કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.2

ગોનામિકઃ
4.2.1 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા એક આસીત્ , સોઽકામયત , બહુઃ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ , સ મનસાત્માનં અધ્યાયત્ , સોઽન્તર્વાણભવત્ , સ વિજાયમાનો ગર્ભેણાતામ્યત્ , સ તાન્તઃ કૃષ્ણઃ શ્યાવોઽભવત્ , તસ્માત્તાન્તઃ કૃષ્ણઃ શ્યાવ ઇવ ભવતિ , તસ્ય વા અસુરેવાજીવત્ , તેનાસુનાસુરાનસૃજત , તદસુરાણામસુરત્વં , સ યસ્તદસુરાણામસુરત્વં વેદાસુમાન્ હ ભવતિ નૈનં અસુર્જહાતિ , સોઽસુરાન્ત્સૃષ્ટ્વા પિતેવામન્યત , તેન પિતૄનસૃજત , તત્ પિતૄણાં પિતૃત્વં , સ યસ્તત્ પિતૄણાં પિતૃત્વં વેદ પિતેવ હ સમાનાનાં ભવતિ , યન્ત્યસ્ય પિતરો હવં , તસ્મૈ પિતૄન્ત્સસૃજાનાય દિવાભવત્ , તેન દેવાનસૃજત , તદ્દેવાનાં દેવત્વં , સ યસ્તદ્દેવાનાં દેવત્વં વેદ દિવા હ વા અસ્મૈ દેવત્રા ભવતિ , યન્ત્યસ્ય દેવા દેવહૂતિમ્ , સ દેવાન્ત્સૃષ્ટ્વામનસ્યતેવ , તેન મનુષ્યાનસૃજત , તન્મનુષ્યાણાં મનુષ્યત્વં , સ યસ્તન્મનુષ્યાણાં મનુષ્યત્વં વેદ મનસ્વાન્ હ ભવતિ નૈનં મનો જહાતિ , ઉત યદતીવ વદત્યતિ વા ચરતિ તિષ્ઠન્તેઽસ્ય મનુષ્યા મનુષે તતો યા યોનિરુદશિષ્યત સા ગૌરભવત્ , યોનિર્વૈ નામૈષા , એતદ્વા અસ્યાઃ પ્રત્યક્ષં નામ , અથો આહુઃ , પરોક્ષમિતિ , પ્ર સહસ્રં પશૂનાપ્નોતિ ય એવં વેદ, તસ્યાં વૈ પયઃ પર્યપશ્યન્ , તાં દેવા અદુહ્ર હરિતેન પાત્રેણામૃતં , દુહેઽમૃતં ય એવં વેદ , અથ પિતરોઽદુહ્ર રજતેન પાત્રેણ સ્વધાં , દુહે સ્વધાં ય એવં વેદ , અથ મનુષ્યા અદુહ્ર દારુપાત્રેણાન્નં વવૃ , દુહેઽન્નં વવૃ ય એવં વેદ , અથાસુરા અદુહ્રાયસ્પાત્રેણ સ્રવતા સુરાં , તેઽસ્રવન્ , સ્રવત્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ય એવં વેદ , તસ્માત્ સ્રવતા ન હસ્તા અવનેનિજીત , ન પિબેત્ , એતે વા અસ્યા દોહાઃ , સર્વૈરેવાસ્યા દોહૈઃ સર્વૈઃ કામૈર્ ભુઙ્ક્તે ય એવં વેદ ચત્વારિ વૈ નભાંસિ , દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા અસુરાઃ , સર્વેષુ હ વા એતેષ્વમ્ભો નભ ઇવ ભવતિ ય એવં વેદ , તાં વા અકામયન્ત , મયિ સ્યાન્મયિ સ્યાદિતિ , તાં દેવાઃ કામ્યે ॥ ઇત્યાહ્વયન્ , સા વા એનાનભ્યકામયત , ઉભયે હ વા એનં દેવમનુષ્યા અભિકામયન્તે વારુકા એનં આર્ત્વિજ્યે ભવન્તિ ય એવં વેદ ॥ શ્રવ્યે ॥ ઇતિ મનુષ્યાઃ , સા વા એનાનશુશ્રૂષત , ઉભયે હ વા એનં દેવમનુષ્યાઃ શુશ્રૂષન્તે પૂર્વાસ્ય જનતામાયતઃ કીર્તિર્ આગચ્છતિ ય એવં વેદ ॥ ઇલાન્દે ॥ ઇતિ પિતરસ્તેભ્યો વા અતિષ્ઠત , તિષ્ઠન્ત્યસ્મિન્ પશવો ય એવં વેદ , અથ યથાસુરા આહ્વયંસ્તેભ્યો વા અત્રસત્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય તથા ગોષ્ઠ આહ્વયેત્ , ત્રસન્ત્યસ્માત્ પશવ , એતૈરેવ જુહુયાત્ ॥ ગોનામૈઃ સંશૃઙ્યા ગોર્મૂર્ધન્ પશુકામઃ ॥ કામ્યાયૈ સ્વાહા શ્રવ્યાયૈ સ્વાહેલાન્દાયૈ સ્વાહા ॥ ઇતિ ગોષ્ઠો વૈ નામૈષ લક્ષ્મીઃ , સ્વે વા એતદ્ગોષ્ઠે યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય પશૂન્ વૃઙ્ક્તે , એતૈર્વૈ તે તા અવૃઞ્જત , તૈરેવૈના વૃઙ્ક્તે , સંશૃઙ્ગી ભવતિ પશૂનાં પરિગૃહીત્યૈ , યો વૈ ચક્ષુષો વિભક્તિં વેદ ચક્ષુષ્માન્ હ ભવતિ , નૈનં ચક્ષુર્જહાતિ , યદ્દિવા પશ્યામસ્તદ્દેવાનાં ચક્ષુષા પશ્યામો , અસૌ વા આદિત્યો દેવાનાં ચક્ષુઃ , પશ્યન્ હ વૈ દેવત્રા કરોતિ , પ્ર દેવયાનં પન્થાં જાનાતિ ય એવં વેદ , યજ્જ્યોત્સ્નાયાં પશ્યામસ્તત્ પિતૄણાં ચક્ષુષા પશ્યામ , શ્ચન્દ્રમા વૈ પિતૄણાં ચક્ષુ , ર્ન હ વા એનં અમુષ્મિંલ્લોકે ચક્ષુર્જહાતિ પ્ર પિતૃયાણં પન્થાં જાનાતિ ય એવં વેદ યત્તમિસ્રાયાં પશ્યામસ્તન્મનુષ્યાણાં ચક્ષુષા પશ્યામ , એતાવદ્વાવ નઃ સ્વં ચક્ષુ , ર્ન હ વા એનં અસ્મિંલ્લોકે ચક્ષુર્જહાતિ , સર્વમાયુરેતિ ય એવં વેદ , યદગ્નેરન્તે પશ્યામસ્તદસુરાણાં ચક્ષુષા પશ્યામા , ઉચ્ચ વા એષ દીપ્યતે નિ ચ રિષ્યતિ , દીપ્યમાનં ભ્રાતૃવ્યસ્ય ગૃહાદ્ધરેત્ , રયિમેવાસ્ય પુષ્ટિં હરતિ , આ તુ સૂર્યસ્યોદેતોર્ જાગૃયાત્ , યત્ સ્વપ્નાદાર્તિમ્ આર્છેત્તજ્જાગરિતવ્યં , રયિમેવ પુષ્ટિમનુજાગર્તિ ॥
4.2.2 અનુવાકઃ

યો વા ઇડાં ધેનું વેદ સર્વા હ વા અસ્મૈ દિશો ધેનવો ભવન્તિ સર્વે પ્રતિજના દાનકામા, સ્તામિષ્વાશનીરામિત્રશોચનિર્વિદાંચકાર , તસ્મૈ સર્વા દિશો ધેનવોઽભવન્ત્સર્વે પ્રતિજના દાનકામા,સ્તસ્માત્સ સર્વૈઃ પ્રતિજનૈર્ વ્યવહતોપજનન્ત્સન્સ્ર્વા હ્યસ્મૈ દિશો ધેનવોઽભવન્ત્સર્વે પ્રતિજના દાનકામા, સ્તદ્ય એવં વેદ સર્વા એવાસ્મૈ દિશો ધેનવો ભવન્તિ સર્વે પ્રતિજના દાનકામાસ્તસ્યા વા ઇયમેવ પાદો , અન્તરિક્ષં પાદો , દ્યૌઃ પાદઃ
સમા પાદો , અથો આહુઃ , કૃષિઃ પાદા ઇતિ , તેન પ્રતિ ત્વદાનીં તિષ્ઠતિ ન ત્વદાની , યદા સુસસ્યં ભવત્યથ પ્રતિતિષ્ઠતિ , યદા ન સસ્યં ભવત્યથ ન પ્રતિતિષ્ઠતિ , ભવતિ હ વા અસ્ય સસ્યં નાસ્ય સસ્યં વ્યૃધ્યતે ય એવં વેદ , તસ્યા વા અદ એવ પૃષ્ઠમ્ , અન્તરિક્ષમાત્મા , ઇયમ્ ઉરસ્ , દિશઃ પાર્શ્વે , સમુદ્રૌ કુક્ષી , અસા આદિત્યઃ શિરસ્ , અગ્નિરાસ્યમ્ , વાતઃ પ્રાણઃ , ગાયત્ય્ભિધાની , સર્વમાયુરેતિ ય એવં વેદ , ઊધરુત્તરવેદિઃ , પવમાનો વત્સઃ , એષ વા એનાં પ્રસ્તૌતિ , પ્રત્તાન્ હ વા ઇમાંલ્લોકાન્ દુહે ય એવં વેદ , બૃહદ્રથન્તરે દ્વૌ સ્તનૌ , વામદેવ્યં ચ યજ્ઞાયજ્ઞિયં ચ દ્વૌ , ઓષધીરેવ દેવેભ્યો રથન્તરેણાદુહ, પશૂન્ બૃહતા , આપો વામદેવ્યેન , યજ્ઞં યજ્ઞાયજ્ઞિયેન , તદ્ય એવં વેદૌષધીરેવાસ્મૈ રથન્તરેણ દુહે , પશૂન્ બૃહતા , આપો વામદેવ્યેન , યજ્ઞં યજ્ઞાયજ્ઞિયેન , ઇડા વા ઇદં સર્વં , સ સહસ્રં પશૂન્ પ્રાપ , પ્ર સહસ્રં પશૂનાપ્નોતિ ય એવં વેદ ॥
4.2.3અનુવાકઃ

યત્ર પ્રાચીનપ્રવણં સમૂલં ભૂમ્યા સ્યાત્તદુપોદયે સૂર્યસ્ય હસ્તા અવનિજ્ય દર્ભસ્તંબ ઉદશરાવં નિનયેત્ , કામંકામં મા આવર્તય ॥ ઇતિ કામેનૈવાસ્મૈ કામં આવર્તયતિ યત્કામો ભવતિ , યો વૈ કામં સાક્ષાદ્ વેદ તાજગ્ઘ વા એનં સ કામા આગચ્છતિ યત્કામો ભવતિ , પશુષુ વા અસ્માકં કામઃ , પશૂનામોષધીષુ , ઓષધીનામપ્સુ ,ઓષધીરેવ કામેન સમસ્રાટ્ , તા અસ્મૈ કામં સમર્ધયન્તિ યત્કામો ભવત્યાપ એવ , અસ્યા વા એષ વવ્રિરુત્સૃષ્ટશ્ચરતિ લોમશો લોમશાયા , સ્તસ્માદેષા શાશ્વસત્યેતિ , અગ્નિર્ હ્યસ્યા આસ્યં , વાતઃ પ્રાણઃ , યત્ર ગોભિઃ સંગચ્છેત તદ્ બ્રૂયાત્ ॥ પ્રશસ્તાઃ સ્થ કલ્યાણ્યઃ ॥ ઇતિ , ઇયં વા એષા , ઇમાં વા એતત્સભાગયતિ ,
અત્રાસુકા અસ્માત્ પશવો ભવન્તિ ય એવં વેદ , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત , અદિતિર્ દેવેષ્વાસીત્ કુસ્તાસુરેષુ , તે દેવા અમન્યન્ત યદ્યભિજેષ્યામઃ કુસ્તાયાઃ શિરા આહનિષ્યામા ઇતિ , યદ્યભિજેષ્યામા , ઇત્યસુરા અમન્યન્તાદિત્યાઃ શિરા આહનિષ્યામા ઇતિ , તાં દેવા અભિજિત્યાઘ્નત , યસ્ય વૈ જિતં યસ્ય વિજિતં તસ્યૈષા ગૃહે હન્યતે , એષા વૈ ક્ષુત્ , ક્ષુધં વા એતદ્ધતે , તદ્ય એવં વિદ્વાન્ એકાષ્ટકાયાં ગાં હતે સંવત્સરાયૈવ ક્ષુધં હતે, પ્રજાપતિર્વા એક આસીત્ , સોઽકામયત , બહુમનુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ , સ આત્માનમૈટ્ટ , સ મનોઽસૃજત , તન્મન એકધાસીત્ , તદાત્માનમૈટ્ટ , તદ્વાચમસૃજત , સા વાગ્ એકધાસીત્ , સાત્માનમૈટ્ટ , સા વિરાજમસૃજત , સા વિરાડેકધાસીત્ , સાત્માનમૈટ્ટ , સા ગામસૃજત , સા ગૌરેકધાસીત્ , સાત્માનમૈટ્ટ , સેડામસૃજત , સેડૈકધાસીત્ , સાત્માનમૈટ્ટ , સેમાન્ ભોગાનસૃજત , યૈરસ્યા ઇદં મનુષ્યા ભુઞ્જત એતે વા અસ્યા ભોગાઃ , સર્વૈરેવાસ્યા ભોગૈઃ સર્વૈઃ કામૈર્ ભુઙ્ક્તે ય એવં વેદ , ગૌર્વૈ વાક્ , ગૌર્વિરાટ્ , ગૌરિડા, ગૌઃ ખલ્વેવ ગૌ , ર્ગૌરિદં સર્વં , સર્વા હ વા એનં એતાઃ શ્રયન્તે ય એવં વેદ , યદ્વૈ તદાત્માનં ઐટ્ટ સેડાભવત્ ,
તદિડાયા ઇડાત્વં , સ યસ્તદિડાયા ઇડાત્વં વેદેટ્ટે હ વૈ સ્વમાત્માનં , ભૂત્યૈ ॥
4.2.4 અનુવાકઃ

યા રોહિણી તામરુણા , તાં ગૌરી , તાં બભ્રૂઃ ॥ તદિન્દ્રા ઉદાજત વસુર્નામ રૂપં પશૂનાં ॥ વિન્દતે વસુ , ન વસુ રુણદ્ધિ ય એવં વેદ, યા શિતિપૃષ્ઠા તાં મન્દિસ્તાં મેની , તાં શબલી , તાં શિતિબાહુસ્તાં શુદ્ધવાલા ॥ તદ્ બૃહસ્પતિરુદાજતેડા નામ રૂપં પશૂનાં ॥ બહ્વીર્હ વા એનં ઇડાઃ શ્રયન્તે ય એવં વેદ , યા પૃષતી તાં પિશઙ્ગી , તાં સારઙ્ગી , તાં કલ્માષી , તાં પૃશ્નિસ્તાં શ્વેતા ॥ તન્મરુતા ઉદાજન્ત જ્યોતિર્નામ રૂપં પશૂનાં ॥ જ્યોતિષ્માન્ ભવતિ ય એવં વેદ , યા સુરૂપા તાં શ્યામા , તાં શ્યેની , તાં કૃષ્ણા ॥ તત્ પ્રજાપતિરુદાજતાયુર્નામ રૂપં પશૂનાં ॥ આયુષ્માન્ ભવતિ ય એવં વેદ , ચતસ્રઃ પ્રથમા, શ્ચતસ્ર ઉત્તમાઃ , દ્વિઃ ષણ્ મધ્યતો, તા દ્વિર્દશ , દશાક્ષરા વિરાટ્ ,વૈરાજાઃ પશવઃ , પશૂન્ એવાવરુન્ધેષ ॥ વસ્વ્યૈ હિંકુરુ , તસ્યૈ પ્રસ્તુહિ , તસ્યૈ મેઽવરુદ્યૈ, ॥ ઇતિ પુરસ્તાદ્ બહિઃપવમાનસ્ય વદેત્ ॥ ઇડાયૈ હિંકુરુ , તસ્યૈ પ્રસ્તુહિ , તસ્યૈ મેઽવરુદ્યૈપુ ॥ ઇતિ પુરસ્તાદાજ્યાનાં વદેત્ ॥ જ્યોતિષે હિંકુરુ , તસ્યૈ પ્રસ્તુહિ , તસ્યૈ મેઽવરુદ્યૈપુ ॥ ઇતિ પુરસ્તાન્માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય વદેત્ ॥ આયુષે હિંકુરુ , તસ્યૈ પ્રસ્તુહિ , તસ્યૈ મેઽવરુદ્યૈસ્ ॥ ઇતિ પુરસ્તાદાર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય વદેત્ ॥ યજ્ઞો વૈ પશૂનામાયતનં , સ્વે વા એતદાયતને યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય પશૂન્ વૃઙ્ક્તે , અનપક્રામુકા અસ્માત્ પશવો ભવન્તિ ॥
4.2.5 અનુવાકઃ

વસીયસ્યેહિ , શ્રેયસ્યેહિ , ભૂયસ્યેહિ , ચિત્તા એહિ , દધૃષ્યેહિ , ઇડા એહિ , સૂનૃતા એહિ , ચિદસિ , મનાસિ , ધીરસિ વસ્વી રન્તિઃ સુમનાઃ ॥
સૂનરિ વિશ્વા ત્વા ભૂતાનુપ્રાણન્તુ , વિશ્વા ત્વં ભૂતાનુપ્રાણ , ભૂયસ્યાયુરસિ , ઇષ્ટિરસિ , સરૂપવર્ષા એહિ ॥ એમામનુ સર્પતેમૌ ભદ્રૌ ધુર્યા અભિ । નીવ શીર્ષાણિ મૃઢ્વં॥
સા નઃ સુપ્રતૂર્તિઃ પ્રિયા નઃ સુહાર્ણઃ પ્રિયવનિર્મઘવનિરન્તા એહિ , જુષ્ટા એહિ , ઇડા એહિ , અદિતા એહિ , ઉપહૂત ઉપહવં તેઽશીય , સુહવા ના એહિ સહ રાયસ્પોષેણ ,
દેવીર્દેવીરભિ મા નિવર્તધ્વં ॥ સ્યોના સ્યોનેન ઘૃતેન મા સમુક્ષત ॥ નમે તદુપદંભિષર્ધૃષિર્ બ્રહ્મા યદ્ દદૌ । સમુદ્રાદુદજનિ વઃ સ્રુચા ॥ વારગ્રે વિપ્રસ્ય તિષ્ઠતિ શૃઙ્ગેભિર્દશભિર્ દિશમ્ ॥
4.2.6 અનુવાકઃ

વસીયસ્યેહીતિ ,
બ્રહ્મ વૈ વસીયો , બ્રહ્મ વા એતદત્યાહ્વયતિ , શ્રેયસ્યેહીતિ ક્ષત્રં વૈ શ્રેયઃ , ક્ષત્રં વા એતદત્યાહ્વયતિ , ભૂયસ્યેહીતિ , વિડ્વૈ ભૂયસી , વિશઁ વા એતદત્યાહ્વયતિ , ચિત્તા એહીતિ , મનો વૈ ચિત્તં , મનો વા એતદત્યાહ્વયતિ , દધૃષ્યેહીતિ , વાગ્ વૈ દધૃષિ , વાચં વા એતદત્યાહ્વયતિ , ઇડા એહીતિ , પશવો વા ઇડા , પશૂન્ વા એતદત્યાહ્વયતિ , સૂનૃતા એહીતિ , અન્નં વૈ સૂનૃતા , અન્નં વા એતદત્યાહ્વયતિ , એતા વૈ સપ્ત દેવગવ્ય , સ્તાઃ ક્રીતો વૈતહોત્રો વિદાંચકાર , તાભિરદઃ કુરૂણાં કૌન્તે પશૂનત્યાહ્વયત્ , તાઃ કુરવો બ્રાહ્મણેષ્વન્વૈચ્છન્ , તાઃ કુમારવત્યાશ્વદક્ષિણા અવિન્દન્ ,
સોઽબ્રવીત્ , મા સૂર્ષ્યોતત , એતાભિર્વા અહં એતા અત્યાહ્વયિષ્યામીતરાભિરિતરા ,
યાનિ ખલુ વા એતાસાં પ્રિયાણિ ધામાનિ તાનિ ક્રીતો ન વેદેતિ, સ સંયત્તે સંગ્રામે છદિર્દર્શ , એતાભિરેવૈતા અત્યાહ્વયિષ્યામીતરાભિરિતરા , યતરત્ર ખલુ વા એતા અત્યાહૂયન્તે તત્ પશવોઽભિસંક્રામન્તિ યત્ર પશવસ્તદ્દેવા , યત્ર દેવાસ્તદિન્દ્રસ્ , યતરાન્ વા એતેઽભિસંક્રામન્તિ તે જયન્તિ જયતિ સંગ્રામં ॥
4.2.7 અનુવાકઃ

સા વૈ સૃષ્ટોભયાન્ દેવમનુષ્યાનત્યમન્યત , તાં દેવા દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં ઉપપ્રાસ્તૃણત , તાં વા એતદાપ્નુવન્ યદિડાં , તાં વા એતદાપ્ત્વા હરન્તો મન્યન્તે યદિડામુપહ્વયન્તે , યર્હિ તૂષ્ણીમુપહ્વયેત તર્હ્ય્ એતાઃ સપ્ત વદેત્ , યર્હ્યુચ્ચૈસ્તર્હ્યુત્તરાઃ સપ્ત, ધામ ધામાસાં વર્ણં વર્ણમુપગચ્છતિ , આ હ વા એનં અપ્રતિક્શાતં ગચ્છતિ ય એવં વેદ યત્ર સમૂલા ઓષધીરુપગચ્છેત્ પશૂન્ વા તદેતા એવ સપ્ત વદેત્ , ધામધામાસાં વર્ણં વર્ણમુપગચ્છતિ , આ હ વા એનં અપ્રતિક્શાતં ગચ્છતિ ય એવં વેદ , સપ્ત સ્થવીર્યેણ યાજયેદ્યસ્ય સપ્ત સ્થવિરાશ્ચરમામન્તમા સ્યુર્વસીયસ્યેહિ , શ્રેયસ્યેહીતિ , એતદેતદેવાસ્મા અત્યાહ્વયતિ , યો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા બહુપુષ્ટઃ સ્યાત્તસ્ય ગવાં સાણ્ડં વત્સતરમ્ અપગમયેત ॥ ઇલાન્દાઃ સ્થ ॥ ઇતિ ઇલાન્દા હિ પશવઃ પૂષ્ણો નક્ષત્રં પોષયિષ્ણુ ॥ ઇતિ વિશ્યેષુ વા એતચ્ચરતિ પૂષ્ણો નક્ષત્રં પોષયિષ્ણુ , તદેવાપધાપયતે , તં અપાકુર્વીત ॥ આયુર્મે દાસ્ , વર્ચો મે દાસ્ , રયિં મે દાઃ, પુષ્ટિં મે દાઃ ॥ ઇતિરયિમેવાસ્ય પુષ્ટિં હરતિ , તં ઇતોઽભિસૃજ્યાથેતોઽત્યાહ્વયેત્ , વસીયસ્યેહિ , શ્રેયસ્યેહીતિ , એતદેતદેવાસ્યા અત્યાહ્વયતિ , નાસ્ય કિંચનોદશિષત્ , ગ્રામકામં યાજયેત્ સારસ્વત ઋગ્ભ્યાં , સંવત્સરો વૈ સરસ્વાન્ , સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ ગ્રામં ચ્યાવયતિ , વસીયસ્યેહિ , શ્રેયસ્યેહીતિ , એતદેતદેવાસ્યા અત્યાહ્વયતિ , પશુકામં યાજયેત્ સારસ્વત ઋગ્ભ્યાં , સંવત્સરો વૈ સરસ્વાન્ , સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ પશૂંશ્ચ્યાવયતિ , વસીયસ્યેહિ , શ્રેયસ્યેહીતિ , એતદેતદેવાસ્મા અત્યાહ્વયતિ , સર્વાસાં દુગ્ધે ચતુઃશરાવં ઓદનં પચેદ્ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પશુકામો , યચ્ચતુઃશરાવો , દિગ્ભ્ય એવાસ્મૈ તેન પશૂનવરુન્ધે , યદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો , બ્રહ્મણસ્તેન , ન છિન્નં દેયમ્ , પશુકામ ઇવ હ્યેષ , વાસો હિરણ્યં વા દેયમ્ , ઈજાનસ્યાસ્ય પશવો ભૂયાંસો ભવન્તિ ॥
4.2.8 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વૈ ન વ્યાહરત્ , સ આત્મનિ એવ પુણ્યમાયચ્છત્ , આત્મનઃ પુણ્યં ન નિરવદત્ , એતદ્વૈ તદ્યજુર્વદન્નાન્યથા બ્રૂયાત્ ॥ પુણ્યં પ્રશસ્તં ॥ ઇતિ બ્રૂયાત્ , આત્મનિ એવ પુણ્યં યચ્છતિ , આત્મનઃ પુણ્યં ન નિર્વદતિ , યામદાનીયાય દદાતિ તામસ્ય પશવોઽન્વપક્રામન્તિ , યદિ મન્યેત , અદાનીયાયાદામિત્યેતદેવ યજુર્વદેત્ , નમે તદુપદંભિષર્ધૃષિર્ બ્રહ્મા યદ્ દદા ઇતિ , તદેવૈતેનાપૂરયતિ , તદાપ્યાયયતિ , સમુદ્ર ઇવ હ વા અસ્ય વ્યચ્યમાનો ન ક્ષીયતે ય એવં વેદ ॥ વીરવતીર્ભૂયાસ્ત યા નો વીરવતોઽકર્ત ॥ ઇતિ પુમાંસં જાતમભિમન્ત્રયેત ॥ ભૂયસીર્ભૂયાસ્ત યા નો ભૂયસોઽકર્ત ॥ ઇતિ સ્ત્રિયં જાતામ્ ॥ અન્નાદા ભૂયાસ્ત યે નોઽન્નાદાનકર્ત ॥ ઇતિ બલિહૃતોઽભિમન્ત્રયેત ॥ ભૂયાંસો ભૂયાસ્ત યે નો ભૂયસોઽકર્ત ॥ ઇતિ સભાસદઃ , પાદૌ પ્રત્યવહરેત્ , એતે વૈ પશવા , ઉપોપ હ વા એનં પશવો યન્તિ નાપયન્તિ ય એવં વેદ ॥ પુણ્યા પુણ્યમસૂત્ , ચિત્રા ચિત્રમસૂત્ , ઐડો મે ભગવોઽજનિષ્ઠા મૈત્રાવરુણઃ , ઊર્જા મે ભગવઃ સહ જનિષ્ઠાઃ , સંવિદં મે વિન્દ ॥ ઇતિ પુમાંસં જાતમભિમન્ત્રયેત , ઊર્જૈવાસ્મૈ સહ જાયતે , ગચ્છતિ પશૂનાં સંવિદં ॥ પુણ્યા પુણ્યામસૂત્ , ચિત્રા ચિત્રામસૂત્ , ઐડી મે ભગવત્યજનિષ્ઠા મૈત્રાવરુણી , રાયસ્પોષેણ મે ભગવતી સહ જનિષ્ઠા , જ્ઞાત્રં મે વિન્દ ॥ ઇતિ સ્ત્રિયં જાતામ્ , રાયસ્પોષેણૈવાસ્મૈ સહ જાયતે ગચ્છતિ પશૂનાં જ્ઞાત્રં , યે પ્રાચીનં એકાષ્ટકાયા જાયન્તે પૂર્વસ્ય તે સસ્યસ્યોત્તમા , યે પ્રતીચીનં અપરસ્ય તે સસ્યસ્ય પ્રથમા,સ્તાન્ ઉભયાન્ત્સહાભિમન્ત્રયેત , ઉભયાન્ એનાન્ત્સહાવરુન્ધે આ ॥
4.2.9 અનુવાકઃ

યો વૈ શક્તિં વેદ સ તચ્ શક્નોતિ યચ્ શિક્ષતિ , ઇયં વૈ શક્તિ , ર્યો વા અસ્યા ભૂયિષ્ઠભાગ્ ભવતિ સ તચ્ શક્નોતિ યચ્ શિક્ષતિ , ભૂયિષ્ઠભાગ્ઘ વા અસ્યા ભવતિ ય એવં વેદ , પશવો વૈ શક્તિ , ર્યો વૈ પશૂનાં ભૂયિષ્ઠભાગ્ ભવતિ સ તં શક્નોતિ યચ્ શિક્ષતિ , ભૂયિષ્ઠભાગ્ઘ વૈ પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ , તસ્યા વ્રતં ન હતેતિ બ્રૂયાત્ ॥ કુરુત ઇતિ બ્રૂયાત્ , નાન્તર્વત્નીતિ બ્રૂયાત્ , વિજન્યા ઇતિ બ્રૂયાત્ , ભુવનં અસિ સહસ્રમિન્દ્રાય ત્વા સૃમોઽદદાત્ ॥ ઇતિ સૃમો વૈ નામાસુર આસીત્ , તસ્યેયં પૃથિવી પશુભિઃ પૂર્ણાસીત્ , તાનિન્દ્રોઽવૃઙ્ક્ત , તસ્માદાહુઃ, ઐન્દ્રાઃ પશવા ઇતિ , યાવતીનામિદં કરોમિ ભૂયસીનાં ઉત્તરાં સમાં ક્રિયાસમ્ ॥ ઇતિ ગવાં લક્ષ્મ કુર્યાત્, ભૂયસીનાં એવોત્તરાં સમાં કરોતિ , પશવો વૈ સૃષ્ટા એકૈકં નક્ષત્રં ઉપાતિષ્ઠન્ત , તેન પ્રાજાયન્ત , ન ભૂમાનં અગચ્છન્ , તે રેવતીમુપાતિષ્ઠન્ત, રેવત્યાં પ્રાજાયન્ત , રેવત્યાં ભૂમાનમગચ્છં , સ્તસ્માદ્યત્ કિંચ પશૂનાં કુર્વીત તદ્ રેવત્યાં કુર્વીત , ઉપ હ્યેનં પશવસ્તિષ્ઠન્તિ , પ્રાસ્ય પશવો ભવન્તિ ય એવં વેદ , યસ્ય દક્ષિણતઃ પ્રતિભિન્નં દક્ષિણત ઉપાશ્ચરત્ તત્ત્વષ્ટુર્લક્ષ્મ દેવલક્ષ્મં યજ્ઞિયં યજ્ઞકામઃ કુર્વીત , ઉપ હ્યેનં યજ્ઞો નમતિ , યસ્યોભયતઃ પ્રતિભિન્નમુભયત ઉપાશ્ચરત્તદ્ ગાયત્રં લક્ષ્મ પશવ્યં પશુકામઃ કુર્વીત , પશુમાન્ ભવતિ , યસ્યોભયતઃ પ્રતિભિન્નમુભભયત ઉપાશ્ચરત્તત્ ત્રૈષ્ટુભં લક્ષ્મ પૂતસ્ય રૂપં પ્રતિષ્ઠાકામઃ કુર્વીત , ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠાં , વસિષ્ઠસ્ય સ્થૂણાક૩ર્ણ્યો, વસિષ્ઠો વૈ રયિમપશ્યત્ , તામાત્મન્નધત્ત , યત્ સ્થૂણાકર્ણીઃ કુરુતે પશુષ્વેવ રયિં ધત્તે , જમદગ્નેઃ કર્કરિકર્ણ્યો, જમદગ્નિર્વૈ પુષ્ટિમપશ્યત્ , તામાત્મન્નધત્ત , યત્ કર્કરિકર્ણીઃ કુરુતે પશુષ્વેવ પુષ્ટિં ધત્તે , અસુરાણાં સાસ્નાકૃત્યઃ , ક્ષિપ્રં બહ્વીર્ભવન્તિ ક્ષિપ્રં પરાભવન્તિ , અમેધ્યાઃ કર્ણાઃ , ક્ષિપ્રં બહ્વીર્ભવન્તિ , યજ્ઞસ્ત્વેનાનનૂપનમતીવ , નિરૃત્યાઃ છિદ્રક૩ર્ણ્યો, યચ્ છિદ્રકર્ણીઃ કુર્વીત નિરૃતિરસ્ય પશોર્ નિગૃહ્ણીયાત્ , ન પ્રછિન્દ્યા કર્ણ્યઃ કાર્યા ન દાત્રાકર્ણ્યઃ , પરાચીનં ઇવ હિ તન્ નિવૃત્તં અગસ્ત્યસ્ય વિષ્ટ્યકર્ણ્યઃ, કશ્યપસ્ય કમ્બુન્યુદ્ધસ્તા , , ઇન્દ્રસ્યાક્લસ્તાસ્ , અથો આહુઃ , પ્રજાપતેરિતિ , ઉભયં જ્યેષ્ઠલક્ષ્મં જ્યૈષ્ઠ્યકામઃ કુર્વીત, પ્ર સમાનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યમાપ્નોતિ , પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત , સ વા અસૃગ્ એવ નાસૃજત , અસૃષ્ટઁ વા એતત્ , તદસ્નોઽસૃક્ત્વં , ક્રૂરં પશૂનાં કર્ષ્યા ઇતિ વૈ સોઽસૃગ્ નાસૃજત , ક્રૂરં વા એષ પશૂનાં કુરુતે યોઽક્ષ્ણુતે , યદનક્ષિતાસ્તેનાક્ષિતાઃ , અથ યદનક્ષિતા ઇતિ શ્રૂયન્તે તેનાક્ષિતાઃ, તદાહુઃ , ન વા એતં એતા અમુત્રાગચ્છન્તિ યા અનક્ષિતા ઇતિ , તસ્માદક્ષિતવ્યાઃ , ન તેજનેનાક્ષ્ણુયાત્ , વજ્રો વૈ તેજનં , યત્તેજનેનાક્ષ્ણુયાદ્વજ્રેણ પશૂનર્પયેત્ , ન શ્યામેનાયસા ક્રૂરં , તદશાન્તમ્ ઇક્ષુકાણ્ડમપ્સુ વાસયિત્વા તેનાક્ષિતવ્યા, સ્તદ્ધિ શિવં , તચ્ શાન્તમ્ , અથો આહુ , ર્લોહિતેનાયસેતિ , તદ્ધિ શિવં તચ્ શાન્તમ્ ॥
4.2.10 અનુવાકઃ

ઇહ પ્રજા વિશ્વરૂપા રમન્તામ્ અસ્મિન્ ગોષ્ઠે વિશ્વભૃતો જનિત્રીઃ ।
અગ્નિં કુલાયમભિ સંવિશન્તીઃ સમાસૃજન્તુ પયસા ઘૃતેન ॥
ઇતિ ગાઃ સાયમાયતીરભિમન્ત્રયેત , અગ્નિર્વા એતાસાં યોનિઃ , અગ્નિઃ કુલાયમ્ ,
સ્વ એવૈના યોનૌ સ્વે કુલાયે સંવેશયતિ , નાસ્ય પશવો નક્તમાર્તિમ્ આર્છ્ ન્તિ ય એવં વેદ ॥
સં વઃ સૃજત્વર્યમા સં પૂષા સં બૃહસ્પતિઃ । સમિન્દ્રો યો ધનંજયઃ ।
સંજગ્માના અવિહ્રુતા અસ્મિન્ ગોષ્ઠે પુરીષિણીઃ । સ્વાવેશા ના આગત ॥
ઇતિ ગાઃ સંસૃજેદ્યા અસ્ય પુરા સ્યુર્ યાશ્ચાન્યતો વિન્દેત , પશવો વૈ ઘૃતં ,
અગ્ની રુદ્રો , યજ્જુહુયાદ્ રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યાત્ , તત્ સંસૃજ્યા એવ ,
ઉભયીર્હ ભૂયસીર્ભવન્તિ , સં વઃ સૃજત્વર્યમેતિ , યજ્ઞો વા અર્યમા , યજ્ઞેનૈવૈનાઃ સંસૃજતિ , સં પૂષેતિ , પુષ્ટિર્વૈ પૂષા , પુષ્ટ્યૈવૈનાઃ સંસૃજતિ , સં બૃહસ્પતિરિતિ ,
બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બ્રહ્મણૈવૈનાઃ સંસૃજતિ , સમિન્દ્રો યો ધનંજય ઇતિ , ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્રસ્ , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનાઃ સંસૃજતિ , રેવતી તન્તિઃ પૃથિવી માતા રેવતીરાપા ઓષધયઃ ॥
તા નો હિન્વન્તુ સાતયે ધિયે જુષે ॥ ઇતિ તન્તિં વિતનુયાત્ , તામ્ અનુમૃજ્યાત્ ॥ રય્યા ત્વા પુષ્ટ્યાનુમાર્મિધિ ॥ ઇતિ રય્યૈવૈનાં પુષ્ટ્યાનુમાર્ષ્ટિ , તસ્યા વ્રતં ન રિક્તા સ્યાત્ , નોપર્યુપરિ સંચરેયુ , ર્નાભિવર્ષેન્નાભિતપેત્ , એતદ્વૈ બસ્તો રામકાયનો વિદાંચકાર તન્ત્યા વિતનનં , સ સહસ્રં પશૂન્ પ્રાપ , પ્ર સહસ્રં પશૂનાપ્નોતિ ય એવં વેદ ॥
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં ઉતાયં પિતા મહતાં ગર્ગરાણાં ।
રેતોધાં ત્વા યશોધાં રાયસ્પોષાયોત્સૃજેત્ ॥
ઇત્ય્ ઋષભસ્ય કર્ણ ઉત્સૃજમાનો વદેત્ , રેતોધાં એવૈનં યશોધાં રાયસ્પોષાયોત્સૃજતે ,
યો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા બહુપુષ્ટઃ સ્યાત્તસ્ય ગવાં ગોષ્ઠાદેકવિંશતિં શકાનિ આહૃત્યૈકવિંશતિમ્ આહુતીર્ જુહુયાત્ , એકવિંશતિર્વૈ મનુષ્યલોકાઃ , મનુષ્યલોકેભ્ય એવાસ્મૈ પશૂનવરુન્ધેહુ , એતૈરેવ જુહુયાત્ ગોનામૈરગ્રેત્વર્યા ગોર્ભસદિ પશુકામો ,
મુખં વા એષ પશૂનાં , મુખત એવાસ્મૈ પશૂન્ નિનયતિ ॥
4.2.11 અનુવાકઃ

યાસામિન્દ્ર ઉદાજત વસુ નામ રૂપં પશૂનાં ઉષસં ધામ પશ્યમાનઃ ॥ તાસામયં યોનિરયં ગોષ્ઠ ઇહ રયિઃ પુષ્ટિઃ ॥ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ ॥ યાસાં બૃહસ્પતિરુદાજતેડા નામ રૂપં પશૂનાં સંગવં ધામ પશ્યમાનઃ ॥ તાસામયં યોનિરયં ગોષ્ઠ ઇહ રયિઃ પુષ્ટિઃ ॥ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ ॥ યાસાં મરુત ઉદાજન્ત જ્યોતિર્નામ રૂપં પશૂનાં મધ્યન્દિનં ધામ પશ્યમાનાઃ ॥ તાસામયં યોનિરયં ગોષ્ઠ ઇહ રયિઃ પુષ્ટિઃ ॥ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ ॥ યાસાં પ્રજાપતિરુદાજતાયુર્નામ રૂપં પશૂનામપરાહ્ણં ધામ પશ્યમાનઃ ॥ તાસામયં યોનિરયં ગોષ્ઠ ઇહ રયિઃ પુષ્ટિઃ ॥ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ , એતાનિ વા અહ્નો રૂપાણિ , એતેષુ વા અહ્નો રૂપેષુ દેવાઃ પશૂનાં રૂપાણ્યવૃઞ્જત , તદેતેષ્વેવાહ્નો રૂપેષુ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય પશૂન્ વૃઙ્ક્તે , ઘૃતેન જુહોતિ , પશવો વૈ ઘૃતં ,
પશુભિરેવ પશૂન્ વૃઙ્ક્તે , તન્ ન સૂર્ષ્યંનો , પ્રાતરેવાન્તર્ગોષ્ઠાસુ ગોષુ હોતવ્યં , સર્વા એનાઃ સહાવરુન્ધેતિ , એતૈરેવ જુહુયાદ્ગોષ્વાકૃતાસુ , યોનિતો વા એતત્ પશૂનગ્રહીત્ , અપિહીનાઃ પરિપરિણઃ કૃણ્વન્તિ , એતૈરેવ જુહુયાત્ સંગ્રામે , અથાશ્વાનભિમન્ત્રયેત ॥ મિત્રભૃતઃ ક્ષત્રભૃતા ઓજોભૃતો બલભૃતો , વયં જયેમ વયં સહેમ , વયં ભવેમ , વયં પુષેમ ॥ ઇતિ
જયતિ સંગ્રામં ॥ રોહિણીર્વો વૃઞ્જે ગાયત્રેણ છન્દસા , અરુણા વો વૃઞ્જે ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા , ગૌરીર્વો વૃઞ્જે જાગતેન છન્દસા, બભ્રુવો વો વૃઞ્જા આનુષ્ટુભેન છન્દસા
ગર્ભાન્ વો વૃઞ્જે પાઙ્ક્તેન છન્દસા , રૂપાણિ વો વૃઞ્જે શાક્વરેણ છન્દસા , સર્વાન્ વો વૃઞ્જેઽનાપ્તેન છન્દસા, તત્સપ્ત , સપ્તપદા શક્વરી , શાક્વરાઃ પશવઃ ,
પશૂન્ એવાવરુન્ધેના , ગાયત્રી પ્રથમા , ગાયત્યુઉત્તમા , તેજો વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસં , તેજસા ચ વાવાસ્મા એતદ્ બ્રહ્મવર્ચસેન ચોભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાતિ ॥
4.2.12 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વૈ ત્રીન્મહિમ્નોઽસૃજતાગ્નિં વાયું સૂર્યમ્ , તે ચત્વારઃ પિતાપુત્રાઃ સત્ત્રમાસત , તે સ્વેદં સમવૌક્ષન્ , તદભવત્ , તદ્વા અસ્યૈતન્નામાભૂદિતિ , સર્વમભૂદિતિ , તદ્વા અસ્યૈતે નામની ક્રૂરે અશાન્તે , તસ્માદેતે ન ગ્રહીતવ્યે , ક્રૂરે હ્યેતે અશાન્તે ,
પ્રજાપતિર્વૈ સ્વાં દુહિતરં અભ્યકામયતોષસં , સા રોહિદભવત્ , તામ્ ઋશ્યો ભૂત્વાધ્યૈત્ , તસ્મા અપવ્રતમછદયત્ , તમાયતયાભિપર્યાવર્તત , તસ્માદ્વા અબિભેત્ , સોઽબ્રવીત્ , પશૂનાં ત્વા પતિં કરોમિ , અથ મે મા સ્થા ઇતિ , તદ્વા અસ્યૈતન્નામ પશુપતિરિતિ , તમભ્યાયત્યાવિધ્યત્ , સોઽરોદીત્ , તદ્વા અસ્યૈતન્નામ રુદ્ર ઇતિ , તે વા અસ્યૈતે નામની શિવે શાન્તે , તસ્માદેતે કામં ગ્રહીતવ્યે , શિવે હ્યેતે શાન્તે , તતો યત્ પ્રથમં રેતઃ પરાપતત્તદગ્નિના પર્યૈન્દ્ધ , તદાસામઘ્ન્યાત્વં , તતો યદત્યસ્રવત્ તદ્ બૃહસ્પતિરુપાગૃહ્ણાત્ , તદાસાં ઉસ્રિયાત્વં , અશકામેતિ , તદાસાં શક્વરીત્વં , ગાતુમવિદામેતિ , તદાસાં ગોત્વં , એતાનિ વા આસાં નામાનિ , સર્વૈરેવાસાં નામભિઃ સર્વૈઃ કામૈર્ ભુઙ્ક્તે ય એવં વેદ , પશવો વૈ સૃષ્ટા એતાનિ નક્ષત્રાણ્યન્વપાક્રામન્ પૌર્ણમાસીમષ્ટકામમાવાસ્યાં ચિત્રામશ્વત્થં , તસ્માત્તેષુ ગૌર્નાપાકૃત્યા , યામપાકુર્યાત્તામસ્ય પશવોઽન્વપક્રામેયુઃ ॥
4.2.13 અનુવાકઃ

દેવા વૈ સર્વે સહાન્તર્વન્તોઽભવન્ , તે સર્વે સહ વ્યજાયન્ત , તદેકવૃદશયત્ સંવૃત્તં ,
તદ્દેવા ઇત્થં ચેત્થં ચ વ્યત્યચરન્ , તન્ મિત્રાવરુણા અચાયતામ્ , સ્યાદ્વૈ ય એનદ્વિકુર્યાદિતિ , તદ્ ગાં દ્વિપદીમકુરુતામ્ , સા ન પ્રત્યતિષ્ઠત્ , તસ્યા અન્યત આહૃત્યેર્મૌ પ્રત્યધત્તાં , તસ્માદેતા અબદ્ધા અસ્થન્ , સા ચતુષ્પદી ભૂત્વા પ્રત્યતિષ્ઠત્ ,
પ્રતિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ , તસ્યાં વૈ પયઃ પર્યપશ્યન્ , તાં દેવા અદુહ્ર હરિતેન પાત્રેણ યજ્ઞં ચામૃતં ચ , દુહે યજ્ઞં ચામૃતં ચ ય એવં વેદ , અથ પિતરોઽદુહ્ર રજતેન પાત્રેણોર્જં ચ સ્વધાં ચ , દુહ ઊર્જં ચ સ્વધાં ચ ય એવં વેદ , અથ મનુષ્યા અદુહ્ર દારુપાત્રેણાન્નં ચ પ્રજાં ચ , દુહેઽન્નં ચ પ્રજાં ચ ય એવં વેદ , અથા ઋષયોઽદુહ્ર ચમસેન છન્દાંસિ ચ પશૂંશ્ચ , દુહે છન્દાંસિ ચ પશૂંશ્ચ ય એવં વેદ , અથ ગન્ધર્વાપ્સરસોઽદુહ્ર પુષ્કરપર્ણેન પુણ્યં ગન્ધં , દુહે પુણ્યં ગન્ધં ય એવં વેદ , અથ સર્પા અદુહ્રાલાપુના વિષં , દુહે ભ્રાતૃવ્યાય વિષં ય એવં વેદ , અથાસુરા અદુહ્રાયસ્પાત્રેણ સ્રવતા ભૂતિં ચ પરાભૂતિં ચ , દુહે ભ્રાતૃવ્યાયાભૂતિં ચ પરાભૂતિં ચ ય એવં વેદ , તાં વા ઇન્દ્રોઽનયૈવોપાસીદત , ઇદં સર્વમદુહદ્યદિદં કિંચ , તાં દુગ્ધ્વા પ્રત્યનુદત , સા પ્રતિનુત્તા કુમના અતિષ્ઠદ્ ધ્યાયન્તી , તાં પ્રજાપતિરચાયત્ , ધ્યાયતિ વા ઇતિ , સોઽબ્રવીત્ , કિં ધ્યાયસીતિ , સાબ્રવીત્ , યે માધુક્ષત તે મા પ્રત્યનુદન્તેતિ , સોઽબ્રવીત્ , મા સૂર્ક્ષસ્તથા વૈ ત્વા કર્ષ્યામિ યથોભયેષાં દેવમનુષ્યાણાં પ્રિયા ભવિષ્યસીતિ , તસ્યા ઘૃતં પદ્ભ્યોઽક્ષરત્ , તસ્ય ઘૃતસ્યાદાય મુખં વ્યમાર્ટ્ ॥ ઉભયેષાં ત્વા દેવમનુષ્યાણાં પ્રિયાં કરોમિ ॥ ઇતિ
તસ્માદેષોભયેષાં દેવમનુષ્યાણાં પ્રિયા , એતેનૈવ શ્રોત્રિયસ્ય મુખં વિમૃજ્યાત્ ,
ઉભયે હ્યેતં દેવમનુષ્યા વિદુઃ , એતેન કુમાર્યા , એતેન પતિકામાયા , એતદ્વૈ ગોવર્ચસં ન સર્વસ્મા ઇવ કુર્યાત્ , યસ્મૈ તુ કુર્યાત્તેજસ્વી સ્યાત્ ॥
4.2.14 અનુવાકઃ

યો લલામઃ શિતિપાઞ્ શિતિકકુઞ્ શિતિભસઞ્ શિતિવાલઃ સાશારિઃ સામક્તાષ્ટયૂથા ,
પ્રાષ્ટૌ યૂથાનિ આપ્નોતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યસ્ય વાલતુષઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સા પ્રતિષ્ઠિતા , પ્રતિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ તિષ્ઠતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યઃ સમન્તઃ શિતિબાહુઃ સા સમન્તા , સમન્તઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ ભવતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યઃ શિતિપૃષ્ઠઃ સા તન્તિઃ , પશુમાન્ ભવતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , અથ યસ્યૈકરૂપસ્ય સતો લક્ષ્મ ભવતિ સાદારસૃત્ , નાસ્યામિત્રો ગા વિધાવતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યાજલોમ્ની સા પોષયિષ્ણુ ,
અજા ઇવ પ્રજાયન્તે યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યા શ્યામા સા પોષયિષ્ણુઃ ,
ક્ષિપ્રં બહ્વીર્ભવન્ત્યપનિષાદુકાસ્તુ , યારુણા સા પોષયિષ્ણુઃ , ક્ષિપ્રં બહ્વીર્ભવન્તિ હિમેરવસ્તુ , યા શ્વેતા સા પોષયિષ્ણુઃ , ક્ષિપ્રં બહ્વીર્ભવન્તિ દુશ્ચર્માણઃ તુ , નાઞ્જિઃ કાર્યો ન પૃશ્નિઃ , અમિથુનં તત્ , અથો વ્યાઘ્રરૂપં વૈ પૃશ્નિઃ , બિભ્યત્યસ્માત્ પશવઃ , કનીયાંસોઽસ્ય પશવો ભવન્તિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , તદાહુઃ ,
બીજં એવોત્સૃજ્યં ઇતિ , એતદ્વા આસાં બીજં યદ્ રોહિતં રૂપં , પશુમાન્ ભવતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યો ધૂમ્રસ્તામ્રધૂમ્રઃ સ પ્રજાપતિઃ , પ્ર પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ જાયતે યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યસ્ય લોમશા કકુત્સ સ્તમ્બી , સ્તમ્બીવ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ ભવતિ યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યસ્યોર્ધ્વા કકુત્તા ઊર્ધ્વા આપ્યાયન્તે , ઊર્ધ્વા અસ્ય પશવા આપ્યાયન્તે યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યસ્ય દક્ષિણતઃ પન્નં સા પાપી સા સ્રવન્તિ , અથ યસ્ય સવ્યત ઉન્નતં સા પુણ્યા સોપાહરન્તી , યા ઉત્પૃષ્ટિસ્તા ઊર્ધ્વા આપ્યાયન્તે , ઊર્ધ્વા અસ્ય પશવા આપ્યાયન્તે યસ્ય તાદૃઙ્ઙ્ ઋષભો ભવતિ , યસ્ય સવ્યતઃ પન્નં સા પાપી સા સ્રવન્તિ , અથ યસ્ય દક્ષિણત ઉન્નતં સા પુણ્યા સોપાહરન્તી , યા સવ્યસાચિની સા પુણ્યા સોપાહરન્તી , યા સંશૃઙ્ગી સા ગોષ્ઠસ્તાં ન પ્રછિન્દ્યાત્ , અનુસૃષ્ટસ્ય ગોષુ સ્યાતામ્ , એતૌ વૈ પશૂનામસ્કન્નં હવિઃ , અસ્કન્નમસ્ય હવિર્ભવતિ યસ્યાનુસૃષ્ટિર્ગોષુ ભવતિ ,
ઉક્ષા ચાસ્ય વેહચ્ચ ગોષુ સ્યાતામ્ , એતૌ વૈ પશૂનાં ઊર્જં બિભૃતો , અક્ષોધુકા અસ્ય પશવો ભવન્તિ યસ્યોક્ષા ચ વેહચ્ચ ગોષુ ભવતઃ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે ગોનામિકો દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ