Maitrayani Samhita · Chapter 3.10

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ (pātnīvantāḥ)
3.10.1 anuvākaḥ

patnī vai pracyavamānāmuṣyādityasya lokamabhipracyaveta, hinasti khalu vā eṣa taṃ yo'sya lokamabhipracyavate, yadāha, namasta ātāneti , amuṣmā eva namo'kar , anarvāk prehīti anenāḥ prehīti vā etadāha yajamānāya, ghṛtasya kulyāmanu saha rāyaspoṣeṇeti , āśiṣaṃ evāśāste, devīrāpaḥ śuddhā yūyaṃ devān yuyudhvaṃ iti , apo vā etad bhūṣanti, pūtābhirābhiḥ pūtāścaranti, tasmādvā etāṃ bahu ripramamedhyaṃ carantīmāpo na hiṃsanti, hato vā eṣa mṛto'mutra bhūto , adbhyo vai prajāḥ prajāyante, patnī prajanayati, yadadbhirabhiṣiñcati punarevainaṃ prajanayati, sarvān prāṇāntsaṃmṛśati sarvāṇyaṅgāni , etāvān hi paśuḥ, paśorvai māryamāṇasya prāṇāñ śug ṛcchati, yadāha, vācamasya mā hiṃsīḥ, prāṇamasya mā hiṃsīriti , adbhirvāvāsyaitat prāṇāñ śuco muñcati, yatte krūraṃ yadāsthitaṃ tadetena śundhasva, devebhyaḥ śumbhasveti, yadevāsya gamayantaḥ krūram akraṃstadakrūraṃ aka, stac śamayati, ye vā ete stokā avapadyante ta imāmaśāntā ṛcchanti, tata imāñ śug ṛcchati, yadāha, śamadbhya iti, śamayatyeva, śāntā evemāṃ ṛcchanti ahiṃsāyai , oṣadhe trāyasvainamityāha, trātyā eva, svadhite mainaṃ hiṃsīriti, vajro vai svadhiti , rvajrādvāvāsmā etadantardadhāti ahiṃsāyai, sarvābhyo vai devatābhyaḥ paśurālabhyate, yadāha, rakṣasāṃ bhāgo'sīti , etena vā etad bhāgadheyena rakṣāṃsi paśor nirbhajati , idamahaṃ rakṣo'vabādhe , idamahaṃ rakṣo'dhamaṃ tamo nayāmītyāha, rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣasāmantarityai, paśavo vai vapā, yadupatṛndyāt paśūn hiṃsyāt , yan nopatṛndyādayatāḥ syu , ryatra tanniṣṭhaṃ tadupatṛndyāt paśūnāṃ yatyai , iṣe tvorje tveti , iṣe hyeṣā ūrje hyeṣā, devebhyaḥ śundhasva, devebhyaḥ śumbhasveti, devebhya evaināṃ śundhati, devebhyaḥ śumbhati, ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇuvātāmiti, ghṛtenaiva dyāvāpṛthivī prorṇauti , amuṣmai tvā juṣṭaṃ iti, yasyā eva devatāyai paśurālabhyate tasyā enaṃ juṣṭamakar , namaḥ sūryasya saṃdṛśā iti , amuṣmā eva namo'kar, itthaṃ paryāvartate , evaṃ hi yajñaḥ paryāvartate , atho amuṣya vā etadādityasyāvṛtamanu paryāvartate , urvantarikṣaṃ vīhīti , antarikṣadevatyo vā eṣa etarhi, rakṣāṃsi vā etaṃ jighāṃsanti, pracyutaṃ ito'prāptaṃ amutra, kārṣmaryamayī vapāśrapaṇī bhavato rakṣasāmapahatyai, yasmā evāmuto'gniṃ purastāddharanti tasmā ito devatā vā etaddhavyamanuparyāvartamānaṃ eti, caramata upapratigṛhṇāti acchambaṭkārāya, yadatiharedetaṃ evātiharet , viśvatomukho hyagniḥ, pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ, pratyuṣṭārāti, rityāha, rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣāmantarityai, vāyoḥ stokānāṃ, iti tṛṇaṃ upāsyati stokānāṃ vidhṛtyai, vāyur hyetānamuto visṛjati prajānāṃ klṛptyai , agraṃ vā etaddhavyasyā, 'gramoṣadhīnāṃ, agreṇaivāgraṃ samardhayati , atho agrāya vā etaddhavyasyāgramoṣadhīnāṃ idhmaṃ cinoti, haviṣo vā ete stokāḥ, skandati vā etaddhaviryadviścotati yadvilipyate, yadāha//
juṣasva saprathastamaṃ vaco devapsarastamaṃ /
havyā juhvāna āsani //
iti tenaivāsya te hutā askannā vaṣaṭkṛtā bhavanti, nānādevatyā vā ekādaśinyāṃ paśavā ālabhyante , athātrāgneyī prathamānūcyate , agnirvai sarvā devatā , atra vai sāpi devatā yasyā ālabhyate tāmevainad gamayati, yarhi lohinīva śṛtā tarhi raudrī, yattarhi juhuyād rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , yarhi śyenīva śṛtā tarhyāgneyī, tarhi hotavyā, tathāsya rudraḥ paśūnanabhimānuko bhavati, kravyaṃ vā etarhi paśuryarhyāśṛto , yadvapāmabhighārya pṛṣaḍājyamabhighārayed rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , atha yatpṛṣadājyamabhighārya vapāmabhighārayati yathāpūrvaṃ vā etat paśumupaiti , atho evamasya rudraḥ paśūnanabhimānuko bhavati, purastātsvāhākārā vā anye devā , upariṣṭātsvāhākārā anye, ta ubhaye'śye medhye'varudhyante // svāhā devebhyaḥ // iti purastādvapāyā juhuyāt // viśvebhyo devebhyaḥ svāhā // ity upariṣṭāt , tathāsya ta ubhaye'varuddhā bhavanti, paśorvai māryamāṇasya prāṇāñ śug ṛcchati, prāṇāntsaṃgṛhya vapām upavisṛjet , ātmā vapā paśo , rātmann evāsya prāṇān dadhāti, dakṣiṇasya pūrvapadasyāvadeyamiti ha smāhur dākṣāyaṇā, stathāsya sarvasya paśoravattaṃ bhavatīti, svāhordhvanabhasaṃ mārutaṃ devaṃ gaccha, taṃ iti vapāśrapaṇī anuprāsyati , ūrdhvanabhaso vā ete mārutasya bhāgadheyam , taṃ evainena gamayati , ime vā ete viṣūcī anuprāsyati , anayorvidhṛtyai //
3.10.2 anuvākaḥ

puruṣaṃ vai devā medhāyālabhanta, tasya medho'pākrāmat , so'śvaṃ prāviśat te'śvamālabhanta, tasya medho'pākrāmat , sa gāṃ prāviśat , te gāmālabhanta, tasya medho'pākrāmat , so'viṃ prāviśat , te'vimālabhanta, tasya medho'pākrāmat , so'jaṃ prāviśat , te'jamālabhanta, tasya medho'pākrāmat , sa yavaṃ prāviśat , te yavamālabhanta, tasya medho'pākrāmat , sa vrīhiṃ prāviśat , te vrīhimālabhanta , taṃ vrīhā āpnuvan , yad vrīhimayaḥ puroḍāśo bhavati madhyato vā etat paśormedho dhīyate, suṣiro vai tarhi paśuryarhi vapām utkhidanti, yad vrīhimayaḥ puroḍāśo bhavati apihityā asuṣiratvāya, dvādaśakapālo bhavati, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaram anu paśavaḥ prajāyante, prajananāya , ekādaśakapālaḥ kāryā , ekādaśākṣarā triṣṭub aindrametac chando yat triṣṭub , aindrāḥ paśavaḥ, paśuṣvevāsya paśūn dadhāti, devā anyonyasmai paśumālabhaṃ svargaṃ lokamāyan , te'manyantānena vai no'nye lokamanvārokṣyantīti, tasya medhaṃ plākṣārayan , sa plakṣo'bhavat , tat plakṣasya plakṣatvaṃ , klomno vai taṃ hṛdayāt plākṣārayan , tasmādetat suṣiram , yat plakṣaśākhāyā avadyati, medhādevādhyavadyati, pṛṣadājyasyopahatya paraiti // śṛtaṃ haviḥ śamitā // iti śṛtatvāya, trirāha triṣatyā hi devā , atho yathedaṃ brāhmaṇebhya odanaṃ pakvaṃ prāhaivaṃ vā etaddevebhyo haviḥ śṛtaṃ prāha , uttarataḥ parītyābhighārayati paśūnāmavaruddhyai, prāṇāpānau vai pṛṣadājyaṃ, ātmā hṛdayam , yatpṛṣadājyena hṛdayamanakti madhyato vā etat paśoḥ prāṇāpānau dadhāti, somasya vā etad barhir yad barhir atha vā etat paśoryaduttarabarhirbarhiḥ, śraddhā (śradvā) etaddhavyamakar , askannamavikṣubdhaṃ me havyaṃ devatā gacchaditi, devānāṃ vai sarveṣāṃ manāṃsi gacchati paśā ālabhyamāne, mano vai manotā, yanmanotāyā anvāha manāṃsyevaiṣāṃ saṃbhāvayati, hato vā eṣa mṛto'mutra bhūto , mano vai manotā, yanmanotāyā anvāha punarevainaṃ saṃbhāvayati //
3.10.3 anuvākaḥ

hṛdayasyāvadyati, manasa eva tenāvadyati , atho yāvān eva paśustasyāvattaṃ bhavati, jihvāyā avadyati, vāca eva tenāvadyati , atho etayā hyagrā oṣadhīnāṃ rasaṃ prāśnāti, śyenasyāvadyati, vakṣasa eva tenāvadyati , atho atra hi sa rasaḥ pratitiṣṭhati doṣṇo'vadāya pārśvayoravadyati yajñasya parigṛhītyai, yakno'vadyati, madhyasyaiva tenāvadyati, matasnayoravadyati, rūpasyaiva tenāvadyati, śroṇyā avadāya gudasyāvadyati, taduttamasyāvadyati , uttamaṃ hyāyu , ryadanyasyottarasyāvadyet prāṇamasyāpidadhyāt , pramāyukaḥ syāt , tasmāttasyottamasyāvadyati , uttamaṃ hyāyu , rhṛdayasyāvadāya jihvāyā avadyati, yathāpūrvaṃ vā etat paśumupaiti , atho evamasya sarvasya paśoravattaṃ bhavati , ekādaśa kṛtvo'vadyati, daśa vai paśoḥ prāṇā , ātmaikādaśa, stathāsya sarvasya paśoravattaṃ bhavati , ekādaśa vā etāni avadānāni, tāni dvirdviravadyati, tad dvāviṃśati, strīṇi tryaṅgāṇi, tat pañcaviṃśatiḥ, pañcaviṃśena vai stomena manuḥ prajā asṛjata, tanmanustomo vā eṣa prajananāya , etadvai sarvasya paśoravattaṃ, atha vai prāṇasyāpānasya vyānasya teṣāmanavattaṃ , yat tryaṅgāṇāmavadyati tenaiva prāṇasyāpānasya vyānasya teṣāmavattaṃ bhavati, viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ paśūnabhyavamat , tasmāt paśavo viśvarūpā , abhivānto vai paśuḥ pūyita, stasmātpṛṣṭīnāṃ majjā nādyaḥ, sa vā adhastān na prāpnot , etadvai jīvaṃ , tasmādato'vadyati , akṣṇayāṅgānāmavadyati, paśuṃ vā etadāśrumayati , tasmāt paśavo'kṣṇayāṅgāni praharanto yanti , āgneyo vai sarvaḥ paśu , ratha vā utānyasyai devatāyā ālabhyate, yad doṣṇaḥ pūrvārdhādagnaye'vadyati gudasya madhyataḥ śroṇyā jaghānatastathāsya sarvasya paśoragnaye'vattaṃ bhavati, tredhā gudaṃ karoti, tredhā hyetarhi paśu, srytaṅgāṇi samavattamavadānāni, yāvān eva paśustasminnāyurdadhāti, tredhā medaḥ karoti, medorūpā hi paśavaḥ, sarvāṇi vai paśormedyato'ṅgāni medyanti, yāvān eva paśustasminmedo rūpaṃ dadhāti, bahurmaryā yajñakuṇapī, ti ha smāha yajñavacā rājastaṃbāyanaḥ pra vā ito manuṣyāḥ paśuṃ cyāvayanti, nāmutra gacchantīti, yaddhiraṇyamavadhāya juhoti hiraṇyajyotiṣaṃ evainaṃ svargaṃ lokaṃ gamayati //
3.10.4 anuvākaḥ

vasāhomaṃ prayauti, rasaṃ vā etat prayauti, svadhitinā prayauti , etena hītareṣāmaṅgānāmavadyati, tat svidavadānaṃ akar , atho vajreṇaivāhutim avarundheṅ, yūṣa etayānvitaṃ śamayati , ūrg vai raso yūrū , rjā vā etadrasena paśuṃ samardhayati , atho yāvān eva paśustasmintsaṃdadhāti, pārśvenāpidadhāti ūrjaḥ parigṛhītyai, hato vā eṣa mṛto'mutra bhūto , yat paśuṃ saṃmṛśati punarevainaṃ saṃbhāvayati, havyaṃ pūrvaṃ devatā gamayitvātha śarīraṃ anvārohayitavyaṃ, ityāhuryadāhutīr hutvā paśuṃ saṃmṛśati havyaṃ vā etat pūrvaṃ devatā gamayitvātha śarīraṃ anvārohayati , ardhaṛce juhoti , iyaṃ vā ardhaṛco , asā ardhaṛco , antareme antarikṣam , antarikṣam imāḥ prajāḥ, prajāsv eva rasaṃ dadhāti, vanaspatiṃ yajati, somo vai vanaspatiḥ, saumīrimāḥ prajāḥ, prajāsv eva rasaṃ dadhāti, prāṇāpānau vai pṛṣadājyaṃ, ātmā havi , ryatpṛṣadājyaṃ juhoti , ātman vā etat paśoḥ prāṇāpānau dadhāti, digyovi juhoti , imā eva diśo rasena vyunakti, prācīmuttamāṃ juhoti, prācīmeva diśaṃ punarupāvartante , adhyūdhnīṃ hotre haranti, vaiśvadevo vai hotā, vaiśvadevīrimāḥ prajā , ūdhaḥ khalu vai prajā anūpajīvanti, sarvā evaināḥ payasvinīḥ karoti, gudenopayajati, prāṇā vai gudaḥ, prāṇādadhi prajāḥ prajāyante prajananāya, sthavimata upayajati, sthavimato hi prajāḥ prajāyante, yadaṇimata upayajet prajananaṃ apihanyāt , tasmāt sthavimata upayajati , asaṃbhindannupayajati prāṇānāmasaṃbhedāya, yat saṃbhindyāt prāṇāntsaṃbhindyāt , yaṃ dviṣyāttasya saṃbhinyāyanat , prāṇānasya saṃbhinatti, nopayajyaṃ , yadupayajet prāṇānupayajet , pramāyukaḥ syāt , tadāhu , rupayajyaṃ eva, prajananaṃ vā upayajo , api ha sa prajāyate ya upayajatīti ābhāradvāje, ti ha smāha śucivṛkṣo gaupālāyanaḥ, kiṃ tarhi prajā āsan yarhi yajño nānopayaḍbhirāsīt , na prajāḥ prājāyanta, nauṣadhayaḥ phalaṃ agṛhṇan , yadā vāva yajña upayaḍbhiḥ samabhavadatha prajāḥ prājāyanta , athauṣadhayaḥ phalaṃ agṛhṇan , ekādaśa prayājā , ekādaśānuyājā, ekādaśopayaja, stat trayastriṃśat , trayastriṃśaddevatā, stā evāsyaitābhirabhīṣṭāḥ prītā bhavanti , etadvā asya paśoranarvāg iṣṭo'nabhīṣṭo'bhūt , yāsya mātrā tāmenaṃ gamayati, svargyo vai sarvaḥ paśu , ryadanyatrāhavanīyājjuhuyādasvargyaḥ syāt , paśuśrapaṇādagnimāharanti tena svargyaḥ sarvaḥ paśu , ryata eva pūrvamavādāttato'paraṃ avadyati, tasmātsamānād yonernānārūpāḥ paśavaḥ prajāyante, yajño vai devānāmatyane, dattaṃ devā upayaḍbhirapyavapannanatinedāya, yadetā upayajo bhavanti yajñamevaitābhirapivapanti anatinedāya, yadāthā vai puruṣaḥ pratyaṅ chidra evaṃ yajñaḥ pratyaṅ chidra, staṃ devā upayaḍbhirapyadadhurachidratvāya, yadetā upayajo bhavanti yajñamevaitābhirapidadhāti achidratvāya //
3.10.5 anuvākaḥ

ye kecārvācīnaṃ ekādaśinyāḥ paśavastān uttaraṃ ardhaṃ yūpasya niyuñjyāt , raudrā vai paśavo , agnirvidhṛti , rdakṣiṇe havirdhāne somaṃ āsādayanti, tathāsya rudraḥ paśūnanabhimānuko bhavati, pātreṣu vā ahamadhvaryuṃ cānadhvaryuṃ ca vijānāmī, ti ha smāhāruṇa aupaveśiḥ, kati pātrāṇī, ti pṛchet , dvādaśa pātrāṇi , upāṃśusavanastrayodaśam , yattan mīmāṃsante, pātrā३nna pātrā३m iti, mīmāṃsante hi trayodaśaṃ māsaṃ , māsā३nna māsā iti, pañca prātaḥsavane puroḍāśā , ścatvāro mādhyaṃdine savane, catvārastṛtīyasavane, ito vā etāṃ niramimīta prajāpati, rātmana eva, yata evaitāṃ niramimīta tadetairapidhīyate, devāśca vā asurāścāspardhanta , āyatanavanto'surā āsannanāyatanā devā , ime lokā asurāṇāmāyatanaṃ āsan , te devāḥ saṃstaṃbhaṃ saṃstaṃbhaṃ parājayanta , anāyatanā hyāsan , te vai savanāni evāyatanaṃ acāyan , tāni prāviśan , tāni nādhriyanta, te vai puroḍāśān eva savanānāmāyatanaṃ acāyan , tān niravapan , tāni adhriyanta, tato devā abhavan , parāsurās, tadya evaṃ vedāyatanavān bhavati, bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati, tasmādanusavanaṃ puroḍāśā nirupyāḥ savanānāṃ dhṛtyai, tasmādanusavanaṃ puroḍāśaḥ prāśyaḥ somapīthasya dhṛtyai, ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somaṃ aghnan , abhi khalu vā etaṃ ghārayanti, yat prāśnīyāt somapīthaṃ hanyāt , yan na prāśnīyāt somapīthena vyṛdhyeta, yatrānabhighṛtaṃ tat prāśyaḥ somapīthasya dhṛtyai, tan na sūrkṣyaṃ , prāśya eva , indro vai vṛtramahan , tan na kiṃ canādhinot , taṃ puroḍāśa evādhinot , tasmāt puroḍāśaḥ prāśyaḥ somapīthasya dhṛtyai, pañca prātaḥsavane puroḍāśāḥ, puroḍāśaḥ parivāpo dhānāḥ karaṃbhaḥ payasyā, sā puroḍāśapaṅkti , rdvinārāśam̐sāḥ prātaḥsavane, dvinārāśam̐sā mādhyaṃdine savane , ekanārāśam̐sāstṛtīyasavane, sā narāśaṃsapaṅkti, strīṇi savanāni avabhṛtho, anubandhyā savanānāṃ pañcamī, sā savanapaṅkti , reṣā vai sā paṅktir yāmāhur brahmavādino ,
vettha tāṃ paṅktiṃ yayā na stuvate na śam̐santi , atha yajñaṃ vahanti , atha yajñaṃ saṃsthāpayantā iti //
3.10.6 anuvākaḥ

devāśca vā asurāścāspardhanta, teṣāṃ vā indriyāṇi vīryāṇyapākrāman , ṛksāme vā ebhyastadapākrāmatām , paśavo vāg indriyaṃ prāṇāpānau, tairvā indro'kāmayata, sāyujyaṃ gacheyamiti // harivaṃ indro dhānā attu // iti ṛksāme vā indrasya harī, ṛksāmābhyāṃ eva sāyujyamagacchat // pūṣaṇvān karaṃbhaḥ // iti, paśavo vai pūṣā, paśubhireva sāyujyamagacchat // sarasvatīvān bhāratīvān parivāpaḥ // iti, vāg vai sarasvatī, vācaiva sāyujyamagacchat // indrasyāpūpaḥ // iti indriyaṃ vā indra , indriyeṇaiva sāyujyamagacchat // mitrāvaruṇayoḥ payasyā // iti prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau, prāṇāpānābhyāṃ eva sāyujyamagacchat , tato devā abhavan , parāsurā, stadya evaṃ vedaitairevendriyair vīryairetairmahimabhiḥ sāyujyaṃ gacchati, bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati, dīrghajihvī vai devānāṃ prātaḥsavanaṃ avāleṭ , tadvyamādyat , sā payasyābhavat , tasmāt payasyā vimaditarūpeva maitrāvaruṇī prātaḥsavane syāt , prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau, prāṇāpānau vā etan mukhato yajñasya dhīyete, na gudaḥ paryākartavai, yad gudaṃ paryākuryādudāvartaḥ prajā hanyāt , rakṣasāmananvavajayāya, yūpaḥ purastān mīyate, yadagreṇa yūpaṃ paśuṃ hareyustadanu rakṣāṃsi yajñaṃ avajayeyu , rantarāgniṃ ca yūpaṃ ca hṛtyo rakṣasāmananvavajayāya //
3.10.7 anuvākaḥ

samudraṃ gaccha svāheti , upasthaṃ vā etadyajati , antarikṣaṃ gaccha svāheti, reta evaitad dadhāti, devaṃ savitāraṃ gaccha svāhetyā, ha prasūtyā eva, ahorātre gaccha svāheti , ahorātre hyanu prajāḥ prajāyante, mitrāvaruṇau gaccha svāheti, prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau, prāṇāpānā evāsu dadhāti, dyāvāpṛthivī gaccha svāheti , ābhyāmevaināḥ sṛṣṭāḥ parigṛhṇāti, chandāṃsi gaccha svāheti , vāg vai chandāṃsi, vācaṃ evāsu dadhāti, somaṃ gaccha svāheti , annaṃ vai somo, annaṃ evāsu dadhāti, yajñaṃ gaccha svāheti, yajñiyā evainā akar , divyaṃ nabho gaccha svāheti, vṛṣṭimevābhyo ninayanti , agniṃ vaiśvānaraṃ gaccha svāheti, saṃvatsaro vā agnirvaiśvānaraḥ, saṃvatsara evaināḥ pratiṣṭhāpayati, saṃvatsarāyuṣaṃ enāḥ karoti, mano hārdiṃ yacche, tyāha prāṇānāṃ gopīthāya , oṣadhībhyastveti , oṣadhīṣveva rasaṃ dadhāti, yo vai vidvān vāvidvān vopayajo mithunayopa yajati prāṇān vā etan mithunayākurute, yadāha, mano hārdiṃ yaccheti, prāṇān vā etad ṛtuśaḥ kalpayate, paśurvā ālabdhaḥ śocati, tasya madhyaṃ śugabhisameti, sā hṛdayeṣvāgacchati, yat puruṣamupaspṛśenmanuṣyāñ śug ṛchet , yad gāṃ upaspṛśet paśūñ śug ṛchet , yad dārūpaspṛśedvanaspatīṃ śug ṛchet , yat tṛṇaṃ upaspṛśedoṣadhīḥ śug ṛchet , yadudakamupaspṛśedapaḥ śug ṛchet , yadārdramanūdakaṃ tac śāntam , tatropopyam , taddevatāṃ śucaṃ avayajati //
iti tṛtīyakāṇḍe pātnīvantā nāma daśamaḥ prapāṭhakaḥ //