Maitrayani Samhita · Chapter 3.9

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ (saṃkrāntāḥ)
3.9.1 anuvākaḥ

yajño vā eṣa saṃkrāmann eti prāyaṇīyādadhyātithyam, ātithyādadhy upasadaḥ, sa upasadbhyo'dhi prāṅ praṇīyate, yadagṛhītvājyāni praṇayeyurapaghnīta yajamānaṃ, atha yad gṛhītvājyāni praṇayanti yajñaṃ vā etadyajamāno'nvārabhate, prāñcaḥ somena prayanti, prācī patnī pūrvamagnimabhyudaiti, somena vā etad rājñābhijayanto yanti, yasya vai manuṣyarājo gṛhamāgacchati tasya vai tarhi tadaiśvarye, yadā vai sa tataḥ plāyate'tha teṣāṃ tat punarbhavati, tasmādāhurapivratā iti , api hyeṣāṃ tasmin vrataṃ , somo vā etad rājā gṛhaṃ prāpa, tasya vai tarhi tadaiśvarye, yadā vai sa tataḥ pracyavate'tha sa tattebhyo visṛjate, tad vaisarjanānāṃ vaisarjanatvaṃ , tvaṃ soma tanukṛdbhyā iti, yadeva tanukṛtaṃ cānyakṛtaṃ cainastadetenāvayajati, dvābhyāṃ gārhapatye juhoti, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai , āgneyyāgnīdhre , antarikṣameva prāpyānyadeva rūpamakar, vaiṣṇavyā havirdhāne , ada eva prāpya, viṣṇurvai yajño , viṣṇumeva yajñamakar, asurā vā etaṃ devānāmāditsanta, taṃ devā aptuṃ kṛtvāmuṃ lokamaharan , yadaptumatyā juhoti , aptumevainaṃ kṛtvāmuṃ lokaṃ haranti, sarvebhyo vā eṣa bhūtebhyā āhriyate, yatsaumyā juhoti manuṣyebhyastenāhriyate, yadaptumatyā pitṝbhyastena, yadāgneyyā devebhyastena, yad vaiṣṇavyā yajñāya tena, sarvā vā etat prajā varuṇo gṛhṇāti, yatsaumyā juhoti manuṣyāṃstena varuṇān muñcati , yadaptumatyā pitṝṃstena, yadāgneyyā devāṃstena, yad vaiṣṇavyā yajñaṃ tena, sarvā vā etat prajā varuṇān muñcati agninā vai mukhena devā imāṃllokānabhyajanayan , gārhapatyenāmuṃ lokaṃ āgnīdhreṇāntarikṣam , āhavanīyenāmuṃ lokaṃ , tasmāt tredhā agnayā ādhīyante , eṣāṃ lokānāmabhijityai , indrāgnī vā aparā agnī, agniraparā , indraḥ pūrvaḥ, prajāpatirāhavanīya, stasmādeṣa upopte sādyatā , uttaro hi pitā putrāt , uttaro bhrātṛvyād bhavati ya evaṃ veda , agreṇa praṇayed gataśrīḥ śriya eva parigṛhītyai, saumyo vai brāhmaṇo devatayā, svayaiva devatayā, prajā vai paśavom̐śavo , rudra āhavanīyo , yadagreṇa praṇayed rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , paścādeva prāṅ praṇīyaḥ paśūnāṃ gopīthāya , urvantarikṣaṃ vīhīti , antarikṣadevatyo vā eṣa etarhi, pracyuta ito'prāpto'mutra , ādityāḥ sadā āsīdeti , ādityo vai yajño , aditiḥ somasya yoniḥ, sva evainaṃ yonau dadhāti, deva savitareṣa te somā iti, manuṣyeṣu vā eṣa purābhūt , devebhya evainaṃ saṃprādāt , etat tvaṃ deva soma devān upāvṛtā iti, devo hyeṣa devān upāvartate , idamahaṃ manuṣyāntsaha rāyaspoṣeṇa prajayā copāvartatā iti , āśiṣaṃ evāśāste, namo devebhyaḥ, svadhā pitṝbhyā iti, namaskāro devānāṃ , svadhākāraḥ pitṛṇāṃ , nirvaruṇasya pāśādamukṣīti, varuṇapāśādeva nirmucyate ātmano'hiṃsāyai svarabhirvyakśamiti, yajño vai svar , yajñamevābhivipaśyati, jyotirvaiśvānaramiti , asau vā ādityo jyotirvaiśvānaram, agninā vā eṣa tanvaṃ viparidhatte yo dīkṣate , agnī rudro , yadagninā punaryathāyathaṃ tanvaṃ na viparidadhīta rudra enaṃ abhimānukaḥ syāt , yadāha , agne vratapate yā tava tanūrmayyabhūdeṣā sā tvayi , agne vratapate yā mama tanūstvayyabhūdiyaṃ sā mayīti , agninā vā etat punaryathāyathaṃ tanvaṃ viparidhatte ātmano'hiṃsāyai //
3.9.2 anuvākaḥ

na yūpamacchaiṣyatā hotavyaṃ , na hi dīkṣitasyāgnau juhvati, vaiṣṇavīmanūcyācchetyo, vaiṣṇavo hi yūpa, stadāhu , rhotavyaṃ eva, paruṣyeva juhotyāyatanā iti, tan na sūrkṣyaṃ , yūpasyaivānte'gniṃ mathitvātha hotavyaṃ , tat svidubhayamakar , juhotyāha, na dīkṣitasyāgnau juhoti , atyanyānagāṃ , nānyānupāgāṃ iti , atī hyanyān eti nānyānupaiti , arvāk tvā parebhyaḥ paro'varebhyo'vidamiti , arvāgghyenaṃ parebhyaḥ paro'varebhyo vindati, taṃ tvā juṣāmahe devayajyāyā iti , etaṃ hyeṣa juṣate, juṣṭam̐ viṣṇavā iti, yajñāyaivainaṃ juṣṭam̐ viṣṇave'kar , viṣṇave tve, ti paryanakti, havirbhūtaṃ evainaṃ vṛścati , atho abhighṛtaṃ eva, ya itthaṃ vetthaṃvāhu, rṇo medhāt so'pāvṛtto, ya ṛjurūrdhvaśalkaḥ sa vāva medhamupasthito , ya ṛjurupariṣṭādupāvanato , yo'dhiśākhyo yoniḥ sa, yo vā asyā adhijāyate sa yoni, mān iyaṃ hi vanaspatīnāṃ yoniḥ, paruṣi vraśyo , yadaparuṣi vṛścedyathā paruṣyavakṛttaṃ evaṃ syāt , anakṣasaṅgaṃ sthāṇurucśiṣyo , yadakṣasaṅgaṃ sthāṇumucśiṃṣedvajro bhūtvā yajamānasya paśūn pratihanyāt, pañcāratniḥ kāryaḥ, paṅktyā saṃmitaḥ, ṣaḍaratniḥ kāryā, ṛtubhiḥ saṃmitaḥ, saptāratniḥ kāryaḥ, saptapadayā śakvaryā saṃmito , aṣṭāratniḥ kāryo , gāyatryā saṃmito , navāratniḥ kārya, stejasā trivṛtā saṃmito , daśāratniḥ kāryo , virājā saṃmito , ekādaśāratniḥ kāryaḥ, triṣṭubhā saṃmito , dvādaśāratniḥ kāryo , jagatyā saṃmita, strayodaśāratniḥ kārya, strayodaśena prajāpatinā saṃmitaḥ, pañcadaśāratniḥ kāryaḥ, pañcadaśena vajreṇa saṃmitaḥ, saptadaśāratniḥ kāryaḥ, saptadaśena prajāpatinā saṃmitā , ekaviṃśatyaratniḥ kārya , ekaviṃśena saṃmita, strayoviṃśatyaratniḥ kārya, strayoviṃśena saṃmitaḥ, pañcaviṃśatyaratniḥ kāryaḥ, pañcaviṃśena saṃmitaḥ, saptaviṃśatyaratniḥ kārya, striṇavena saṃmitā , ekatriṃśadaratniḥ kārya , ekatriṃśena saṃmita, strayastriṃśadaratniḥ kārya, strayastriṃśena saṃmito , yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvān kāryo yadi vā yāvān rathe tiṣṭhan , yāvān vai puruṣa ūrdhvabāhuḥ saitasyāvamā mātrā , atha tato varṣīyānvarṣīyān eva kāryo , yo bahuśākho bahuparṇaḥ su kāryo , bhūmna eva, bhūmānaṃ hyeṣa etasya jagrāha, bhūmānaṃ asya gṛhṇāti, bhūmānaṃ asya paśavo'nūpatiṣṭhante //
3.9.3 anuvākaḥ

oṣadhe trāyasvainamityā, ha trātyā eva, svadhite mainaṃ hiṃsīriti, vajro vai svadhiti , rvajrādvāvāsmā etadantardadhāti ahiṃsāyai, yo vā etasyābhihatasyāgre śakalaḥ parāpatati tamasya tejo'nvapakrāmati, yat taṃ punarāharati satejastvāya, prāñcaṃ prahāpayati, medhamevainaṃ anuparyāvartayati, vajro vai yūpa, stasmādvā ime lokā nīryamāṇād bibhyati , īśvaro hyeṣo'śānto nīryamāṇa imāṃllokān hiṃsito , ryadāha, divamagreṇa mā hiṃsīrantarikṣaṃ madhyena pṛthivyāḥ saṃbhava bhrājaṃ gaccheti, śamayatyeva, śānta eva nīryate , eṣāṃ lokānāmahiṃsāyai, sarvasya vā eṣa mitraṃ yo dīkṣitaḥ, sa etamahiṃsīt , īśvarā vanaspatayo'pidhiṣṇyaṃ bhavitā, yadāvraścane juhoti punarevainaṃ prajanayati, tasmādāvraścanād bhūyāṃsaḥ prajāyante, paśunā saṃmitaḥ kāryo , daśa vai paśoḥ prāṇā , ātmaikādaśo , aṣṭāśrayo brahmaṇī daśame, ātmaikādaśa, stathā paśunā saṃmito , aṣṭāśriḥ kāryo , gāyatryā rūpaṃ , gāyatro hi yūpo, gāyatryā vai patantyā yatra parṇaṃ parāpatattataḥ parṇo'jāyata, tasmāt parṇamaya , etat khalu vai parṇasya sāraṃ yat khadira, stasmād khādira , iha vā asā āditya āsīt , taṃ ito'dhyamuṃ lokamaharan , tadyato'dhyamuṃ lokamaharaṃstasmājjyotiṣo bilvo'jāyata, tasmād bailvo , brahmavarcasakāmena kāryo brahmavarcasasya samaṣṭyā , atho jyotiṣaiva tamastarati , indro vai yatīnt sālāvṛkeyebhyaḥ prāyacchat , teṣāṃ vā eṣa brahmacārī camasādhvaryurāsīt , yo'yaṃ hariṇastasya yaḥ somapītha āsītsa svajo'bhavat , tasmāddhariṇaḥ svajaṃ khādati, somapītho hyasyaiṣa sa, yatra camasaṃ nyaubjattato rohitako'jāyata, tasmādrauhītaka, stasmād rohītake rohitake svajaḥ, pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tve, ti prokṣati , eṣāṃ hyeṣa lokānāṃ vidhṛtyai mīyate, triḥ prokṣati, triṣatyā hi devā , atho tripadayaivainaṃ gāyatryā praukṣīt , vajro vai yūpo , annaṃ yavo , yadyavamatībhiḥ prokṣati vajreṇa vā etadannaṃ jayati, tejo vai yūpa , eṣa khalu vā oṣadhīnāṃ tejo yadyava, stasmādetaṃ śiśirā oṣadhayo'nuprāṇanti, yadyavamavāsyati tejasi vā etattejo dadhātṛ , kṣaṃ vā amedhyam , āpo havi , ryadavasiñcati medhyamevainat karoti , ṛkṣaṃ vā amedhyam , yadavastṛṇāti medhyamevainat karoti, takṣito vā eṣa nagno yacśakamavāsyati , anagnamevainaṃ akaḥ, sva evainaṃ sthāne dadhāti , avṛkṇa evābhūt , ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇeti, tenaiva dyāvāpṛthivī āpūrayati, yajamāno vā agniṣṭhāstejo ghṛtaṃ, āntamavichinnamanakti, yajamānaṃ eva tejasānakti, devastvā savitā madhvānaktv iti , etadvai devānāṃ madhu yad ghṛtaṃ , savitṝprasūta evainaṃ madhvānakti , indrasya caṣālaṃ asīti , aindraṃ hi caṣālaṃ supippalā oṣadhīskṛdhīti , oṣadhīreva phalaṃ grāhayati, tasmādoṣadhayaḥ śīrṣan phalaṃ gṛhṇanti, divamagreṇottabhānā , antarikṣaṃ madhyenāpṛṇa, pṛthivīṃ upareṇa dṛṃheti , eṣāṃ hyeṣa lokānāṃ vidhṛtyai mīyate, tā te dhāmāni uṣmasi gamadhyā, ityavadadhāti vaiṣṇavyā, vaiṣṇavo hi yūpaḥ, svayaiva devatayā, viṣṇoḥ karmāṇi paśyate, ti saṃkalpayati saṃmitatvāya, brahmavaniṃ tvā kṣatravaniṃ paryūhāmī, tyāśīrevaiṣā, brahma dṛṃha kṣatraṃ dṛṃheti , āśiṣa evaiṣa parigraho , apo'nupariṣiñcati dhṛtyai //
3.9.4 anuvākaḥ

vajro vai yūpo , yadantarvedi minuyān nirdahet , yad bahirvedyanavaruddhaḥ syāt , ardhamantarvedi minotyardhaṃ bahirvedi , avaruddho ha bhavati, na nirdahati, noparasyāviḥ kartavai, yaduparasyāviḥ kuryād ratheṣṭhāḥ syāt, pramāyuko yajamāno , nātisthūlaḥ kāryaḥ, kṣudhaṃ prajā nīyur, no atyaṇur , ubhayamevāntarā, yajñena vai devāḥ svargaṃ lokamāyan , te'manyantānena vai no'nye lokamanvārokṣyantīti, taṃ yūpenāyopayan , tad yūpasya yūpatvaṃ , yad yūpaḥ purastān mīyeta svargasya lokasyānukṣātyai, tadviṣṇoḥ paramaṃ pada, miti samunmārṣṭi svargasya lokasya samaṣṭyai, nābhidaghne parivyayati , ūrg vā oṣadhayā , ūrjaṃ vā etanmadhyata ātmano dhatte prajānāṃ ca, yadi kāmayeta, kṣudhaṃ prajā nīyuriti , araśanān yūpān minuyāt , kṣudhaṃ prajā niyanti, yadi kāmayeta varṣet parjanya, ūrjā yajamānaṃ samardhayeyamiti parivīyordhvāṃ udūhet , vṛṣṭyā evemāṃ nyūhatyū , rjā yajamānaṃ samardhayati, yadi kāmayeta, na varṣet parjanya, ūrjā yajamānaṃ vyardhayeyamiti, parivīyāvācīmavohet , vṛṣṭyaivemāṃ nyūhatyū, rjā yajamānaṃ vyardhayati, sarvadevatyo vai yūpo, yan nikhātaṃ tat pitṛṇāṃ , yad ūrdhvaṃ tanmanuṣyāṇāṃ , yatra raśanā tadoṣadhīnāṃ , yad ūrdhvaṃ raśanāyāstadviśveṣāṃ devānāṃ, indrasya caṣālaṃ , ye vai devāḥ sādhyā yajñamatyamanyanta teṣāṃ vā etadyadupariṣṭāccaṣālasya aṅgulimātraṃ kāryam , aṅgulimātraṃ hi tadagrā āsīt , yattato varṣīyaḥ kuryādvajro bhūtvā yajamānasya paśūnavatiṣṭhet , indro vai vṛtrāya vajraṃ udayacchat , so'vlīyata, tasya vā etadanunaddhyai yaccaṣālaṃ pṛthumātraṃ kāryam , pṛthumātraṃ hi tadagrā āsīt , yadaṇimato'gṛhṇāttasmādaṇimato , yadindra udayacchattasmādaindram , yadi kāmayeta , anye'sya lokamanvārohayeyuritya, nyasya vṛkṣasya svaruṃ kuryāt , anye'sya lokamanvārohanti, yadi kāmayeta, prajāmanusaṃtanuyā, diti yūpasya svaruṃ kuryāt , prajāṃ evānusaṃtanoti, yajamāno vā agniṣṭhā, stejo'gni , ryaditthaṃ vetthaṃ vā minuyādyajamānaṃ tejasā vyardhayet , agninā sadṛśaṃ metavyā yajamānasya satejastvāya , āvṛhya ha sma vai purā saṃsthite yajñe'gnau yūpaṃ prāsyati, saṃbhajya srucaste devā amanyanta, yajñaveśasamidaṃ kuryā iti, te'bruvan , paridhibhireva naḥ srucaḥ svagākṛtāḥ santu, svaruṇā yūpaḥ, prastareṇa sadā iti, teṣāṃ vā eṣa svagākāro , na ha sma vai purā puruṣaṃ mahādevo hanti, tata idaṃ rudro'nvavātiṣṭhat , te devā etāṃ rudrasyāveṣṭimapaśyan , triḥ parastādanakti triravastāt , tat ṣaṭ, ṣaḍ vā ṛtava , ṛtubhyo vā etad rudramavayajati , āhutibhājo vā ṛtavo'stomabhāja, sta evāsyaitenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti, yad yūpājjuhoti vanaspatibhyastenāvayajati, yadraśanāyā oṣadhībhyastena, yadātmano manuṣyebhyastena, yadāha, divaṃ te dhūmo gacchatv iti, havirdhānāttena , antarikṣaṃ jyotiriti , āgnīdhrāt tena, pṛthivīṃ bhasma svāheti, sadasastena, sarvato vā etad rudramavayajati , āhutyā vā etaṃ vanaspatibhyaḥ pracyāvayanty upayajya manuṣyāḥ prayanti, tat svāyā devatāyā antardhīyate, yūpo vai yajñasya duriṣṭaṃ āmuñcate, yad yūpamupaspṛśedyajñasya duriṣṭaṃ āmuñceta, tasmād yūpo nopaspṛśyaḥ, śug vā eṣa mīyate, sa īśvaro'śānta imāṃllokāñ śucārpayito, ryadyekaḥ syāt // eṣa te vāyo // iti brūyāt , yadi bahavaḥ // ete te vāyo // iti brūyāt , vāyūgopā vai vanaspatayaḥ, svāmevaibhyo devatām apisṛjati , eṣāṃ lokānāmahiṃsāyai, yathā vai praugaṃ rajjubhir vyutaṃ evaṃ ime lokā yūpair vyuttā, sta enaṃ ārtiṃ ninayanti, yadāha // namaḥ svarubhyaḥ // iti, tebhya eva namo'ka, ste'smai vijihate, te'smai lokaṃ vindanti , ete vai devānāmṛḍayātā asmiṃlloke sannāḥ svaravo'bhiroddhāro, yān na paśyati te sannā , atha yān paśyati te bṛhanta ūrjā, yadāha // namaḥ svarubhyo bṛhadbhyo mārutebhyaḥ, sannān māvagāṃ // iti tān eva parivṛṇakti , ete vā amuṣmiṃlloke'nnasya pradātāra, ste'smā annaṃ prayacchanti // apaścāddaghvānnaṃ bhūyāsaṃ // iti apaścāddaghvānnaṃ bhavati //
3.9.5 anuvākaḥ

sādhyā vai devā āsan , atha vai tarhi nānyāhutirāsīt , te devā agniṃ mathitvāgnā ajuhavu, ste vai tayaivāhutyā paśūntsṛṣṭvātha paśumālabhanta, yadagniṃ mathitvāgnau juhoti tayā vā etadāhutyā paśūntsṛṣṭvātha paśumālabhante , atho paśavo vā etadālabdhā yaddevatāṃ janayanti , atho teja evāsmai janayanti , agnerjanitraṃ asīti , āyatanamiva vā etat kriyate, vṛṣaṇau sthā iti, reta evaitad dadhāti, na hi tasya reto dhīyate yasyaitau na bhavata, urvaśyasīti, vāg vā urvaśī, purūravā asīti, prāṇa eva tan mithunaṃ, āyurasīti samanakti, tasminn eva mithune reto dadhāti, gāyatramasi, triṣṭubasi, jagadasīti, chandobhirevainaṃ prajanayati, sāvitrīṃ prathamāmanvāha prasūtyai, savitṛprasūtā hi prajāḥ prajāyante , atha dyāvāpṛthivīyāṃ, api hi dyāvāpṛthivyoḥ paśuṣu, dyāvāpṛthivī hi paśavo'nuprajāyante, gāyatrīranvāha, gāyatro hyagnir , gāyatraṃ chandā , aparimitā anvāha , aparimitā hyagnestanvo , agninā vā anīkenendro vṛtramahan , tasya samāsṛptasya bhītasya yatra vyārdhyata tato bhūmno(dhūmno) 'sṛjyata, tasmād dharmavatī (dhūmavatī) nānūcyā, vyṛddhā hi sā, rakṣasāmananvavajayāya, paridhayaḥ paridhīyante, yatsamaryā paridhīn praharettadanu rakṣāṃsi yajñaṃ avajayeyu , ragreṇa paridhayaḥ prahṛtyā rakṣasāmananvavajayāya, krūramiva vā etadyajñe kriyate yadagnā agniṃ juhvati, yadāha, bhavataṃ naḥ samanasau samokasau sacetasā arepasā iti, śamayatyeva, śānta eva prahriyate yajamānasyāhiṃsāyai, sruveṇābhijuhoti , saṃjagmānābhyāmevābhyāṃ bhāgadheyamapidadhāti, yaḥ kūṭo vākarṇo vā kāṇo vā śuṣko vāvartata tasya yātayāmā, sa yo'pannadanmalaṃ tat paśūnāṃ, āgneyaḥ paśu, ragniṣṭoma ālabhya , āgneyo hyagniṣṭoma , aindrāgnaḥ paśurukthya ālabhya , aindrāgnāni hyukthyāni , aindro vṛṣṇiḥ ṣoḍaśini ālabhya aindro vai vṛṣṇi , raindraḥ ṣoḍaśī, sārasvatī meṣya, tirātra ālabhyā, vāg vai sarasvatī, vāg anuṣṭub, ānuṣṭubhī rātri , ryajñakratūnāṃ evaiṣā vyāvṛtti , ryathā vai matsyo'vicito janaṃ avadhūnuta evaṃ vā ete prajāyamānā janaṃ avadhūnvate, yastvā etān evaṃ veda taṃ etenāvadhūnvate, kathaṃ savanāni paśumanti vecche, ti pṛchet , yadvapayā prātaḥsavane caranti tena prātaḥsavanaṃ paśumat , yat puroḍāśairmādhyaṃdine savane tena mādhyaṃdinaṃ savanaṃ paśumat , yadaṅgaistṛtīyasavane tena tṛtīyasavanaṃ paśumat , kiyatā tat paśoścaranti yadvapayā caranti, kiyatā tadyat puroḍāśaiḥ, kiyatā tadyadavadānai , rūpeṇa tat paśoścaranti yadvapayā caranti , ātmanā tadyat puroḍāśaiḥ, śarīreṇa tadyadavadānaiḥ, kasmai paśuḥ pratyaṅ niyujyate , udaṅ praṇīyate, dakṣiṇata upasādyate, prāṅ hūyate , iti pṛchet , yat pratyaṅ niyujyate , imāṃ tena diśamabhijayati, yad dakṣiṇata upasādyata imāṃ tena, yat prāṅ hūyate , imāṃ tena, yadudaṅ praṇīyate, manuṣyalokaṃ tenābhijayati, yad dakṣiṇata upasādyate pitṛlokaṃ tena, yat prāṅ hūyate devalokaṃ tena, yadāhutyā ūrdhvo dhūma udayate svargaṃ tena lokaṃ , yadiḍopahūtaṃ pratyaṅ haranti , imaṃ tena lokaṃ , sarvā vā imā diśaḥ paśuyājyabhijayati sarvāṃllokān , sarvā evāsyemā diśo'bhijitā bhavanti sarve lokāḥ //
3.9.6 anuvākaḥ

athaitā āpriyaḥ, prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno'manyata, sa etā āprīrapaśyat , tābhirātmānaṃ āprīṇīta, yajño vai prajāpati , ryadetā āpriyo bhavanti yajñamevaitābhiryajamānā āprīṇīte, vapayā vai paśordevāḥ prātaḥsavane svargaṃ lokamāyan , yadvapayā prātaḥsavane caranti vapayā vā etat paśoryajamānaḥ prātaḥsavane svargaṃ lokaṃ eti, te vai svaryanto'sthāni śarīrāṇyadhūnvata, yadaṅgaistṛtīyasavane caranti , asnāṃ śīrīṇāṃ niṣkrītyai, paśuṃ snapayanti, yadevāsyābhinniṣaṇṇaṃ śamalaṃ amedhyaṃ tac śundhanti, paśumapākṛtyāgniṃ manthanti paśūnāmavaruddhyai, dvau vai vajro, ghoro'nyaḥ, śivo'nyo , yaḥ śuṣkaḥ sa ghoro , ya ārdraḥ sa śivo , vajreṇa khalu vai vīryaṃ kriyate, vajraṃ vā etadādatte vīryāya , iṣe tveti , iṣa evainaṃ upāvirasīti , upa hyeṣo'vati , upo devān daivīrviśaḥ prāguriti , etā vai daivīrviśo yat paśavo , vahnaya uśijā iti , ete vai vahnaya uśijo yad ṛtvijaśca dhiṣṇyāśca, bṛhaspate dhārayā vasūnīti, brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇaivaināṃ yacchati, havyā te svadann iti, svaditaṃ evainaṃ ālabhate, deva tvaṣṭarvasu raṇā iti, tvaṣṭā hi rūpāṇi vikaroti, revatīramedhyamiti, paśavo vai revatī , ryacchaty evaināṃ , devasya tvā savituḥ prasava iti, savitṛprasūta evaināṃ ādatte , aśvinorbāhubhyāṃ iti , aśvinau vai devānāmadhvaryuḥ, pūṣṇo hastābhyāṃ, iti devatābhireva, dvau vai pāśau, ghoro'nyaḥ, śivo'nyo , yo yajñiyaḥ sa ghoro , yo'yajñiyaḥ sa śiva , ṛtasya tvā devahaviḥ pāśeneti, ya eva yajñiyaḥ pāśastenainaṃ ālabhate, pratimuñcāmīti , abhi hi manuṣyā dadhati , amuṣmai tvā juṣṭaṃ iti, yasyā eva devatāyai paśurālabhyate tasyā enaṃ juṣṭamakar , dharṣā mānuṣā iti, manuṣyā hi dhārayanti, śuṣko vā eṣo'medhyo , yat paśuṃ niyunakti ubhā evainau medhyau karoti, pratyañcaṃ niyunakti, pratyañco hi paśavo medhamupatiṣṭhante, prāṇeṣu vā etasya devatā upasthitā yat paśuṃ niyunakti, pratīcīrevāsmai devatā niyunakti , adbhyastvauṣadhībhyā iti , adbhyo hyeṣa oṣadhībhyo juṣṭaṃ prokṣāmīti yasyā eva devatāyai paśurālabhyate tasyā enaṃ juṣṭamakar , anu tvā mātā manyatām anu piteti , anumata evainaṃ mātrā pitrā bhrātrā sakhyālabhate , anumānāvaha devān devāyate yajamānāyeti, devatābhya evainaṃ nirdiśati , apāṃ perurasīti , apāṃ hyeṣa peruḥ, svāttaṃ saddhavirāpo devīḥ svadantv iti, svaditaṃ evainaṃ ālabhate , atha yadupa gṛhṇāty upa ca siñcati sarvata evainaṃ medhena samardhayati, saṃ te vāyurvātena gacchatāmiti, vātaṃ evāsya prāṇamanvavārcchati, saṃ yajatrairaṅgānīti, yajñiyamevainaṃ akaḥ, saṃ yajñapatirāśiṣeti, yajamānaṃ eva yajñasyāśiṣā samardhayati, śiro vā āghāra , ātmā havi , ryadāghāram āghāryaṃ paśunā samanakti ātman vā etac śiro yajñasya pratidadhāti, vajro vai svaru , rvajraḥ svadhiti , ryat svadhitinānakti vajreṇaivainaṃ stṛṇute, yāktā tayā śṛtasyāvadyati, havirbhūtā vā eṣā, haviṣaiva haviṣo'vadyati //
3.9.7 anuvākaḥ

agninā vai mukhena devā imāṃllokānabhyajayan , yat paryagniṃ karoti agninā vā etan mukhena yajamāna imāṃllokānabhijayati, rakṣāṃsi vā etaṃ jighāṃsanti, yat paryagniṃ karoti rakṣasāmapahatyai, triḥ paryagniṃ karoti, trayo vā ime lokā , ebhyo vā etallokebhyo yajñādrakṣāṃsyapahanti, cātvālaṃ api paryeti , eṣā vā agnīnāṃ yoniḥ, skandati vā etaddhaviryadviścotati yadvilipyate , agnirvai sarvā devatā , atra vai sāpi devatā yasyā ālabhyate, yat paryagniṃ karoti tāmevainad gamayati, kiyadvāhaitat paśoḥ, kiyadvā yat prayājā , etarhi khalu vai sarvo yarhyāprīta, stasmādāśrāvyopapreṣyati, devatābhyo vai pūrvamāśuśravat , atha vā atra paśorāśrāvayati, tasmādāśrāvyopapreṣyati , ubhaye vā etaṃ badhyamānaṃ anubadhyante ye grāmyāḥ paśavo ye cāraṇyā , ye badhyamānaṃ anu badhyamānā anvaikṣanta manase, ti yajjuhoti teṣāṃ vā eṣonmokṣā, yan na juhuyādanunmuktāḥ syururvantarikṣaṃ vīhīti , antarikṣadevatyo vā eṣa etarhi, rakṣāṃsi vā etaṃ jighāṃsanti, pracyutaṃ ito'prāptaṃ amutrā'gniṃ purastāddharanti rakṣasāṃ parāṇuttyai rakṣasāmapahatyai , atho havyāya vā etat praṇīyamānāya devatāḥ purastāddharanti , agniṃ purastān nidadhāti askannatvāya, paśorvai māraṇāyānīyamānasyāhavanīyaṃ medhyo'bhyupakrāmati, yo vai tarhi paśumanvārabhate taṃ yajñasyāśīrgacchati, yadāha revati predhā yajñapatimāviśeti, yatra vā etat kvaca yajamānaṃ santaṃ yajñasyāśīrgacchati, vapāśrapaṇībhyāṃ anvārabhate, tat svidubhayamakar ,
uro antarikṣa sajūrdevena vāteneti , antarikṣaṃ vai paśavo , vātaḥ prāṇaḥ, prāṇānasmin dadhāti, tmanāsya haviṣo yajeti, devatā eva prīṇāti, samasya tanvā bhaveti, punarevainaṃ saṃbhāvayati, varṣīyo varṣīyasā iti, tena yajamāno vasīyān bhavati, yadyajñaṃ paśumāhuryattamabhimanyante kva tarhi yajño bhavatīti, yadāha, yajñaṃ yajñapatau dhā iti, yajñapatau vā etadyajñaṃ pratiṣṭhāpyātha paśumālabhante, skandati vā etaddhaviryadviścotati yadvilipyate yat tṛṇaṃ upāsyati , askannatvāya, pratyañcaṃ saṃjñapayanti, pratyañco hi paśavo medhamupatiṣṭhante udīcīnapādaṃ vyāvṛttyai //
3.9.8 anuvākaḥ

ṛtvijo vṛṇīte, chandāṃsi vā ṛtvija , śchandāṃsi vā etad vṛṇīte, yaddhotāraṃ vṛṇīte jagatīṃ tad vṛṇīte, yadadhvaryuṃ paṅktiṃ tat , yadagnīdhamatichandasaṃ tat , yan maitrāvaruṇaṃ gāyatrīṃ tat , yad brāhmaṇāñśam̐sinaṃ triṣṭubhaṃ tat , yat potāraṃ uṣṇihaṃ tat , yan neṣṭāraṃ kakubhaṃ tat , yadāha // agnirdaivīnāṃ viśāṃ puraetā // iti, yajamānaṃ vā etad vṛṇīte, sa vṛto vaṣaṭkaroti, nāchāvākaṃ vṛṇīte, paścājeva vā eṣā, hotrāḥ svargyā , yadachāvākyā dvidevatyāḥ śam̐sati, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai , atha yadagnīdhaṃ madhyato vṛṇīte tasmādayamagnirmadhyata oṣadhīnāṃ , yaduttamaḥ saṃyajatāṃ saṃyajati tasmādupariṣṭānmathyamānaḥ prajāyate , etadvā asya chandāṃsi vṛtāni yuktāni abhūvan , yadavṛtā vaṣaṭkuryur bhrātṛvyaṃ yajñasyāśīrgachet , atha yad vṛtā vaṣaṭkurvanti , ekadhā vā etadyajamāne yajñasyāśīḥ pratitiṣṭhati, tasmādekaḥ paśorvaṣaṭkaroti , ekaṃ hi vṛṇute, daśa vai paśordevatā , daśāsmin prāṇā , yad daśa prayājā , yā evāsmin devatāstā etadyajati , atha ya eṣa ekādaśo, yasyā eva devatāyai paśurālabhyate tāmevaitadyajati , atha yadekādaśānuyājā , yā evaitaddevatā ayākṣīttā etairanuprīṇāti, hato vā eṣa mṛto'mutra bhūto , daśa vai paśordevatā , daśāsmin prāṇāḥ, prāṇāḥ khalu vai paśordevatā , yad daśa prayājāḥ prāṇān evāsya prayajati , ātmā vai prāṇānāṃ ekādaśa , ātmā vapā paśo , ryadeṣa ekādaśaḥ pariśaya , ātmā vā etadātmānaṃ pariśaye , atha yadekādaśānuyājāḥ prāṇānasmin dadhāti //
iti tṛtīyakāṇḍe saṃkrāntā nāma navamaḥ prapāṭhakaḥ //