Maitrayani Samhita · Chapter 4.1

puroḍāśabrāhmaṇam
4.1.1 anuvākaḥ

vanaspatīn vā ugro deva udauṣat , taṃ śamyā adhyaśamayan , tac śamyāḥ śamītvaṃ , yac śamīśākhayā vatsānapākaroti śāntyai, parṇavatī kāryā, paśūnāṃ vā etad rūpaṃ , paśumān bhavati, yadaparṇā syād daṇḍasya tad rūpaṃ, vajro daṇḍo, vajreṇa paśūnabhipravartayet , tṛtīyasyāṃ vai divi soma āsīt , taṃ gāyatrī śyeno bhūtvāharat , tasya parṇamachidyata, tataḥ parṇo'jāyata, tat parṇasya parṇatvaṃ , tasmātsarve'nye vanaspatayaḥ parṇino , athaiṣa parṇa ucyate , yat parṇaśākhayā vatsānapākaroti taṃ eva somamavarundhepacha, devā vai brahma samavadanta , tat parṇa upāśṛṇot , suśravā vai nāmaiṣa, na badhiro bhavati ya evaṃ veda, brahma vai parṇo , yat parṇaśākhayā prārpayati brahmaṇaivaināḥ prārpayati , iṣe tveti , iṣaṃ ūrjaṃ yajñe ca yajñapatau cādhāt , vāyavaḥ stheti , vāyurvā antarikṣasyādhyakṣo , antarikṣadevatyāḥ paśavo , vāyurevainānantarikṣāya paridadāti , pra vā enān etadākaroti yadvāyavaḥ sthetyāha , āraṇyasyeva hi vāyu , rdevo vaḥ savitā prārpayatv iti, savitṝprasūta evaināḥ prārpayati, śreṣṭhatamāya karmaṇā iti, yajño vai śreṣṭhatamo , yajñāyaivaināḥ prārpayati , āpyāyadhvaṃ aghnyā devebhyā iti, vatsebhyaśca vā etā manuṣyebhyaśca purāpyāyante , athaitarhi devebhya evainā āpyāyayati , mā vaḥ stena īśata māghaśam̐sā iti , āśiṣaṃ evāśāste, dhruvā asmin gopatau syāta bahvīriti, praiva janayati //
śuddhā apaḥ suprapāṇe pibantīḥ //
iti punāty evaināḥ //
rudrasya hetiḥ pari vo vṛṇaktu //
iti rudrādevaināstrāyante // pūṣā vaḥ paraspā aditiḥ pretvarīyā indro vo'dhyakṣo'naṣṭāḥ punareta // iti trayo vā ime lokā , ebhya evainā lokebhyaḥ punarāvartayati, yajamānasya paśūn pāhī, ti yajamānasyaiva paśūnāṃ gopīthāyāhiṃsāyai // pratīcīṃ śākhāmupagūhati tasmād grāmyāḥ paśavaḥ sāyamaraṇyād grāmaṃ āyanti, pratyañca enaṃ paśavo bhavanti ya evaṃ veda //
4.1.2 anuvākaḥ

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ ādadā iti, savitṝprasūta evaināṃ devatābhirādatte, prajāpatirvā oṣadhīḥ paruśśo veda, prājāpatyo'śvo , yadaśvaparaśvā barhir dāti , oṣadhīnāmahiṃsāyai , goṣadasī, ti rayiṃ yajamāne dadhāti, pratyuṣṭam̐ rakṣā, iti rakṣasāmapahatyai, preyamagāddhiṣaṇā barhir accheti, vidyā vai dhiṣaṇā vidyayaivainadacchaiti, manunā kṛtā svadhayā vitaṣṭeti, manunā hyeṣā kṛtā svadhayā vitaṣṭā tayāvahante kavayaḥ purastāditi, brāhmaṇāḥ kavayā , ṛṣayaḥ kavayaḥ //
devebhyo juṣṭaṃ iha barhirāsade //
iti devebhya evainaṃ juṣṭaṃ karoti, devānāṃ pariṣūtamasīti, yadvā idaṃ kiṃca taddevānāṃ pariṣūtaṃ , yathā śreyase procya karma karotyevaṃ vā etaddevebhyaḥ procya barhir dāti, yāvat paridiśati tatsarvaṃ dāti, yattatsarvaṃ na dāti yajñasya tadatirecayati, yadvai yajñasyātiricyate bhrātṛvyaṃ tena vardhayati , ekaṃ staṃbaṃ paridiśati, taṃ sarvaṃ dāti
yajñasyānatirecāya, viṣṇoḥ stupa iti, viṣṇorvai stupo'chidyata, sa pṛthivīṃ prāviśat , yat prathamaṃ notsṛjedārtim ārchet , devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ barhir devasadanaṃ dāmīti , savitṝprasūta evainaddevatābhir dāti // mādho mopari parusta ṛdhyāsaṃ // iti oṣadhīnāmahiṃsāyai //
āchettā te mārṣam // iti yāvadyāvadevamavidvānadhvaryur barhir dāti tāvadasyātmano mīyate, nāsyātmano mīyate ya evaṃ veda , atastvaṃ barhiḥ śatavalśam̐ viroheti , oṣadhīṣveva bhūmānaṃ dadhāti, sahasravaliśā vi vayaṃ ruhemeti , āśiṣaṃ evāśāste , adityā rāsnāsīti , iyaṃ vā aditi , rasyā evainad rāsnāṃ karoti , indrāṇyāḥ saṃnahanamiti , indrāṇī vā agre devatānāṃ samanahyatā ṛddhikāmā, sārnorat , ṛdyain , ṛdhnoti ya evaṃ veda, barhiḥ saṃnahyati, prajā vai barhiḥ , prajānāṃ saṃtatyai prajānāmaparāvāpāya , tasmāt snāvnā prajāḥ saṃtatāḥ, pūṣā te granthiṃ grathnātv iti, puṣṭirvai pūṣā, puṣṭiṃ yajamāne dadhāti, sa te mā sthā, diti yajamānasyāhiṃsāyai //
āpastvāmaśvinau tvām ṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ /
barhiḥ sūryasya raśmibhiruṣasāṃ ketumārabhe //
iti aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau, tā enad bhiṣajyate , indrasya tvā bāhubhyāṃ udyachā iti , indrasyaivainad bāhubhyāṃ udyacchate bṛhaspatermūrdhnāharāmīti, brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇaivainaddharati , urvantarikṣa, miti samiṣṭyā eva , adityāstvā pṛṣṭhe sādayāmīti , iyaṃ vā aditirasyāṃ evainadasīṣadat // barhirasi devaṃgamam // ityāsannamabhimantrayate, bahu vā etasya pūrvedyurāhriyamāṇasyeha ceha ca skandati , askannaṃ enaddevatābhyaḥ saṃprādāt , yajamānasyāhiṃsāyai //
4.1.3 anuvākaḥ

pūrvedyuridhmā barhiḥ kurvanti, yajñamevārabhyopavasati, prajāpatiḥ prajā asṛjata, tasyokhe asraṃsetām , sa etābhyāṃ ukhābhyāṃ pratyadhatta, yadete ukhe bhavataḥ, prajāpaterevokhe pratidadhāti, śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇā, iti devebhya evaināni śundhati, vasūnāṃ pavitraṃ asīti, vasūnāṃ vā etad bhāgadheyam , tebhya evainat karoti, pavitraṃ apidadhāti , oṣadhīnāṃ ca paśūnāṃ ca payaḥ saṃsṛjati, vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai, dhārayann āste , dhārayanta iva hi duhanti, dyaurasi pṛthivyasīti , ābhyāmevaināṃ pravṛṇakti, mātariśvano gharma iti , antarikṣaṃ vai mātariśvano gharmo , antarikṣasya dhṛtyai, kāmadhukṣaḥ, sā viśvāyuḥ, sā viśvabhūḥ, sā viśvakarmeti , asau vāva viśvāyu, rantarikṣaṃ viśvabhū, riyaṃ viśvakarmā , imān vā etallokān yathāpūrvaṃ pradāpayate , imāṃllokān yathāpūrvaṃ prattān duhe ya evaṃ veda, tisro yajuṣābhimantrayate, trayo vā ime lokā, eṣu vā etal lokeṣu rasaṃ dadhāti, tasmādimāṃllokān prajā upajīvanti, hutaḥ stoko huto drapsa, ityabhimantrayate askandāya // indrāya devebhyo havir bahu dugdhi // iti trirudvadati, triṣatyā hi devā, na dārupātreṇa duhyāt , agnimadvai dārupātram , yātayāmena haviṣā yajeta, taddha smāhur dātreyāḥ puroḍāśamukhaṃ havi , rna vā ita itaḥ puroḍāśam̐ haviṣo yāmo'sti, dogdhavyaṃ eveti, na śūdro duhyāt , asato vā eṣa saṃbhūto , asansyāetat , yadvai pavitraṃ atyeti taddhavi , ragnihotrameva śūdro na duhyāt , taddhi notpunanti //
saṃpṛcyadhvaṃ ṛtāvarīr ūrmiṇā madhumattamāḥ /
pṛñcatīḥ payasā payo mandrā dhanasya sātaye //
iti pratinayati śṛtatvāya, śṛtakāmā hi devā , indrāya tvā bhāgaṃ somenātanacmīti, somaṃ evainat karoti, tasya ha tvai somapīthaḥ saṃtato ya evaṃ vidvānt sānnāyyaṃ pibati // adastamasi viṣṇave tvā // iti, yajño vai viṣṇu , ryajñāyaivainadadastaṃ karoti, viṣṇo havyaṃ rakṣasveti, yathāhaiṣa te bhāgastaṃ rakṣasvetye, vaṃ vā etadviṣṇumāhaitatte havyaṃ, tadrakṣasveti, na mṛtpātreṇāpidadhyāt , pitṛdevatyaṃ haviḥ syāt , dārupātreṇāpidadhyāt , agnimadvai dārupātraṃ, agnireva havyaṃ rakṣati , udanvat kāryam, āpo vai rakṣoghnī , apo rakṣāṃsi na taranti, rakṣasāmapahatyai //
4.1.4 anuvākaḥ

yo vai śraddhāmanālabhya yajate nāsya devamanuṣyā iṣṭāya śraddadhati , apaḥ praṇayati , āpo vai śraddhā, śraddhāmevālabhya yajate , āpo yajño , yajñaṃ tatvā pracarati , āpo devānāṃ priyaṃ dhāma, devānāṃ priyaṃ dhāma praṇīya pracarati , āpaḥ satyaṃ , satyaṃ evālabhya yajate , āpo rakṣoghnī , rakṣasāmapahatyai , āpo vajrīṃ , vajraṃ bhrātṛvyāya praharati stṝtyai , āpaḥ śraddhā, śraddhāsya devāḥ śranmanuṣyā iṣṭāya dadhate yasyaivaṃ viduṣa evaṃ vidvānapaḥ prāṇayati, devīrāpo 'greguvā iti, yajñameva praṇayati, devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ ādadā, iti savitṛprasūta evainaddevatābhirādatte , urvantarikṣa, miti samiṣṭyā eva, pratyuṣṭam̐ rakṣā iti rakṣasāmapahatyai, dhūrasi dhvara dhvarantamiti , dhuryo vai nāmaiṣo'gni , ryadanālabhyātīyād, yajamānaṃ śucārpayet , dvau vāva puruṣasya bhrātṛvyau, yaṃ dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi, tā eva śucārpayati //
4.1.5 anuvākaḥ

devānāmasi vahnitamaṃ sasnitamaṃ papritamaṃ juṣṭatamaṃ devahūtamaṃ iti devebhya evainadvahnitamaṃ sasnitamaṃ pipritamaṃ juṣṭatamaṃ devahūtamaṃ karoti , ahrutamasi havirdhānaṃ , dṛṃhasva, mā hvā, riti dṛṃhaty evainat , viṣṇoḥ kramo'si , uru vātāyeti, yadvai kiṃca vāto nābhivāti tadvaruṇasya , avaruṇyamevainat karoti, mitrasya vaścakṣuṣā prekṣā, iti mitramevainān kurute // ūrjaṃ gṛhṇīta // iti ūrjaṃ yajamāne dadhāti // prabhūtyai vaḥ // iti praivainān bhāvayati, devasya vaḥ savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ , yacchantu pañca, gopīthāya vo nārātaye , agnaye vo juṣṭān nirvapāmī, ti savitṝprasūta evainān devatābhir nirvapati, yacchantu pañceti, pañca vā ṛtavo , ṛtūn vā etat prīṇāti, te'smai prītāḥ kalpante, gopīthāya vo nārātayā , iti rakṣasāmapahatyai , agnaye vo juṣṭān iti , agnaya evainān juṣṭān karoti , atho yasyai devatāyai nirvapati tasyā enān juṣṭān karoti , idaṃ devānāṃ idaṃ u naḥ sahe, ti vyāvṛttyai, dṛṃhantāṃ duryā, iti haviṣo gṛhītādime lokā udavepanta, tān devā etena yajuṣādṛṃhan , yadetadyajurvadaty eṣāṃ lokānāṃ dhṛtyai, nirvaruṇasya pāśādamukṣī, ti varuṇapāśādeva nirmucyate , ātmano'hiṃsāyai, svarabhirvyakśa, miti tama iva vā eṣa prapadyate parīṇahaṃ , svarevābhivipaśyati, jyotirvaiśvānaramiti , asau vā ādityo jyotirvaiśvānaram // urvantarikṣamanvemi // iti yadvīhīti brūyād vyāyuko'dhvaryuḥ syāt // urvantarikṣamanvemi // iti avyāyuko'dhvaryurbhavati , adityā va upasthe sādayāmīti , iyaṃ vā aditi , rasyāṃ evainānasīṣadat // agne havyaṃ rakṣasva // iti pura upasādayati , agnireva havyaṃ rakṣate //
4.1.6 anuvākaḥ

viṣṇormanasā pūte sthaḥ // iti, yajño vai viṣṇu , ryajñāyaivaine punāti, devo vaḥ savitotpunātv iti savitṝprasūta evainā utpunāti , agnaye vo juṣṭān , iti agnaya evainān juṣṭān karoti , atho yasyai devatāyai prokṣati tasyā enān juṣṭān karoti, yadvo'śuddha ālebhe tac śundhadhvaṃ, iti śundhaty evaināni , adityāstvagasīti , iyaṃ vā aditi , rasyā evainat tvacaṃ karoti , avadhūtaṃ rakṣā, iti rakṣasāmapahatyai, pratīcīnagrīvaṃ kṛṣṇājinaṃ upastṛṇāti, tasmāt pratyañcaḥ paśavo medhamupatiṣṭhante, pṛthugrāvāsi vānaspatya, iti grāvāṇamevainat karoti , agner jihvāsi vāco visarjanamiti , agner hyeṣā jihvā vāco visarjanaṃ , yadā hi paśavā oṣadhīnāmaśnantyatha vācaṃ visṛjante , āyuṣe vā , iti āyuryajamāne dadhāti , bṛhadgrāvāsi vānaspatya , iti grāvāṇamevainat karoti, devebhyo havyaṃ śamīṣve, ti devebhya evainat karoti // apahataṃ rakṣaḥ // iti rakṣasāmapahatyai // haviṣkṛdehi // iti yo devānāṃ haviṣkṛt taṃ hvayati, trir hvayati, triṣatyā hi devā , manorvai śraddhādevasya yajamānasyāsuraghnī vāg yajñāyudhāni praviṣṭāsīt , tasyā vadantyā yāvanto'surā upāśṛṇvaṃstāvantastadaharnābhavan , evaṃ vidvān brāhmaṇo bhrātṛvyāṇāṃ madhye'vasāya yajeta, yāvanta evāsya bhrātṛvyā yajñāyudhānāṃ upaśṛṇvanti teṣāṃ teja indriyaṃ vīryaṃ vṛṅkte, kuṭarurasi madhujihvastvayā vayaṃ saṃghātaṃ saṃghātaṃ jeṣmeti, saṃghātaṃsaṃghātaṃ vāvaitena yajamāno bhrātṛvyaṃ jayati , iṣaṃ āvado, rjamāvada, rāyaspoṣaṃ āvadeti , āśiṣaṃ evāśāste //
4.1.7 anuvākaḥ

varṣavṛddhamasi , prati tvā varṣavṛddhaṃ vetv , iti pratiṣṭhityai , asnā vai devāḥ paśubhyo rakṣāṃsi niravādayanta tuṣair oṣadhībhyo , yadāha parāpūtaṃ rakṣaḥ , parāpūtārāti, riti etāvataiva yajñasya rakṣāṃsi niravadayate // devo vaḥ savitā vivinaktu // iti savitṝprasūta evainān vivinakti // suvicā vivicyadhvaṃ // iti āśiṣaṃ evāśāste, suphalīkṛtān kuryāt , medhyān enān yajñiyān karoti, triḥ phalīkaroti, triṣatyā hi devā , adityāstvagasīti , iyaṃ vā aditi , rasyā evainat tvacaṃ karoti , avadhūtaṃ rakṣā, iti rakṣasāmapahatyai, pratīcīnagrīvaṃ kṛṣṇājinaṃ upastṛṇāti, tasmāt pratyañcaḥ paśavo medhamupatiṣṭhante , adityāḥ skambho'sīti śamyāmupadadhāti , ime vai sahāstām , te śamyāmātraṃ śamyāmātraṃ vyaitām , yac śamyāmupadadhāti anayoreva vidhṛtyai, dhānyamasi, dhinuhi devān iti , etasya vai yajuṣo vīryeṇa yāvadekā devatā kāmayate, yāvadekā tāvadasyā āhutiḥ prathate, prathate prajayā paśubhirya evaṃ veda,
prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tve, ti prāṇaṃ apānaṃ vyānaṃ tān yajamāne dadhāti, dīrghāmanu prasṛtiṃ saṃspṛśethāṃ, āyuṣe vā, iti āyurasmin dadhāti, mitrasya vaścakṣuṣāvekṣā, iti mitramevainān kurute, devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇirupagṛhṇātv , iti savitṝprasūta evainān upagṛhṇāti //
4.1.8 anuvākaḥ

nirdagdhaṃ rakṣā, iti rakṣasāmapahatyai, yadadhastādaṅgāraṃ upavartayati , asmiṃstena loke jyotir dhatte, yadupariṣṭādantarikṣe tena , asā asmā ādityo'muṣmiṃlloke jyotir bhavati , atho divaivāsmā amuṣmiṃlloke bhavati sarve'smā ime lokā jyotiṣmanto bhavanti ya evaṃ veda, trīṇi samīcīnāni upadadhāti, trayo vā ime lokā , eṣāṃ lokānāṃ dhṛtyai , apāgne'gnimāmādaṃ jahī, ti ya āmāt kravyāt tamapahatya devayajane yajñiyā upadadhāti, dhruvamasi, pṛthivīṃ dṛṃhe, ti pṛthivīṃ eva dṛṃhati, dharuṇamasyantarikṣaṃ dṛṃhe, ti antarikṣameva dṛṃhati, dhartramasi, divaṃ dṛṃhe, ti divaṃ eva dṛṃhati, dharmāsi, viśvā viśvāni dṛṃhe, ti diśa eva dṛṃhati, prajāpatirvai yatsamabhavatsa etāvac śa eva samabhavat , ekaṃ vā agre śīrṇaḥti kapālaṃ saṃbhavati , atha dvitīyamatha tṛtīyamatha caturthamatha pañcamaṃ atha ṣaṣṭhamatha saptamamathāṣṭamaṃ , yadaṣṭā upadadhāti ātmānaṃ vā etadyajamānaḥ saṃskurute, taṃ saṃskṛtaṃ amuṣmiṃlloke'nuparaiti
yadaṣṭā upadadhāti gāyatrīṃ tena chanda āpnoti, yadekādaśa traiṣṭubhaṃ tena, yad dvādaśa jagatīṃ tena , atho sarvāṇyeva chandaḥsaṃmitāni upadadhāti //
citaḥ stha, paricitaḥ stha // iti yajuṣmanti karoti, vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ gharmasya tapasā tapyadhvaṃ, iti etāsāṃ enāni devatānāṃ tapasā tapati //
yāni gharme kapālāni upacinvanti vedhasaḥ /
pūṣṇastāni api vrata indravāyū vimuñcatām //
iti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante //
4.1.9 anuvākaḥ

devasya vaḥ savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ saṃvapāmī, ti savitṝprasūta evaināṃ devatābhiḥ saṃvapati, pavitravat saṃvapati, haviḥ karoti, devo vaḥ savitotpunātv, iti savitṝprasūta evainā utpunāti , apa upasṛjati , amṛtaṃ vā āpo, amṛtaṃ eva haviḥ karoti, saṃ āpā oṣadhībhirgacchantām , saṃ oṣadhayo rasena, saṃ revatīrjagatīriti , anyā vā etāsāmanyā jinvanti , āpā oṣadhīr jinvanti , oṣadhīrapaḥ, śivāḥ śivābhiḥ samasṛkṣatāpā iti , āpo vai revatī , roṣadhayo madhumatīḥ, paśavo jagatī , rapa oṣadhīḥ paśūṃstānasmai saṃsṛjyaikadhā madhumataḥ karoti // makhasya śiro'si // ityāha yajño vai makha, stasya vā etac śiraḥ krīyate, sīdantu viśo , janayatyai tve, ti mithunaṃ eva karoti, gharmo'si viśvāyu , rgharma gharme śrayasva , uru prathasva , uru te yajñapatiḥ prathatāmiti, prathayaty evainaṃ // prati prathasva pṛthivīṃ uta dyāṃ // itīme eva prathayati, gharmo vā eṣo'rdhamāse'rdhamāse pravṛjyate, sa īśvaro'śāntastejasā yajamānasya paśūn nirdaho , yat paryagniṃ karoti paśumeva karoti śāntyā anirdāhāya, triḥ paryagniṃ karoti, trayo vā ime lokā , ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati, puroḍāśam̐ vā adhiśritaṃ rakṣāṃsyajighāṃsan , sa nāko nāma divi rakṣohāgniḥ, so'smādrakṣāṃsyapāharan, yadāha, devastvā savitā śrapayatu varṣiṣṭhe adhi nāke pṛthivyā, iti rakṣasāmapahatyai, śiro vā etadyajñasya yat puroḍāśaḥ, keśā vedo , yathā śīrṣṇaḥ kapālāni evaṃ kapālāni, yathā mastiṣka evaṃ puroḍāśaḥ, suśṛtaḥ kāryo medhyatvāya, yat puroḍāśaṃ nābhivāsayedāvirmastiṣkaḥ syāt , yadabhivāsayati tasmād guhā mastiṣkastvacaṃ grāhayati, tasmānmastiṣkaḥ paritato bhasmanābhyūhati, tasmān māṃsenāsthi chinnaṃ jvālairabhivāsayati, tasmāt keśaiḥ śiraśchinnaṃ , yat tvacaṃ agrāhayitvā bhasmanābhivāsayet palitaṃbhāvuko'dhvaryuḥ syāt , jvālairabhivāsayati , apalitaṃbhāvuko'dhvaryurbhavati, te vai devāstaṃ nāvindan yasmin yajñasya krūram ārkṣyāmahā iti, so'gnirabravīt , ahaṃ vastaṃ janayiṣyāmi yasmin yajñasya krūram ārkṣadhvā iti, so'po'ṅgāreṇābhyapātayat , tata ekato'jāyata, dvitīyam , tato dvita, stṛtīyam , tato trito , yadadbhyo'dhiniramimīta tadāpeyānāmāpeyatvaṃ , yadātmano'dhiniramimīta tadātmeyānāmātmeyatvaṃ, antarvedi juhoti, tadevāvarundhe, upariṣṭādabhighārayati śṛtatvāya, śṛtakāmā hi devā, ste devā atimṛjānā āyan , sūryābhyudite te'mṛjata, yaṃ suptaṃ sūryo'bhyudeti sūryābhyuditaḥ, sūryābhinimrukte sūryābhinimruktaḥ , śyāvadati śyāvadan , kunakhini kunakhī , agredadhuṣyagredadhuḥ , parivitte parivittaḥ , parivividāne parivividāno , vīrahaṇi vīrahā , bhrūṇahanaṃ eno nātyeti //
4.1.10 anuvākaḥ

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ ādadā iti, savitṝprasūta evainaṃ devatābhirādatte, sahasrabhṛṣṭiḥ śatatejā iti, vajraṃ vā etat saṃśyati bhrātṛvyāya prahariṣyan, pṛthivi devayajani mā hiṃsiṣaṃ tā oṣadhīnāṃ mūlaṃ, iti oṣadhīnāmahiṃsāyai, vrajaṃ gaccha gosthānamiti, chandāṃsi vai vrajo gosthāna , śchandāṃsyevāsmai vrajaṃ gosthānaṃ karoti, varṣatu te parjanyā iti, parjanyādeva vṛṣṭiṃ vanute, badhāna deva savitaḥ śatena pāśaiḥ paramasyāṃ parāvatīti, dvau vāva puruṣasya bhrātṛvyau yaṃ dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi, tā eva badhnāti paramasyāṃ parāvati, yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastamatra badhāna, so'to mā mocī, ti āśiṣaṃ evāśāste, drapsaste divaṃ mā skān iti, yo vā asyā rasaḥ sa drapsa, staṃ imaṃ prajā upajīvanti, tamasyāṃ yacchati , askandāya // araruste dyāṃ mā paptat // iti ararurvai nāmāsura āsīt, sa pṛthivīṃ upasrucyāśayat , taṃ indro'cāyat , taṃ apāraruṃ pṛthivyā adevayajanami, tyapāhan , sa divamapipatiṣat , taṃ // araruste dyāṃ mā paptat // iti divaḥ pratyanudata, ya evaṃ vidvāṃstaṃbayajurharaty ebhyo vā etallokebhyo yajamāno bhrātṛvyaṃ nirbhajati, triḥ kṛtvo harati, trayo vā ime lokā, ebhya eva lokebhyo bhrātṛvyaṃ nirbhajati, tūṣṇīṃ caturthaṃ harati, yo loko nirukto'parimitastasmād bhrātṛvyaṃ nirbhajati , asurāṇāṃ vā iyaṃ pṛthivyāsīt , te devā abruvan , datta no'syāḥ pṛthivyā iti, te vai svayameva brūdhvaṃ iti, tato vai vasavaḥ prācīṃ diśam udajayan , rudrā dakṣiṇāṃ, ādityāḥ pratīcīm , marutā udīcīm , tato vai devā imāmasurāṇāmavindanta, tato devā asurān ebhyo lokebhyo nirabhajan , tato devā abhavan parāsurā , yadevaṃ etābhirdevatābhir vediṃ parigṛhṇāti , imāṃ vā etadyajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , asyā bhrātṛvyaṃ nirbhajati, bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati, pṛthivyā vai medhyaṃ cāmedhyaṃ ca vyudakrāmat , prācīnaṃ udīcīnaṃ medhyam udakrāmat , dakṣiṇā pratīcīnaṃ amedhyam , prācīm udīcīṃ vediṃ pravaṇāṃ kuryāt , medhyān enān yajñiyān karoti , atho yadevāsyā udghnantaḥ krūram akraṃstadakrūraṃ aka, stac śamayati , atho medhyasya caivāmedhyasya ca vyāvṛttyai, prāñcau bāhū nayati , āhavanīyaṃ tena parigṛhṇāti, pratīcī śroṇī, gārhapatyaṃ parigṛhṇāti, mūlaṃ vai rakṣāṃsyanūtpibanti, yan nakhena chindyāt kunakhī syāt, sphyena chinatti, vajro vai sphyo, vajreṇaiva rakṣāṃsi hanti //
4.1.11 anuvākaḥ

yo vai srucāṃ yogamavidvānadhvaryā iti hūtaḥ pratiśṛṇotyā devatābhyo vṛścate'paśurbhavati , atha yaḥ srucāṃ yogaṃ vidvānadhvaryā iti hūtaḥ pratiśṛṇoti na devatābhyā āvṛścate, paśumān bhavati, dyaurjuhū , antarikṣam upabhṛt , pṛthivī dhruvā, diśa ājyadhānī , asā ādityaḥ sruvaḥ, sa yat // oṃ śrāvaya // ityāha juhvaṃ tena yunakti // astu śrauṣaṭ // ity upabhṛtaṃ // yaja // iti dhruvāṃ // ye yajāmahe // ityājyadhānīm , vaṣaṭkāreṇa sruvaṃ , juhvā adhi dhruvāṃ abhighārayati dhruvāyā adhi juhvam, asau hyasyai prayacchatīyam amuṣyai, saṃtataṃ asmā annādyamavyavachinnaṃ pradīyate'smiṃśca ca loke'muṣmiṃśca, pūrvāsya janatāmāyataḥ kīrtir āgacchati ya evaṃ veda //
4.1.12 anuvākaḥ

ghṛtaṃ ca vai madhu ca prajāpatirāsīt , yato madhvāsīttataḥ prajā asṛjata, tasmānmadhoḥ prajānanaṃ asti, tasmānmadhunā na pracaranti, yātayāmaṃ hi tat ājyena pracaranti , ayātayāmaṃ vā etat prājāpatyaṃ ghṛtaṃ, ayātayāmā devānāṃ prajāpatir gārhapatye'dhiśrayati, patnyavekṣate , anvāraṃbho vā eṣa yajñasya patnyā , yajñamenāmanvāraṃbhayati , atho yat patnī yajñe karoti mithunaṃ vā etat kriyate prajātyai , amedhyaṃ vā etadayajñiyaṃ yat patytavekṣate , āhavanīye'dhiśrayati, punāty evainān , medhyamenadyajñiyaṃ karoti , sphyasya vartma sādayati rakṣasāmapahatyai, devastvā savitotpunātv iti savitṝprasūta evainadutpunāti, havirasi vaiśvānaramiti, dvādaśaitā vyāhṛtayo , dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsareṇa vā etatteja indriyaṃ vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , ubhayato vaiśvānaraṃ bhavati , ubhayato vaiśvānaraṃ hyetat , niṣṭejā asya nirvīryo bhrātṛvyo jāyate , atho mṛdhratara eva bhavati, devāśca vā asurāśca saṃyattā āsan , sa indra etamavakāśamapaśyat , tenāsurānabhyabhavat , abhi bhrātṛvyaṃ yajñena bhavati ya evaṃ vidvān yajate , ājyenānyāni havīṃṣyabhighārayanti kenājyaṃ, iti brahmavādino vadanti satyena vā ājyamabhighṛtaṃ , yadāha, satyena tvābhighārayāmīti, cakṣurvai satyaṃ , cakṣuryajamānaḥ pradadhāti, saṃmīlyaitadyajurvadati, na cakṣuḥ pradadhāti , ājyaṃ vai yajño , yajño viṣṇuḥ //
idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padā /
samūḍhamasya pāṃsure //
iti yad odanapacane'dhiśrityātha gārhapatye'thāhavanīye'dhiśrayati , etadvāva tat trirviṣṇurvikramate, pratyuṣṭam̐ rakṣā, iti rakṣasāmapahatyai, srucaḥ saṃmārṣṭi, punāty evainā , medhyā enā yajñiyāḥ karoti // aniśitāḥ sapatnakṣayaṇīḥ / iti aniśitā hyetāḥ sapatnakṣayaṇīḥ, sruvaṃ saṃmārṣṭi, pumāṃsaṃ vā āsāṃ tadagre saṃśyati , atha juhvam , athopabhṛtaṃ, atha dhruvāṃ, asā ādityaḥ sruvo , dyaurjuhū , rantarikṣam upabhṛt , pṛthivī dhruvā , imān vā etallokān yathāpūrvaṃ saṃmārṣṭi , ebhyo lokebhya ātmānaṃ paridatte ahiṃsāyai, juhvamagre saṃmārṣṭi , ātmā vai juhū , ātmānaṃ evopaiti , athopabhṛtaṃ , prajā vā upabhṛt , prajāṃ evopaiti, pareva hyātmanaḥ prajā , atha dhruvāṃ , paśavo vai dhruvā, paśūn evopaiti, para iva hi prajāyāḥ paśavo , yaduttānāḥ saṃmṛjyādapratiṣṭhāyukaṃ retaḥ syāt , yan nīcīrapratiṣṭhāyukaṃ retaḥ syāt , tiraścīḥ saṃmārṣṭi, tiryag vai retaḥ sicyate, pratiṣṭhāyukaṃ reto bhavati, yadagreṇa mukhaṃ daṇḍaṃ ca saṃmṛjyādrakṣobhyaścābhuvebhyaśca samadaṃ dadhyāt , agreṇa mukhaṃ saṃmārṣṭi , jaghanena daṇḍam , na rakṣobhyaścābhuvebhyaśca samadaṃ dadhāti , antarato juhvaṃ prācīṃ saṃmārṣṭi bahiṣṭāt pratīcīm , bahiṣṭādupabhṛtaṃ prācīmantarataḥ pratīcīm , sarvataḥ samāhārya dhruvāṃ prāṇān evāsya yathāpūrvaṃ kalpayati , yajamānadevatyā vai juhūr bhrātṛvyadevatyopabhṛt , caturgṛhṇañ juhvāṃ bhūyā ājyaṃ gṛhṇāti , aṣṭau gṛhṇannupabhṛti kanīya , upastiṃ bhrātṛvyamakṛta //
4.1.13 anuvākaḥ

bahvīrāsādayet , yāvatīrvai prokṣaṇīrāsādayati tāvatīrasyāmuṣmiṃlloka āpa, stasmād bahvīrāsādyā , agnermedhyo'pākrāmat , sa kṛṣṇo bhūtvā vanaspatīn prāviśat , yadāha, kṛṣṇo'syākhareṣṭhā, agnaye ghṛtaṃ bhaveti , taṃ eva medhamavarundhe, vedirasi barhiṣe tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti, prajā vai barhiḥ, pṛthivī vedi , rasyāṃ vā etat prajā svagākaroti, yadupariṣṭāt prokṣyādhastāt prokṣati tasmādupariṣṭād vṛṣṭādadhastādoṣadhayo jāyante / ūrjā pṛthivīṃ yacchata / iti asyāṃ ūrjamadhāt , tasmādimāṃ prajā upajīvanti, viṣṇoḥ stupo'sīti mukhataḥ prastaraṃ gṛhṇāti mukhyamenaṃ tena śīrṣaṇyaṃ karoti, yāvaddhastena paryāpnuyāttāvantaṃ gṛhṇīyāt , akṣodhuko yajamāno bhavati, nordhvaṃ unmṛjyāt , yadasya vittaṃ vedyaṃ tat pramṛjyānnāvācīnaṃ avamṛjyāt , yadenaṃ āgamiṣyattat pratinudeta, na vidhūnuyāt , prajāṃ paśūn vidhūnuyāt , yadupatiṣṭhettadupasaṃgṛhṇīyāt , yathāśitāyopacinotyevaṃ eva tad dakṣiṇataḥ śulbaṃ stṛṇāti, tasmād dakṣiṇato nīvī , ruru prathasvorṇamradamiti, prathayaty evainat , svāsasthaṃ devebhyā iti, devebhya evainat karoti, prastaraṃ dhārayan paridhīn paridadhāti, svayaṃ vā etadyajamāna ātmānaṃ paridhatte ahiṃsāyai, na purastāt paridadhāti , udyan vā asā ādityo rakṣāṃsyapāhata , udyann evāsmā asā ādityo rakṣāṃsyapahanti , ūrvaṃsā samidhā ādadhāti , upariṣṭādasmāttena rakṣāṃsyapahanti, dve ādadhāti mithunatvāya, vidhṛtī sthā iti, vidhṛtī evaine karoti // adityāstvopasthe sādayāmi // iti , iyaṃ vā aditi , rasyāṃ evainaṃ asīṣadat , vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ sado'sīti , etā vā etām agre devatāmabhyajayan , tābhya evainatsadaḥ karoti, dyaurasi janmanā juhūrnāma priyā devānāṃ priyeṇa nāmnā dhruve sadasi sīdeti , etadvā āsāṃ priyaṃ nāma yad ghṛtavat , tadevāvarundhe ya, tā viṣṇo pāhi, pāhi yajñaṃ , pāhi yajñapatim , pāhi māṃ yajñanyamiti, yathāhaiṣa te bhāgastaṃ rakṣasvetye, vaṃ vā etadviṣṇumāhai, tattā ājyaṃ tadrakṣasveti, vedirdevebhyo'pākrāmat , tāṃ devā vedenāvindan , tad vedasya vedatvaṃ , strī vediḥ, pumān vedo , yad vedena vediṃ saṃmārṣṭi mithunatvāya, saṃtatamāhavanīyāt stṛṇann eti yajñasya saṃtatyai, taṃ saṃtataṃ uttare'rdhamāse'bhiyajate, vanaspatīnāṃ vā eṣa pariveṣṭā yadupaveṣa , ṛddhā asya veśā bhavanti ya evaṃ veda, purastāt pratyañcamupahanti, tasmāt pratīcīnāvasitā veśāḥ, sthavimata upahanti , anativādina enaṃ veśā bhavanti, sarvasmai vai yajñe krīyate, sarpo vā upaveṣo , valmīka utkaro , yadupaveṣaṃ utkara upahanti tasmātsarpāṇāṃ valmīko gṛhāḥ //
4.1.14 anuvākaḥ

bhuvanaṃ asi // iti bhūtim āśāste // viprathasva // iti prathayaty evainat , ita indrastiṣṭhan vīryamakṛṇoddevatābhiḥ samārabhyeti , ato hīndrastiṣṭhan vīryamakṛṇoddevatābhiḥ samārabhya // juhvehi , agniṣṭvā hvayati, devān yakṣyāvo devayajyāyai , upabhṛdehi, devastvā savitā hvayati, devān yakṣyāvo devayajyāyai // iti, na vā ete aviduṣā svādāne iva varuṇapāśān hyākrāmati , etābhirene devatābhirādatte varuṇapāśānāmanākramāya, viṣṇoḥ kramo'sītyatikrāmati, yajñasyānavakrāmāya , ūrdhvo adhvaro divispṛg ahruto yajño yajñapaterityṛjum ūrdhvamāghāram āghārayati yajñasyāhūrchāya , indravānt svavān , iti sendraṃ yajñamakṛta , atho indriyaṃ tenāvarundhey // vasumataste chāyāmupastheṣaṃ // iti agnirvai vasumān , agnereva chāyāmupatiṣṭhate , ṛjum ūrdhvamāghāram āghārayet , prāṇo vā āghāraḥ, sarvamāyuryajamāna eti, yaṃ dviṣyāttasyāghārya kṛdhu chindyāt , prāṇamasya chinatti, tājak pramīyate, śiro vā etadyajñasya yadāghāra, ātmājyaṃ , yadāghāram āghāryopabhṛtā samañjyāñ śiro yajñasya prachindyāt , ājyadhānyā samanakti //
samaktamagninā haviḥ samaktaṃ haviṣā ghṛtaṃ // iti ātman yajñasya śiraḥ pratyadhāt , atho mana eva yajñe pratidadhāti, stanaṃ staninīḥ prajā upajīvanti, kimastanā, iti brahmavādino vadanti , aptubhī rihāṇā vyantu vayā iti , etadvāva tā upajīvanti, vaśā pṛśnirbhūtvā maruto gaccheti, maruto vai vṛṣṭyā īśate, te'smai vṛṣṭiṃ ninayanti, tato no vṛṣṭyāvateti, marudbhya eva vṛṣṭiṃ vanute, cakṣuṣpā agne'si, cakṣurme pāhīti, cakṣurevāsya pāti, śrotrapā agne'si śrotraṃ me pāhīti, śrotraṃ evāsya pāti, tanūpā agne'si, tanvaṃ me pāhīti, tanvaṃ evāsya pāti, yanme agna ūnaṃ tanvastanmā āpṛṇeti , āśiṣaṃ evāśāste //
yaṃ paridhiṃ paryadhatthā agne deva paṇibhir vīyamānaḥ /
taṃ ta etamanu joṣaṃ bharāmi nedeṣa yuṣmadapacetayātai //
iti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante, saṃsrāvabhāgāḥ stheṣā bṛhantā, iti paridhīn prahṛtyābhijuhoti , agnayo vā ete tān prīṇāti,tāñ śamayati bhāgadheyena, brahmavādino vadanti, sa tvā adhvaryuḥ syāt , yo yato yajñaṃ prayuṅkte tat pratiṣṭhāpayatīti, devā gātuvido gātuṃ vittvā gātumita, manasaspate sudhātvimaṃ yajñaṃ divi deveṣu vāte dhāḥ svāheti , ato vā adhvaryuryajñaṃ prayuṅkte, tadevainaṃ pratiṣṭhāpayati //