્ય એવં વિદ્વાનાશ્રાવ્ય હુત્વા વાહુત્વા વા પ્રચ્યવતે બહ્વસ્ય સ્વં ભવતિ, ન સ્વાચ્ છિદ્યતે, વાયવ્યમાલભ્યાશ્રાવયતિ, સ્વવાન્ એવ ભવતિ ॥
4.5.7 અનુવાકઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ, કિં તદ્યજ્ઞે ક્રિયતે યસ્માદ્ધસ્તાદાના અન્યે પશવો મુખાદાના અન્ય ઇતિ, યદુપાંશુર્હસ્તેન ગૃહ્યતે તસ્માન્મર્કટઃ પુરુષો હસ્તી તે હસ્તાદાના, મુખં વૈ વાયવ્યં યદ્વાયવ્યે નેતરે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે તસ્માદિતરે પશવો મુખાદાના, બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ, કિં તદ્યજ્ઞે ક્રિયતે યસ્માત્સદ્યો જાતાઃ પશવઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ સંવત્સરે પુરુષા ઇતિ , ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ વા અન્વ્ અન્યે પશવઃ, પુરુષસ્ત્વૈ યજ્ઞેન સંમિતઃ, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, યદેતૌ ગ્રહા અસન્નૌ હૂયેતે તસ્માત્સદ્યો જાતાઃ પશવઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ, સંવત્સરો વા અગ્નિષ્ટોમો , દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો , યદેત ઇતરે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે તસ્માત્ પુરુષો જાતઃ સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠતિ, યત્તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવીતિ , એષ વૈ સોમસ્ય સોમપીથઃ, સોમં વા એતત્ સોમપીથેન સમર્ધયતિ, યો વૈ સોમસ્ય સોમપીથં વેદ ન સોમપીથાચ્ છિદ્યતે, સોમો વા ઇમા દિશોઽભ્યકામયત, પ્રાગપાગધરાગુદગ્ ઇતિ , આભિર્ એનં દિગ્ભિઃ સમૂહતિ , આભિઃ સમર્ધયતિ, કામં એનં ગમયતિ, કામં હ ગચ્છતિ, કામુકા એનં સ્ત્રિયો ભવન્તિ, યાં કામયેત તાં તર્હિ મનસા ધ્યાયેત્ , સા હૈનં કામયતે , અમ્બ નિસ્મરેતિ, સ્મરે, તિ વા એતદાહ, સમરિર્વિદામિતિ, સમનેન વિત્સ્વે, તિ વા એતદાહ, ચત્વારો વૈ પૃશ્નેઃ સ્તના આસન્ , તતો ત્રિભિર્દેવેભ્યોઽદુહત્ કુશીભિરેકોઽનુનદ્ધ આસીત્ , તં વા ઇન્દ્ર એવાપશ્યત્ , તેનેન્દ્રાયૈવાદુહત્, તદ્વા અસ્ય કૌશિકત્વં , યદાહ ॥ બ્રાહ્મણ કૌશિકા ઇવ ॥ ઇતિ ચતુર્ નિગ્રાભમુપૈતિ, ચત્વારિ વૈ પયાંસિ, યાવદેવ પયસ્તદાપ્નોતિ, ત્રિઃ સંભરતિ, તસ્માદેતસ્યાં ત્રયો ભાગાઃ પ્રાતર્મધ્યંદિને સાયમ્ , ચતુર્ નિગ્રાભમુપૈતિ, ત્રિઃ સંભરતિ, તત્સપ્ત, સપ્તપદા શક્વરી, શાક્વરાઃ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્ધેમુ, નવ કૃત્વો નિગ્રાભમુપૈતિ, ત્રિઃ સંભરતિ, તદ્ દ્વાદશ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો , દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમે સ્તોત્રાણિ , એષા યજ્ઞસ્ય માત્રા, સ્વર્ભાનુર્વા આસુરઃ સૂર્યં તમસાવિધ્યત્ , તસ્ય દેવાસ્તમોઽપાઘ્નન્ , યત્ પ્રથમં તમોઽપાઘ્નન્સારોવિઃ કૃષ્ણાભવત્ , યદ્ દ્વિતીયં સા લોહિની, યત્ તૃતીયં સા બલક્ષી, સ સ્વેન રૂપેણ નિરમુચ્યત, યદ્ બલક્ષઃ પવિત્રં ભવતિ તતઃ શુક્રો ગૃહ્યતે, યજમાનસ્ય વા એતત્ પવિત્રં , યજમાનં એવૈતેન પુનાતિ , અમોતં સ્યાત્ , આત્મન એવૈનદકૃત, યદન્યત્રોતમપવિત્રં , તદ્યજમાનસ્ય ॥
4.5.8 અનુવાકઃ

વાગ્ વા ઐન્દ્રવાયવઃ, સા વૈ વાગ્ એકધાવદદ્યાવદવ્યાવૃત્તાસીત્ , સ ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્ , મહ્યમત્રાપિ સોમં ગૃહ્ણીતાહં વ એતાં વાચં વ્યાવર્તયિષ્યામીતિ સ વૈ વાચૈવ વાચં વ્યાવર્તયત્ , યદૈન્દ્રવાયવો ગૃહ્યતે, વાચો વ્યાવૃત્ત્યૈ, વાયવે પ્રથમં ગૃહ્ણાતિ, વાયવ ઉત્તમં, મધ્યત ઇન્દ્રાય , ઇન્દ્રિયેણ વા ઇયં વાઙ્ મધ્યતો વિધૃતા , ઇન્દ્રિયવતીં વાચં વદતિ ય એવં વેદ, દેવા વૈ સોમં અજિઘાંસન્ , તં નાશક્નુવન્ હન્તુમ્ , વાયુર્ હ્યસ્મિન્નન્તરાસીત્ પ્રાણ, સ્તં દેવા અપાશાસુ , રુપ ના આવર્તસ્વેતિ, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, ત્યબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , મદ્દેવત્યાનિ એવ પાત્રાણ્યાસન્ન્ ઇતિ, તસ્માદપતુરીયં વાયોઃ પાત્રં, અથ વાયવ્યાનિ ઉચ્યન્તે, તતો વૈ દેવાઃ સોમં અઘ્નન્ , સ હતોઽપૂયત્ , તસ્માદ્દેવા ઉદબીભત્સન્ત, સ વાયુરબ્રવીત્ , અહં વ એતં સોમં સ્વદયિષ્યામિ, ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, ત્યબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , મદગ્રા એવ ગ્રહા ગૃહ્યાન્તા ઇતિ, તં વાયુર્મધ્યતો વ્યવાટ્ , તમસ્વદ્યત્ , તસ્માદ્વાય્વગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે, તસ્માદુ શુક્તં પ્રવાતે વિષજન્તિ, દેવા વૈ પ્રાતઃસવનં ઉદ્યમં નાશક્નુવન્ , તૃતીયસવને તર્હિ વાયુરાસીત્ , તં દેવાઃ પ્રાતઃસવનં અભિપર્યૌહન્ , તેન પ્રાતઃસવનં ઉદયચ્છન્ત, યદૈન્દ્રવાયવઃ પ્રાતઃસવને ગૃહ્યતે, પ્રાણો વૈ વાયુઃ, પ્રાણેન વા એતન્ મુખતો યજ્ઞં ઉદ્યચ્છન્તે, દેવા વૈ વૃત્રમજિઘાંસન્ , સ મિત્રોઽબ્રવીત્ , મિત્રોઽહમસ્મિ, નાહં હનિષ્યામીતિ, તેઽબ્રુવન્ , જહ્યેવેતિ, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, ત્યબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , પયસૈવ મે સોમં શ્રીણાનિતિ, તસ્માત્ પશવોઽપાક્રામન્ , મિત્રઃ સન્નદ્રુહા ઇતિ, પશૂનાં હિ પયો યન્ મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતિ, પશુભિરેવૈનં સમ્યઞ્ચં દધાતિ યન્ મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતિ, દ્વિદેવત્યત્વાય, યચ્ શીતં તેન મૈત્રમ્ , યત્તપ્તં તેન વારુણં , બ્રહ્મ વૈ મિત્રઃ, ક્ષત્રં વરુણઃ , બ્રહ્મણિ ચ વા એતત્ ક્ષત્રે ચ પયો દધાતિ, તસ્માદ્ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ પયસ્વિતમે, પઞ્ચ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય દેવતા અગ્નિઃ સોમઃ સવિતા બૃહસ્પતિઃ સરસ્વતી, તસ્માદ્ બ્રાહ્મણમન્યે મનુષ્યા ઉપધાવન્તિ , એતસ્ય હિ ભૂયિષ્ઠા દેવતા, સ્તાસાં તિસ્રોઽવાન્તરં શ્રોત્રિયસ્યા, ઽગ્નિર્બૃહસ્પતિઃ સરસ્વતી, તસ્માચ્ શ્રોત્રિયમશ્રોત્રિયા ઉપધાવન્તિ , એતસ્ય હ્યવાન્તરં ભૂયિષ્ઠા દેવતા, સ્તા મૈત્રાવરુણં પ્રતિ ન્યાગચ્છન્તિ, યન્ મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતિ તાસ્વ્ એવ પયો દધાતિ, નાના વૈ પુરા મિત્રાવરુણાભ્યાં સોમા અગૃહ્ણન્ , તાઃ પ્રજા અન્યાન્યસ્યાઃ પરિહાયમાદદત, તતો મિત્રાવરુણાભ્યાં સહ સોમં અગૃહ્ણન્ , તતો વા અકલ્પત, યન્ મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતિ, મિત્રેણ વા એતદ્વરુણં કલ્પયતિ, વરુણેન મિત્રમ્ , મિત્રં વૈ વૃત્રં જઘ્નિવાંસં વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , સ દેવેષ્વનાથત, તેઽબ્રુવન્ , વરુણે નાથસ્વેતિ, સ વરુણેઽનાથત, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, ત્યબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , સહૈવ નૌ પયસા સોમં શ્રીણાનિતિ, યન્ મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતિ, યજમાનસ્ય નિર્વરુણત્વાય, યદ્યેનં ભ્રાતૃવ્યોઽતીવ સ્યાદઙ્ગુલ્યાઙ્ગુષ્ઠમવગૃહ્ણીયાત્ , યદ્યન્વઙ્ગુષ્ઠેનાઙ્ગુલિમ્ ॥
યો નો મિત્રાવરુણા અભિદાસાત્સપત્નો ભ્રાતૃવ્ય ઉત્પિપીતે બૃહસ્પતે ।
ઇદમહં તમધરં પાદયામિ યથાહમુત્તમશ્ચેતયાનિ ॥
ઇતિ ઉત્તમો હ ચેતયતિ ॥
4.5.9 અનુવાકઃ

દેવા વૈ સત્ત્રમાસત કુરુક્ષેત્રે,ઽગ્નિર્મખો વાયુરિન્દ્ર, સ્તેઽબ્રુવન્, યતમો નઃ પ્રથમ ઋધ્નવત્ તં નઃ સહેતિ, તેષાં વૈ મખ આર્ધ્નોત્, તં ન્યકામયત, તં ન સમસૃજત, તદસ્ય પ્રાસહાદિત્સન્ત, સ ઇત એવ તિસ્રોઽજનયત , ઇતો ધનુ, સ્તત્ તિસૃણાં ચ ધન્વનશ્ચ જન્મ, સ પ્રતિધાયાપાક્રામત્તં નાભ્યધૃષ્ણુવત્ , સ ધન્વાર્તિં પ્રતિષ્કભ્યાતિષ્ઠત્ , સ ઇન્દ્રો વમ્રીરબ્રવીત્ , એતાં જ્યામપ્યત્તેતિ, તા અબ્રુવન્ , અભિમૃતાયાં વા અસ્યાં ન શક્ષ્યામો જીવિતુમ્ , ભાગો નોઽસ્ત્વિતિ, સોઽબ્રવીત્ , રસં એવાસ્યા ઉપજીવાથેતિ, તસ્માદેતાઃ શુષ્કાદાર્દ્રમ્ ઉદ્દિહન્તિ, રસં હ્યસ્યા ઉપજીવન્તિ, તા વૈ જ્યામપ્યાદન્ , તસ્ય ધન્વાર્તિરુદર્દ્ય (ઉદય્ય) શિરોઽછિનત્ , સ સમ્રાડ્ અભવત્ , અથતરં ત્રેધા વ્યગૃહ્ણતાગ્નિઃ પૂર્વાર્ધ, મિન્દ્રો મધ્યં, વાયુર્જઘનાર્ધમ્ , તસ્માદાગ્નેયં પ્રાતઃસવન, મૈન્દ્રં માધ્યંદિનં સવનં, વૈશ્વદેવં તૃતીયસવનં , વાયુર્ હિ વિશ્વે દેવાઃ, પ્રાણાપાનૌ વા ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ, વ્યાન ઉપાંશુસવનો , વાગ્ ઐન્દ્રવાયવો , દક્ષક્રતૂ મૈત્રાવરુણઃ , આશ્વિનઃ શ્રોત્રં , ચક્ષુષી શુક્રામન્થિનૌ , આત્માગ્રાયણઃ , અઙ્ગાનિ ઉક્થ્યા, આયુર્ધ્રુવઃ, સ્તના ઋતુપાત્રે, મૂર્ધા દ્રોણકલશઃ, કુક્ષી કલશૌ, હનૂ અધિષવણે, જિહ્વાધિષવણં , ગ્રાવાણો દન્તા , અક્ષાઃ પરિધયો , નાસિકોત્તરવેદિઃ, શિખા યૂપઃ, શિરો હવિર્ધાનં , પૃષ્ઠમાગ્નીધ્રં, ઉદરં સદો , યદન્તરુદરે તદ્ધિષ્ણ્યાઃ પાણી, આગ્નીધ્રશ્ચ માર્જાલીયશ્ચ પાર્ષ્ણી, ગાર્હપત્યઃ પ્રતિષ્ઠા વેદિ , રેષ વૈ પ્રજાપતિઃ પાત્રીયઃ, સ હ ત્વા એનં વેદ ય એવં વેદ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે પઞ્ચમઃ પ્રપાઠકઃ॥