Maitrayani Samhita · Chapter 4.2

gonāmikaḥ
4.2.1 anuvākaḥ

prajāpatirvā eka āsīt , so'kāmayata , bahuḥ syāṃ prajāyeyeti , sa manasātmānaṃ adhyāyat , so'ntarvāṇabhavat , sa vijāyamāno garbheṇātāmyat , sa tāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāvo'bhavat , tasmāttāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāva iva bhavati , tasya vā asurevājīvat , tenāsunāsurānasṛjata , tadasurāṇāmasuratvaṃ , sa yastadasurāṇāmasuratvaṃ vedāsumān ha bhavati nainaṃ asurjahāti , so'surāntsṛṣṭvā pitevāmanyata , tena pitṝnasṛjata , tat pitṝṇāṃ pitṛtvaṃ , sa yastat pitṝṇāṃ pitṛtvaṃ veda piteva ha samānānāṃ bhavati , yantyasya pitaro havaṃ , tasmai pitṝntsasṛjānāya divābhavat , tena devānasṛjata , taddevānāṃ devatvaṃ , sa yastaddevānāṃ devatvaṃ veda divā ha vā asmai devatrā bhavati , yantyasya devā devahūtim , sa devāntsṛṣṭvāmanasyateva , tena manuṣyānasṛjata , tanmanuṣyāṇāṃ manuṣyatvaṃ , sa yastanmanuṣyāṇāṃ manuṣyatvaṃ veda manasvān ha bhavati nainaṃ mano jahāti , uta yadatīva vadatyati vā carati tiṣṭhante'sya manuṣyā manuṣe tato yā yonirudaśiṣyata sā gaurabhavat , yonirvai nāmaiṣā , etadvā asyāḥ pratyakṣaṃ nāma , atho āhuḥ , parokṣamiti , pra sahasraṃ paśūnāpnoti ya evaṃ veda, tasyāṃ vai payaḥ paryapaśyan , tāṃ devā aduhra haritena pātreṇāmṛtaṃ , duhe'mṛtaṃ ya evaṃ veda , atha pitaro'duhra rajatena pātreṇa svadhāṃ , duhe svadhāṃ ya evaṃ veda , atha manuṣyā aduhra dārupātreṇānnaṃ vavṛ , duhe'nnaṃ vavṛ ya evaṃ veda , athāsurā aduhrāyaspātreṇa sravatā surāṃ , te'sravan , sravatyasya bhrātṛvyo ya evaṃ veda , tasmāt sravatā na hastā avanenijīta , na pibet , ete vā asyā dohāḥ , sarvairevāsyā dohaiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda catvāri vai nabhāṃsi , devāḥ pitaro manuṣyā asurāḥ , sarveṣu ha vā eteṣvambho nabha iva bhavati ya evaṃ veda , tāṃ vā akāmayanta , mayi syānmayi syāditi , tāṃ devāḥ kāmye // ityāhvayan , sā vā enānabhyakāmayata , ubhaye ha vā enaṃ devamanuṣyā abhikāmayante vārukā enaṃ ārtvijye bhavanti ya evaṃ veda // śravye // iti manuṣyāḥ , sā vā enānaśuśrūṣata , ubhaye ha vā enaṃ devamanuṣyāḥ śuśrūṣante pūrvāsya janatāmāyataḥ kīrtir āgacchati ya evaṃ veda // ilānde // iti pitarastebhyo vā atiṣṭhata , tiṣṭhantyasmin paśavo ya evaṃ veda , atha yathāsurā āhvayaṃstebhyo vā atrasat , yaṃ dviṣyāttasya tathā goṣṭha āhvayet , trasantyasmāt paśava , etaireva juhuyāt // gonāmaiḥ saṃśṛṅyā gormūrdhan paśukāmaḥ // kāmyāyai svāhā śravyāyai svāhelāndāyai svāhā // iti goṣṭho vai nāmaiṣa lakṣmīḥ , sve vā etadgoṣṭhe yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte , etairvai te tā avṛñjata , tairevainā vṛṅkte , saṃśṛṅgī bhavati paśūnāṃ parigṛhītyai , yo vai cakṣuṣo vibhaktiṃ veda cakṣuṣmān ha bhavati , nainaṃ cakṣurjahāti , yaddivā paśyāmastaddevānāṃ cakṣuṣā paśyāmo , asau vā ādityo devānāṃ cakṣuḥ , paśyan ha vai devatrā karoti , pra devayānaṃ panthāṃ jānāti ya evaṃ veda , yajjyotsnāyāṃ paśyāmastat pitṝṇāṃ cakṣuṣā paśyāma , ścandramā vai pitṝṇāṃ cakṣu , rna ha vā enaṃ amuṣmiṃlloke cakṣurjahāti pra pitṛyāṇaṃ panthāṃ jānāti ya evaṃ veda yattamisrāyāṃ paśyāmastanmanuṣyāṇāṃ cakṣuṣā paśyāma , etāvadvāva naḥ svaṃ cakṣu , rna ha vā enaṃ asmiṃlloke cakṣurjahāti , sarvamāyureti ya evaṃ veda , yadagnerante paśyāmastadasurāṇāṃ cakṣuṣā paśyāmā , ucca vā eṣa dīpyate ni ca riṣyati , dīpyamānaṃ bhrātṛvyasya gṛhāddharet , rayimevāsya puṣṭiṃ harati , ā tu sūryasyodetor jāgṛyāt , yat svapnādārtim ārchettajjāgaritavyaṃ , rayimeva puṣṭimanujāgarti //
4.2.2 anuvākaḥ

yo vā iḍāṃ dhenuṃ veda sarvā ha vā asmai diśo dhenavo bhavanti sarve pratijanā dānakāmā, stāmiṣvāśanīrāmitraśocanirvidāṃcakāra , tasmai sarvā diśo dhenavo'bhavantsarve pratijanā dānakāmā,stasmātsa sarvaiḥ pratijanair vyavahatopajanantsansrvā hyasmai diśo dhenavo'bhavantsarve pratijanā dānakāmā, stadya evaṃ veda sarvā evāsmai diśo dhenavo bhavanti sarve pratijanā dānakāmāstasyā vā iyameva pādo , antarikṣaṃ pādo , dyauḥ pādaḥ
samā pādo , atho āhuḥ , kṛṣiḥ pādā iti , tena prati tvadānīṃ tiṣṭhati na tvadānī , yadā susasyaṃ bhavatyatha pratitiṣṭhati , yadā na sasyaṃ bhavatyatha na pratitiṣṭhati , bhavati ha vā asya sasyaṃ nāsya sasyaṃ vyṛdhyate ya evaṃ veda , tasyā vā ada eva pṛṣṭham , antarikṣamātmā , iyam uras , diśaḥ pārśve , samudrau kukṣī , asā ādityaḥ śiras , agnirāsyam , vātaḥ prāṇaḥ , gāyatybhidhānī , sarvamāyureti ya evaṃ veda , ūdharuttaravediḥ , pavamāno vatsaḥ , eṣa vā enāṃ prastauti , prattān ha vā imāṃllokān duhe ya evaṃ veda , bṛhadrathantare dvau stanau , vāmadevyaṃ ca yajñāyajñiyaṃ ca dvau , oṣadhīreva devebhyo rathantareṇāduha, paśūn bṛhatā , āpo vāmadevyena , yajñaṃ yajñāyajñiyena , tadya evaṃ vedauṣadhīrevāsmai rathantareṇa duhe , paśūn bṛhatā , āpo vāmadevyena , yajñaṃ yajñāyajñiyena , iḍā vā idaṃ sarvaṃ , sa sahasraṃ paśūn prāpa , pra sahasraṃ paśūnāpnoti ya evaṃ veda //
4.2.3anuvākaḥ

yatra prācīnapravaṇaṃ samūlaṃ bhūmyā syāttadupodaye sūryasya hastā avanijya darbhastaṃba udaśarāvaṃ ninayet , kāmaṃkāmaṃ mā āvartaya // iti kāmenaivāsmai kāmaṃ āvartayati yatkāmo bhavati , yo vai kāmaṃ sākṣād veda tājaggha vā enaṃ sa kāmā āgacchati yatkāmo bhavati , paśuṣu vā asmākaṃ kāmaḥ , paśūnāmoṣadhīṣu , oṣadhīnāmapsu ,oṣadhīreva kāmena samasrāṭ , tā asmai kāmaṃ samardhayanti yatkāmo bhavatyāpa eva , asyā vā eṣa vavrirutsṛṣṭaścarati lomaśo lomaśāyā , stasmādeṣā śāśvasatyeti , agnir hyasyā āsyaṃ , vātaḥ prāṇaḥ , yatra gobhiḥ saṃgaccheta tad brūyāt // praśastāḥ stha kalyāṇyaḥ // iti , iyaṃ vā eṣā , imāṃ vā etatsabhāgayati ,
atrāsukā asmāt paśavo bhavanti ya evaṃ veda , devāśca vā asurāścāspardhanta , aditir deveṣvāsīt kustāsureṣu , te devā amanyanta yadyabhijeṣyāmaḥ kustāyāḥ śirā āhaniṣyāmā iti , yadyabhijeṣyāmā , ityasurā amanyantādityāḥ śirā āhaniṣyāmā iti , tāṃ devā abhijityāghnata , yasya vai jitaṃ yasya vijitaṃ tasyaiṣā gṛhe hanyate , eṣā vai kṣut , kṣudhaṃ vā etaddhate , tadya evaṃ vidvān ekāṣṭakāyāṃ gāṃ hate saṃvatsarāyaiva kṣudhaṃ hate, prajāpatirvā eka āsīt , so'kāmayata , bahumanu syāṃ prajāyeyeti , sa ātmānamaiṭṭa , sa mano'sṛjata , tanmana ekadhāsīt , tadātmānamaiṭṭa , tadvācamasṛjata , sā vāg ekadhāsīt , sātmānamaiṭṭa , sā virājamasṛjata , sā virāḍekadhāsīt , sātmānamaiṭṭa , sā gāmasṛjata , sā gaurekadhāsīt , sātmānamaiṭṭa , seḍāmasṛjata , seḍaikadhāsīt , sātmānamaiṭṭa , semān bhogānasṛjata , yairasyā idaṃ manuṣyā bhuñjata ete vā asyā bhogāḥ , sarvairevāsyā bhogaiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda , gaurvai vāk , gaurvirāṭ , gauriḍā, gauḥ khalveva gau , rgauridaṃ sarvaṃ , sarvā ha vā enaṃ etāḥ śrayante ya evaṃ veda , yadvai tadātmānaṃ aiṭṭa seḍābhavat ,
tadiḍāyā iḍātvaṃ , sa yastadiḍāyā iḍātvaṃ vedeṭṭe ha vai svamātmānaṃ , bhūtyai //
4.2.4 anuvākaḥ

yā rohiṇī tāmaruṇā , tāṃ gaurī , tāṃ babhrūḥ // tadindrā udājata vasurnāma rūpaṃ paśūnāṃ // vindate vasu , na vasu ruṇaddhi ya evaṃ veda, yā śitipṛṣṭhā tāṃ mandistāṃ menī , tāṃ śabalī , tāṃ śitibāhustāṃ śuddhavālā // tad bṛhaspatirudājateḍā nāma rūpaṃ paśūnāṃ // bahvīrha vā enaṃ iḍāḥ śrayante ya evaṃ veda , yā pṛṣatī tāṃ piśaṅgī , tāṃ sāraṅgī , tāṃ kalmāṣī , tāṃ pṛśnistāṃ śvetā // tanmarutā udājanta jyotirnāma rūpaṃ paśūnāṃ // jyotiṣmān bhavati ya evaṃ veda , yā surūpā tāṃ śyāmā , tāṃ śyenī , tāṃ kṛṣṇā // tat prajāpatirudājatāyurnāma rūpaṃ paśūnāṃ // āyuṣmān bhavati ya evaṃ veda , catasraḥ prathamā, ścatasra uttamāḥ , dviḥ ṣaṇ madhyato, tā dvirdaśa , daśākṣarā virāṭ ,vairājāḥ paśavaḥ , paśūn evāvarundheṣa // vasvyai hiṃkuru , tasyai prastuhi , tasyai me'varudyai, // iti purastād bahiḥpavamānasya vadet // iḍāyai hiṃkuru , tasyai prastuhi , tasyai me'varudyaipu // iti purastādājyānāṃ vadet // jyotiṣe hiṃkuru , tasyai prastuhi , tasyai me'varudyaipu // iti purastānmādhyaṃdinasya pavamānasya vadet // āyuṣe hiṃkuru , tasyai prastuhi , tasyai me'varudyais // iti purastādārbhavasya pavamānasya vadet // yajño vai paśūnāmāyatanaṃ , sve vā etadāyatane yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte , anapakrāmukā asmāt paśavo bhavanti //
4.2.5 anuvākaḥ

vasīyasyehi , śreyasyehi , bhūyasyehi , cittā ehi , dadhṛṣyehi , iḍā ehi , sūnṛtā ehi , cidasi , manāsi , dhīrasi vasvī rantiḥ sumanāḥ //
sūnari viśvā tvā bhūtānuprāṇantu , viśvā tvaṃ bhūtānuprāṇa , bhūyasyāyurasi , iṣṭirasi , sarūpavarṣā ehi // emāmanu sarpatemau bhadrau dhuryā abhi / nīva śīrṣāṇi mṛḍhvaṃ//
sā naḥ supratūrtiḥ priyā naḥ suhārṇaḥ priyavanirmaghavanirantā ehi , juṣṭā ehi , iḍā ehi , aditā ehi , upahūta upahavaṃ te'śīya , suhavā nā ehi saha rāyaspoṣeṇa ,
devīrdevīrabhi mā nivartadhvaṃ // syonā syonena ghṛtena mā samukṣata // name tadupadaṃbhiṣardhṛṣir brahmā yad dadau / samudrādudajani vaḥ srucā // vāragre viprasya tiṣṭhati śṛṅgebhirdaśabhir diśam //
4.2.6 anuvākaḥ

vasīyasyehīti ,
brahma vai vasīyo , brahma vā etadatyāhvayati , śreyasyehīti kṣatraṃ vai śreyaḥ , kṣatraṃ vā etadatyāhvayati , bhūyasyehīti , viḍvai bhūyasī , viśam̐ vā etadatyāhvayati , cittā ehīti , mano vai cittaṃ , mano vā etadatyāhvayati , dadhṛṣyehīti , vāg vai dadhṛṣi , vācaṃ vā etadatyāhvayati , iḍā ehīti , paśavo vā iḍā , paśūn vā etadatyāhvayati , sūnṛtā ehīti , annaṃ vai sūnṛtā , annaṃ vā etadatyāhvayati , etā vai sapta devagavya , stāḥ krīto vaitahotro vidāṃcakāra , tābhiradaḥ kurūṇāṃ kaunte paśūnatyāhvayat , tāḥ kuravo brāhmaṇeṣvanvaicchan , tāḥ kumāravatyāśvadakṣiṇā avindan ,
so'bravīt , mā sūrṣyotata , etābhirvā ahaṃ etā atyāhvayiṣyāmītarābhiritarā ,
yāni khalu vā etāsāṃ priyāṇi dhāmāni tāni krīto na vedeti, sa saṃyatte saṃgrāme chadirdarśa , etābhirevaitā atyāhvayiṣyāmītarābhiritarā , yataratra khalu vā etā atyāhūyante tat paśavo'bhisaṃkrāmanti yatra paśavastaddevā , yatra devāstadindras , yatarān vā ete'bhisaṃkrāmanti te jayanti jayati saṃgrāmaṃ //
4.2.7 anuvākaḥ

sā vai sṛṣṭobhayān devamanuṣyānatyamanyata , tāṃ devā darśapūrṇamāsābhyāṃ upaprāstṛṇata , tāṃ vā etadāpnuvan yadiḍāṃ , tāṃ vā etadāptvā haranto manyante yadiḍāmupahvayante , yarhi tūṣṇīmupahvayeta tarhy etāḥ sapta vadet , yarhyuccaistarhyuttarāḥ sapta, dhāma dhāmāsāṃ varṇaṃ varṇamupagacchati , ā ha vā enaṃ apratikśātaṃ gacchati ya evaṃ veda yatra samūlā oṣadhīrupagacchet paśūn vā tadetā eva sapta vadet , dhāmadhāmāsāṃ varṇaṃ varṇamupagacchati , ā ha vā enaṃ apratikśātaṃ gacchati ya evaṃ veda , sapta sthavīryeṇa yājayedyasya sapta sthavirāścaramāmantamā syurvasīyasyehi , śreyasyehīti , etadetadevāsmā atyāhvayati , yo vaiśyaḥ śūdro vā bahupuṣṭaḥ syāttasya gavāṃ sāṇḍaṃ vatsataram apagamayeta // ilāndāḥ stha // iti ilāndā hi paśavaḥ pūṣṇo nakṣatraṃ poṣayiṣṇu // iti viśyeṣu vā etaccarati pūṣṇo nakṣatraṃ poṣayiṣṇu , tadevāpadhāpayate , taṃ apākurvīta // āyurme dās , varco me dās , rayiṃ me dāḥ, puṣṭiṃ me dāḥ // itirayimevāsya puṣṭiṃ harati , taṃ ito'bhisṛjyātheto'tyāhvayet , vasīyasyehi , śreyasyehīti , etadetadevāsyā atyāhvayati , nāsya kiṃcanodaśiṣat , grāmakāmaṃ yājayet sārasvata ṛgbhyāṃ , saṃvatsaro vai sarasvān , saṃvatsareṇaivāsmai grāmaṃ cyāvayati , vasīyasyehi , śreyasyehīti , etadetadevāsyā atyāhvayati , paśukāmaṃ yājayet sārasvata ṛgbhyāṃ , saṃvatsaro vai sarasvān , saṃvatsareṇaivāsmai paśūṃścyāvayati , vasīyasyehi , śreyasyehīti , etadetadevāsmā atyāhvayati , sarvāsāṃ dugdhe catuḥśarāvaṃ odanaṃ paced brāhmaṇebhyaḥ paśukāmo , yaccatuḥśarāvo , digbhya evāsmai tena paśūnavarundhe , yad brāhmaṇebhyo , brahmaṇastena , na chinnaṃ deyam , paśukāma iva hyeṣa , vāso hiraṇyaṃ vā deyam , ījānasyāsya paśavo bhūyāṃso bhavanti //
4.2.8 anuvākaḥ

prajāpatirvai na vyāharat , sa ātmani eva puṇyamāyacchat , ātmanaḥ puṇyaṃ na niravadat , etadvai tadyajurvadannānyathā brūyāt // puṇyaṃ praśastaṃ // iti brūyāt , ātmani eva puṇyaṃ yacchati , ātmanaḥ puṇyaṃ na nirvadati , yāmadānīyāya dadāti tāmasya paśavo'nvapakrāmanti , yadi manyeta , adānīyāyādāmityetadeva yajurvadet , name tadupadaṃbhiṣardhṛṣir brahmā yad dadā iti , tadevaitenāpūrayati , tadāpyāyayati , samudra iva ha vā asya vyacyamāno na kṣīyate ya evaṃ veda // vīravatīrbhūyāsta yā no vīravato'karta // iti pumāṃsaṃ jātamabhimantrayeta // bhūyasīrbhūyāsta yā no bhūyaso'karta // iti striyaṃ jātām // annādā bhūyāsta ye no'nnādānakarta // iti balihṛto'bhimantrayeta // bhūyāṃso bhūyāsta ye no bhūyaso'karta // iti sabhāsadaḥ , pādau pratyavaharet , ete vai paśavā , upopa ha vā enaṃ paśavo yanti nāpayanti ya evaṃ veda // puṇyā puṇyamasūt , citrā citramasūt , aiḍo me bhagavo'janiṣṭhā maitrāvaruṇaḥ , ūrjā me bhagavaḥ saha janiṣṭhāḥ , saṃvidaṃ me vinda // iti pumāṃsaṃ jātamabhimantrayeta , ūrjaivāsmai saha jāyate , gacchati paśūnāṃ saṃvidaṃ // puṇyā puṇyāmasūt , citrā citrāmasūt , aiḍī me bhagavatyajaniṣṭhā maitrāvaruṇī , rāyaspoṣeṇa me bhagavatī saha janiṣṭhā , jñātraṃ me vinda // iti striyaṃ jātām , rāyaspoṣeṇaivāsmai saha jāyate gacchati paśūnāṃ jñātraṃ , ye prācīnaṃ ekāṣṭakāyā jāyante pūrvasya te sasyasyottamā , ye pratīcīnaṃ aparasya te sasyasya prathamā,stān ubhayāntsahābhimantrayeta , ubhayān enāntsahāvarundhe ā //
4.2.9 anuvākaḥ

yo vai śaktiṃ veda sa tac śaknoti yac śikṣati , iyaṃ vai śakti , ryo vā asyā bhūyiṣṭhabhāg bhavati sa tac śaknoti yac śikṣati , bhūyiṣṭhabhāggha vā asyā bhavati ya evaṃ veda , paśavo vai śakti , ryo vai paśūnāṃ bhūyiṣṭhabhāg bhavati sa taṃ śaknoti yac śikṣati , bhūyiṣṭhabhāggha vai paśumān bhavati ya evaṃ veda , tasyā vrataṃ na hateti brūyāt // kuruta iti brūyāt , nāntarvatnīti brūyāt , vijanyā iti brūyāt , bhuvanaṃ asi sahasramindrāya tvā sṛmo'dadāt // iti sṛmo vai nāmāsura āsīt , tasyeyaṃ pṛthivī paśubhiḥ pūrṇāsīt , tānindro'vṛṅkta , tasmādāhuḥ, aindrāḥ paśavā iti , yāvatīnāmidaṃ karomi bhūyasīnāṃ uttarāṃ samāṃ kriyāsam // iti gavāṃ lakṣma kuryāt, bhūyasīnāṃ evottarāṃ samāṃ karoti , paśavo vai sṛṣṭā ekaikaṃ nakṣatraṃ upātiṣṭhanta , tena prājāyanta , na bhūmānaṃ agacchan , te revatīmupātiṣṭhanta, revatyāṃ prājāyanta , revatyāṃ bhūmānamagacchaṃ , stasmādyat kiṃca paśūnāṃ kurvīta tad revatyāṃ kurvīta , upa hyenaṃ paśavastiṣṭhanti , prāsya paśavo bhavanti ya evaṃ veda , yasya dakṣiṇataḥ pratibhinnaṃ dakṣiṇata upāścarat tattvaṣṭurlakṣma devalakṣmaṃ yajñiyaṃ yajñakāmaḥ kurvīta , upa hyenaṃ yajño namati , yasyobhayataḥ pratibhinnamubhayata upāścarattad gāyatraṃ lakṣma paśavyaṃ paśukāmaḥ kurvīta , paśumān bhavati , yasyobhayataḥ pratibhinnamubhabhayata upāścarattat traiṣṭubhaṃ lakṣma pūtasya rūpaṃ pratiṣṭhākāmaḥ kurvīta , gacchati pratiṣṭhāṃ , vasiṣṭhasya sthūṇāka३rṇyo, vasiṣṭho vai rayimapaśyat , tāmātmannadhatta , yat sthūṇākarṇīḥ kurute paśuṣveva rayiṃ dhatte , jamadagneḥ karkarikarṇyo, jamadagnirvai puṣṭimapaśyat , tāmātmannadhatta , yat karkarikarṇīḥ kurute paśuṣveva puṣṭiṃ dhatte , asurāṇāṃ sāsnākṛtyaḥ , kṣipraṃ bahvīrbhavanti kṣipraṃ parābhavanti , amedhyāḥ karṇāḥ , kṣipraṃ bahvīrbhavanti , yajñastvenānanūpanamatīva , nirṛtyāḥ chidraka३rṇyo, yac chidrakarṇīḥ kurvīta nirṛtirasya paśor nigṛhṇīyāt , na prachindyā karṇyaḥ kāryā na dātrākarṇyaḥ , parācīnaṃ iva hi tan nivṛttaṃ agastyasya viṣṭyakarṇyaḥ, kaśyapasya kambunyuddhastā , , indrasyāklastās , atho āhuḥ , prajāpateriti , ubhayaṃ jyeṣṭhalakṣmaṃ jyaiṣṭhyakāmaḥ kurvīta, pra samānānāṃ jyaiṣṭhyamāpnoti , prajāpatiḥ paśūnasṛjata , sa vā asṛg eva nāsṛjata , asṛṣṭam̐ vā etat , tadasno'sṛktvaṃ , krūraṃ paśūnāṃ karṣyā iti vai so'sṛg nāsṛjata , krūraṃ vā eṣa paśūnāṃ kurute yo'kṣṇute , yadanakṣitāstenākṣitāḥ , atha yadanakṣitā iti śrūyante tenākṣitāḥ, tadāhuḥ , na vā etaṃ etā amutrāgacchanti yā anakṣitā iti , tasmādakṣitavyāḥ , na tejanenākṣṇuyāt , vajro vai tejanaṃ , yattejanenākṣṇuyādvajreṇa paśūnarpayet , na śyāmenāyasā krūraṃ , tadaśāntam ikṣukāṇḍamapsu vāsayitvā tenākṣitavyā, staddhi śivaṃ , tac śāntam , atho āhu , rlohitenāyaseti , taddhi śivaṃ tac śāntam //
4.2.10 anuvākaḥ

iha prajā viśvarūpā ramantām asmin goṣṭhe viśvabhṛto janitrīḥ /
agniṃ kulāyamabhi saṃviśantīḥ samāsṛjantu payasā ghṛtena //
iti gāḥ sāyamāyatīrabhimantrayeta , agnirvā etāsāṃ yoniḥ , agniḥ kulāyam ,
sva evainā yonau sve kulāye saṃveśayati , nāsya paśavo naktamārtim ārch nti ya evaṃ veda //
saṃ vaḥ sṛjatvaryamā saṃ pūṣā saṃ bṛhaspatiḥ / samindro yo dhanaṃjayaḥ /
saṃjagmānā avihrutā asmin goṣṭhe purīṣiṇīḥ / svāveśā nā āgata //
iti gāḥ saṃsṛjedyā asya purā syur yāścānyato vindeta , paśavo vai ghṛtaṃ ,
agnī rudro , yajjuhuyād rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , tat saṃsṛjyā eva ,
ubhayīrha bhūyasīrbhavanti , saṃ vaḥ sṛjatvaryameti , yajño vā aryamā , yajñenaivaināḥ saṃsṛjati , saṃ pūṣeti , puṣṭirvai pūṣā , puṣṭyaivaināḥ saṃsṛjati , saṃ bṛhaspatiriti ,
brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇaivaināḥ saṃsṛjati , samindro yo dhanaṃjaya iti , indriyaṃ vā indras , indriyeṇaivaināḥ saṃsṛjati , revatī tantiḥ pṛthivī mātā revatīrāpā oṣadhayaḥ //
tā no hinvantu sātaye dhiye juṣe // iti tantiṃ vitanuyāt , tām anumṛjyāt // rayyā tvā puṣṭyānumārmidhi // iti rayyaivaināṃ puṣṭyānumārṣṭi , tasyā vrataṃ na riktā syāt , noparyupari saṃcareyu , rnābhivarṣennābhitapet , etadvai basto rāmakāyano vidāṃcakāra tantyā vitananaṃ , sa sahasraṃ paśūn prāpa , pra sahasraṃ paśūnāpnoti ya evaṃ veda //
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāṃ utāyaṃ pitā mahatāṃ gargarāṇāṃ /
retodhāṃ tvā yaśodhāṃ rāyaspoṣāyotsṛjet //
ity ṛṣabhasya karṇa utsṛjamāno vadet , retodhāṃ evainaṃ yaśodhāṃ rāyaspoṣāyotsṛjate ,
yo vaiśyaḥ śūdro vā bahupuṣṭaḥ syāttasya gavāṃ goṣṭhādekaviṃśatiṃ śakāni āhṛtyaikaviṃśatim āhutīr juhuyāt , ekaviṃśatirvai manuṣyalokāḥ , manuṣyalokebhya evāsmai paśūnavarundhehu , etaireva juhuyāt gonāmairagretvaryā gorbhasadi paśukāmo ,
mukhaṃ vā eṣa paśūnāṃ , mukhata evāsmai paśūn ninayati //
4.2.11 anuvākaḥ

yāsāmindra udājata vasu nāma rūpaṃ paśūnāṃ uṣasaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsāmayaṃ yonirayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ bṛhaspatirudājateḍā nāma rūpaṃ paśūnāṃ saṃgavaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsāmayaṃ yonirayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ maruta udājanta jyotirnāma rūpaṃ paśūnāṃ madhyandinaṃ dhāma paśyamānāḥ // tāsāmayaṃ yonirayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ prajāpatirudājatāyurnāma rūpaṃ paśūnāmaparāhṇaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsāmayaṃ yonirayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt , etāni vā ahno rūpāṇi , eteṣu vā ahno rūpeṣu devāḥ paśūnāṃ rūpāṇyavṛñjata , tadeteṣvevāhno rūpeṣu yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte , ghṛtena juhoti , paśavo vai ghṛtaṃ ,
paśubhireva paśūn vṛṅkte , tan na sūrṣyaṃno , prātarevāntargoṣṭhāsu goṣu hotavyaṃ , sarvā enāḥ sahāvarundheti , etaireva juhuyādgoṣvākṛtāsu , yonito vā etat paśūnagrahīt , apihīnāḥ paripariṇaḥ kṛṇvanti , etaireva juhuyāt saṃgrāme , athāśvānabhimantrayeta // mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtā ojobhṛto balabhṛto , vayaṃ jayema vayaṃ sahema , vayaṃ bhavema , vayaṃ puṣema // iti
jayati saṃgrāmaṃ // rohiṇīrvo vṛñje gāyatreṇa chandasā , aruṇā vo vṛñje traiṣṭubhena chandasā , gaurīrvo vṛñje jāgatena chandasā, babhruvo vo vṛñjā ānuṣṭubhena chandasā
garbhān vo vṛñje pāṅktena chandasā , rūpāṇi vo vṛñje śākvareṇa chandasā , sarvān vo vṛñje'nāptena chandasā, tatsapta , saptapadā śakvarī , śākvarāḥ paśavaḥ ,
paśūn evāvarundhenā , gāyatrī prathamā , gāyatyuuttamā , tejo vai gāyatrī brahmavarcasaṃ , tejasā ca vāvāsmā etad brahmavarcasena cobhayataḥ paśūn parigṛhṇāti //
4.2.12 anuvākaḥ

prajāpatirvai trīnmahimno'sṛjatāgniṃ vāyuṃ sūryam , te catvāraḥ pitāputrāḥ sattramāsata , te svedaṃ samavaukṣan , tadabhavat , tadvā asyaitannāmābhūditi , sarvamabhūditi , tadvā asyaite nāmanī krūre aśānte , tasmādete na grahītavye , krūre hyete aśānte ,
prajāpatirvai svāṃ duhitaraṃ abhyakāmayatoṣasaṃ , sā rohidabhavat , tām ṛśyo bhūtvādhyait , tasmā apavratamachadayat , tamāyatayābhiparyāvartata , tasmādvā abibhet , so'bravīt , paśūnāṃ tvā patiṃ karomi , atha me mā sthā iti , tadvā asyaitannāma paśupatiriti , tamabhyāyatyāvidhyat , so'rodīt , tadvā asyaitannāma rudra iti , te vā asyaite nāmanī śive śānte , tasmādete kāmaṃ grahītavye , śive hyete śānte , tato yat prathamaṃ retaḥ parāpatattadagninā paryainddha , tadāsāmaghnyātvaṃ , tato yadatyasravat tad bṛhaspatirupāgṛhṇāt , tadāsāṃ usriyātvaṃ , aśakāmeti , tadāsāṃ śakvarītvaṃ , gātumavidāmeti , tadāsāṃ gotvaṃ , etāni vā āsāṃ nāmāni , sarvairevāsāṃ nāmabhiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda , paśavo vai sṛṣṭā etāni nakṣatrāṇyanvapākrāman paurṇamāsīmaṣṭakāmamāvāsyāṃ citrāmaśvatthaṃ , tasmātteṣu gaurnāpākṛtyā , yāmapākuryāttāmasya paśavo'nvapakrāmeyuḥ //
4.2.13 anuvākaḥ

devā vai sarve sahāntarvanto'bhavan , te sarve saha vyajāyanta , tadekavṛdaśayat saṃvṛttaṃ ,
taddevā itthaṃ cetthaṃ ca vyatyacaran , tan mitrāvaruṇā acāyatām , syādvai ya enadvikuryāditi , tad gāṃ dvipadīmakurutām , sā na pratyatiṣṭhat , tasyā anyata āhṛtyermau pratyadhattāṃ , tasmādetā abaddhā asthan , sā catuṣpadī bhūtvā pratyatiṣṭhat ,
prati prajayā ca paśubhiśca tiṣṭhati ya evaṃ veda , tasyāṃ vai payaḥ paryapaśyan , tāṃ devā aduhra haritena pātreṇa yajñaṃ cāmṛtaṃ ca , duhe yajñaṃ cāmṛtaṃ ca ya evaṃ veda , atha pitaro'duhra rajatena pātreṇorjaṃ ca svadhāṃ ca , duha ūrjaṃ ca svadhāṃ ca ya evaṃ veda , atha manuṣyā aduhra dārupātreṇānnaṃ ca prajāṃ ca , duhe'nnaṃ ca prajāṃ ca ya evaṃ veda , athā ṛṣayo'duhra camasena chandāṃsi ca paśūṃśca , duhe chandāṃsi ca paśūṃśca ya evaṃ veda , atha gandharvāpsaraso'duhra puṣkaraparṇena puṇyaṃ gandhaṃ , duhe puṇyaṃ gandhaṃ ya evaṃ veda , atha sarpā aduhrālāpunā viṣaṃ , duhe bhrātṛvyāya viṣaṃ ya evaṃ veda , athāsurā aduhrāyaspātreṇa sravatā bhūtiṃ ca parābhūtiṃ ca , duhe bhrātṛvyāyābhūtiṃ ca parābhūtiṃ ca ya evaṃ veda , tāṃ vā indro'nayaivopāsīdata , idaṃ sarvamaduhadyadidaṃ kiṃca , tāṃ dugdhvā pratyanudata , sā pratinuttā kumanā atiṣṭhad dhyāyantī , tāṃ prajāpatiracāyat , dhyāyati vā iti , so'bravīt , kiṃ dhyāyasīti , sābravīt , ye mādhukṣata te mā pratyanudanteti , so'bravīt , mā sūrkṣastathā vai tvā karṣyāmi yathobhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ priyā bhaviṣyasīti , tasyā ghṛtaṃ padbhyo'kṣarat , tasya ghṛtasyādāya mukhaṃ vyamārṭ // ubhayeṣāṃ tvā devamanuṣyāṇāṃ priyāṃ karomi // iti
tasmādeṣobhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ priyā , etenaiva śrotriyasya mukhaṃ vimṛjyāt ,
ubhaye hyetaṃ devamanuṣyā viduḥ , etena kumāryā , etena patikāmāyā , etadvai govarcasaṃ na sarvasmā iva kuryāt , yasmai tu kuryāttejasvī syāt //
4.2.14 anuvākaḥ

yo lalāmaḥ śitipāñ śitikakuñ śitibhasañ śitivālaḥ sāśāriḥ sāmaktāṣṭayūthā ,
prāṣṭau yūthāni āpnoti yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yasya vālatuṣaḥ pratiṣṭhitaḥ sā pratiṣṭhitā , prati prajayā ca paśubhiśca tiṣṭhati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yaḥ samantaḥ śitibāhuḥ sā samantā , samantaḥ prajayā ca paśubhiśca bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yaḥ śitipṛṣṭhaḥ sā tantiḥ , paśumān bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , atha yasyaikarūpasya sato lakṣma bhavati sādārasṛt , nāsyāmitro gā vidhāvati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yājalomnī sā poṣayiṣṇu ,
ajā iva prajāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yā śyāmā sā poṣayiṣṇuḥ ,
kṣipraṃ bahvīrbhavantyapaniṣādukāstu , yāruṇā sā poṣayiṣṇuḥ , kṣipraṃ bahvīrbhavanti himeravastu , yā śvetā sā poṣayiṣṇuḥ , kṣipraṃ bahvīrbhavanti duścarmāṇaḥ tu , nāñjiḥ kāryo na pṛśniḥ , amithunaṃ tat , atho vyāghrarūpaṃ vai pṛśniḥ , bibhyatyasmāt paśavaḥ , kanīyāṃso'sya paśavo bhavanti yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , tadāhuḥ ,
bījaṃ evotsṛjyaṃ iti , etadvā āsāṃ bījaṃ yad rohitaṃ rūpaṃ , paśumān bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yo dhūmrastāmradhūmraḥ sa prajāpatiḥ , pra prajayā ca paśubhiśca jāyate yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yasya lomaśā kakutsa stambī , stambīva prajayā ca paśubhiśca bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yasyordhvā kakuttā ūrdhvā āpyāyante , ūrdhvā asya paśavā āpyāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yasya dakṣiṇataḥ pannaṃ sā pāpī sā sravanti , atha yasya savyata unnataṃ sā puṇyā sopāharantī , yā utpṛṣṭistā ūrdhvā āpyāyante , ūrdhvā asya paśavā āpyāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati , yasya savyataḥ pannaṃ sā pāpī sā sravanti , atha yasya dakṣiṇata unnataṃ sā puṇyā sopāharantī , yā savyasācinī sā puṇyā sopāharantī , yā saṃśṛṅgī sā goṣṭhastāṃ na prachindyāt , anusṛṣṭasya goṣu syātām , etau vai paśūnāmaskannaṃ haviḥ , askannamasya havirbhavati yasyānusṛṣṭirgoṣu bhavati ,
ukṣā cāsya vehacca goṣu syātām , etau vai paśūnāṃ ūrjaṃ bibhṛto , akṣodhukā asya paśavo bhavanti yasyokṣā ca vehacca goṣu bhavataḥ //
iti khilakāṇḍe gonāmiko dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ