Maitrayani Samhita · Chapter 3.8

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ (āsurāḥ)
3.8.1 anuvākaḥ

asurāṇāṃ vā eṣu lokeṣu pura āsan , ayasmayyasmiṃlloke, rajatāntarikṣe, hiriṇī divi, te devāḥ saṃstaṃbhaṃ saṃstaṃbhaṃ parājayanta , anāyatanā hyāsan , ta etāḥ pratipuro'minvata, havirdhānaṃ divi , āgnīdhraṃ antarikṣe, sadaḥ pṛthivyām , te'bruvan , upasīdāmo , pasadā vai mahāpuraṃ jayantīti, ta upāsīdan , tadupasadām upasattvam , tān ebhyo lokebhyaḥ prāṇudanta, ta ebhyo lokebhyaḥ praṇuttā aharaśrayanta, yat prātarupasadaṃ upāyannahna enāṃstena prāṇudanta, te'hnaḥ praṇuttā rātrīmaśrayanta, yat sāyam upasadaṃ upāyan rātryā enāṃstena prāṇudanta, tato devā abhavan parāsurā, stadya evaṃ vidvān upasadaṃ upaityahorātrābhyāṃ eva bhrātṛvyaṃ ebhyo lokebhyaḥ praṇudate, bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati , atha vai tarhi neṣurāsīt, te devā etāmiṣum̐ samaskurvan , agniṃ śṛṅgam , somaṃ śalyam , viṣṇuṃ kulmalaṃ , te'bruvan, ka imāṃ iṣumavasrakṣyatīti, te devā abruvan , ayameva rudra iti, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣvetyavadan , so'bravīt , naivaṃ ekaścaneṣumastām mīmāṃsātā iti, tasmādetasyeṣurastā na mīmāṃsitavyā // satyaṃham // ityeva brūyāt , tāṃ vai rudro vyasṛjat , eṣa hi devānāṃ krūratama, stayemāḥ puro'bhinat , agninā vai sa tāstejasābhinat , tasmādagniḥ prathama ijyate, yadanyāṃ devatāṃ pūrvāṃ yajedavīryavatīḥ syu , raṣṭau kṛtvo juhvāṃ gṛhṇāti, caturupabhṛti, pūrvārdho hīṣoḥ samāhitatamaḥ, sakṛt parāṅ atikrāmati, sakṛd dhyeveṣuḥ parācyapatat , atikramyāśrāvayati, yajñasyābhijityai, yadanatikramyāśrāvayedanabhijito'sya yajñaḥ syāt, sruveṇopasado juhoti, purāṃ vā eṣa jitānāmanvāroha , ekāmekāhaṃ juhotye, kāmekāha, mekāṃ hi ta ekāhamajayann ekāmekāhaṃ , tisra upasado juhoti, trayo vā ime lokā , eṣāṃ lokānāmabhijityai , agninā vai mukhena devā imāṃllokānanvavāyannupasadbhirasurān parāṇudya , agninā vā etan mukhena yajamāna imāṃllokānanvavaity upasadbhir bhrātṛvyaṃ parāṇudya, yāḥ sāyamanuvākyāstāḥ prātar yājyāḥ syu , ryāḥ prātaranuvākyāstāḥ sāyaṃ yājyāḥ syu, stathobhayīr vīryavatīrbhavanti //
3.8.2 anuvākaḥ

ayaḥ prathamāyāmavadhāya juhoti, rajataṃ madhyamāyāṃ , haritaṃ uttamāyāṃ, etadvai bṛhaspatir devebhyaḥ pūrjayanamakarot , yatra puraṃ yudhyeyustadetābhirjuhuyāt, sarā vā eṣā yajñasya, tasmādyat kiṃca prācīnaṃ agnīṣomīyāttadupāṃśu caranti , atha vā etadagnīṣomīyaṃ prati vācaṃ visṛjante, yajñamevāptvā vācaṃ visṛjante, ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somaṃ aghnan , srucau bāhū, tasmāt srucau saumīmāhutiṃ nāśāte, avadhiṣurvā etat somaṃ yadasya srucau cājyaṃ cāntikamabhārṣu , ryadāha , aṃśuraṃśuste deva somāpyāyatāmiti, yadevāsya ghnantaḥ krūram akraṃstadakrūraṃ aka, stadāpyāyayati, sarva ṛtvijā āpyāyayanti, sarve hi tāntaṃ bhiṣajyanti, yanti vā ete'smāllokād ye somaṃ āpyāyayitumudasthuḥ, parāñco hi yanti , īśvarāḥ prameto , ryadāha , eṣṭā rāyā eṣṭā vāmāni preṣe bhagāyeti, tenāsmāllokān naiti, tenāsmiṃlloke dhṛtā , anayorvā eṣa garbha , ābhyāmeṣa āvṛścate yaḥ somaṃ hanti, yadāha, namo dive namaḥ pṛthivyā iti , ābhyāmeva namo'kar, ātithyaṃ vā upasadāṃ prayājā, stānūnaptramāśī, stasmān na hotāraṃ vṛṇīte nārṣeyam // sīda hotaḥ // ityevāha caturvratastisra, ścatvāri hīṣoḥ parṇāni, trivratastisra, striṣandhir hīṣuḥ, śṛṅgaṃ śalyaḥ kulmalaṃ , dvivratastisro , dviṣandhir hīṣuḥ, śalyaśca kulmalaṃ ca , ekavratastisra , ekā hyeveṣu , eṣā vai parovarīyasī dīkṣā kanīyo vrataṃ upaiti, jyāyāṃsaṃ lokamabhijayati , ekavratastisro , dvivratastisra, strivratastisra , ścaturvratastisra , eṣā vā utkrāmantī svargakāmasya , uttaramuttaraṃ śvaḥ śvaḥ śreyān bhavati ya evaṃ veda, yad dvādaśāgniṣṭomasyopasadaḥ syuraśāntā nidaheyu , ryat tisro'hinasya yathā garīyān bhāra uṣṇihāṃ niśṛṇāty evaṃ tat, tat tisra evāgniṣṭomasyopasadaḥ kāryā dvādaśāhinasya savīryatvāya //
3.8.3 anuvākaḥ

abhyardho vai devebhyo yajña āsīt, te nāvidu , riha vā sa iha veti , asti yajña , iti tvavidustena vai saṃsṛṣṭimaicchan , taṃ praiṣamaicchan, tannāvindan , taṃ vayāṃsy uparyupari nātyayatan , taṃ indra uparyuparyatyakrāmat, tamacāyat, so'vet , acikedvai meti, so'bravīt, ko'sā iti , ahaṃ durge hanteti , atha kastvamasīti , ahaṃ durgādāharteti, so'bravīt , durge vai hantāvocathā , ayaṃ varāha āmukha ekaviṃśatyāḥ purāṃ pāre'śmamayīnāṃ , tasminnasurāṇāṃ vasu vāmamanta, staṃ jahīti, toyendro druṃbhūlyābhyāyatya purastād bhittvā hṛdayaṃ prāvṛścat , etadvā eṣābhyanūktā //
atividdhā vithureṇā cidastāstriḥsapta sānu saṃhitā girīṇāṃ /
na taddevo na martyastuturyādyāni pravṛddho vṛṣabhaścakāra //
iti so'bravīt , durgādvā āhartāvocathā , etamāhareti, taṃ vai viṣṇurāharat , yajño vai viṣṇu , ryajño vai tadyajñamasurebhyo'dhyāharat , yajñena vai tadyajñaṃ devā asurāṇāmavindanta , etadvā eṣābhyanūktā //
viśvettā viṣṇurābharadurukramastveṣitaḥ /
śataṃ mahiṣān kṣīrapākamodanaṃ varāhamindra emuṣam //
iti tadvai devā yajñamavindan, yadvai tadyajñamavindam̐staddevayajanasya devayajanatvaṃ , yaddevayajanamichanti yajñaṃ icchanti, yadvindanti yajñaṃ vindanti, yadvāva yajamāno joṣayate taddevayajanaṃ , yajñaṃ vāvaitadyajamāno joṣayate asurāṇāṃ vā iyamagra āsīt , yāvan niṣadya parāpaśyaṃstaddevānāṃ , te devāḥ salāvṛkīmabruvan, yāvadiyaṃ triḥ samantaṃ paryeti tadasmākaṃ iti, sā vā imāṃ triḥ samantaṃ paryaittadvai devā imāmavindanta, tad vedyā veditvaṃ , viṣṇuṃ vai devā ānayan vāmanaṃ kṛtvā, yāvadayaṃ trirvikramate tadasmākaṃ iti, sa vā idaṃ evāgre vyakramata , athedamathāda, stadvai devā iha māmavindanta, tad vedyā veditvaṃ , sarvā vā iyaṃ pṛthivī vedi , riyaṃ mekhalaṃ, iti tvevāsyā yajamānaḥ parigṛhṇīte, yāvadyāvadvai yajamāno vedyāḥ kurute tāvattāttāvattātpṛthivyā jayati, tasmānmahatī kāryā jyāyasī jyāyasī, devāśca vā asurāścāspardhanta, tadyat kiṃcāsurāṇāṃ svamāsīttaddevā vedyāvindanta, tad vedyā veditvaṃ , teṣāṃ yat priyaṃ vasv āsīttenāpādhāvannanena cinmucyāmahā iti, taddevā uttaravedyāvindanta, taduttaraṃ vai śreyo'vidāmahīti, taduttaravedyā uttaraveditvaṃ , tadya evaṃ vidvān vediṃ cottaravediṃ ca kurute'bhipūrvameva sapatnasya bhrātṛvyasya vasu vedo vṛñjāna eti //
3.8.4 anuvākaḥ

ṣaṭtriṃśat prakramāḥ prācī, caturviṃśatiragreṇa, triṃśajjaghanena, tathā virājā saṃmitā , atho chandāṃsi vai virāṭ, chandāṃsi vāvāsyaitadyajñamukhe yunakti , etadvā eṣābhyanūktā //
indrāṇī patyā sujitaṃ jigāyodaṃśena patividye bibheda /
triṃśadyasyā jaghanaṃ yojanāni upasthā indraṃ sthaviraṃ bibharti //
iti, yadvāva prācīnapravaṇaṃ taddevayajanaṃ , prāñcaṃ hi taṃ śayānaṃ avidan , atha yat prācīnapravaṇaṃ udīcīnāpanataṃ tadyajeta, yaḥ kāmayetobhayor lokayor ṛdhnuyāṃ iti , ubhayorvā etallokayo, rubhayoreva lokayor ṛdhnoti , atha yasya devayajanasyottarādanyaddevayajanaṃ tadyajeta, yaḥ kāmayetā, 'bhi mottaro yajño namediti , etadvā uttarāvannāma devayajanaṃ, abhyenaṃ uttaro yajño namati , atha yasya devayajanasya madhyato bahulā oṣadhayastat paśukāmo yajeta, paśavo vā oṣadhayaḥ, paśumān bhavati, yatsamaṃ pratiṣṭhitaṃ tad gataśrīryajeta, pratiṣṭhitaṃ vā etat, pratiṣṭhita eṣa yo gataśrī, stadevainaṃ pratiṣṭhāpayati, pāpo hi sa, tataḥ pracyavamāno , atha yasya devayajanasyāpaḥ purastāt tadyajeta, yaḥ kāmayetā, 'bhi mottaro yajño namediti , etadvai purohavirnāma devayajanaṃ, abhyenaṃ uttaro yajño namati , atha yasya devayajanasya panthāḥ purastādiriṇaṃ vā karto vā bhrātṛvyavān yajeta , etadvā āptaṃ devayajanaṃ sadevaṃ , yaddhi devayajanāddevayajanaṃ ucśiṃṣed bhrātṛvyāya lokaṃ ucśiṃṣet , atha yasya devayajanasyāhavanīyādanyāḥ prācīrāpo dhāvanti gārhapatyādanyāḥ pratīcīstadyajeta yaṃ talpe vā pātre vā mīmāṃseran , anuṣakto hi vā eṣa pāpmanā , athaitan mīmāṃsante , etadvai vyāvṛttaṃ pāpmanā, pāpmanaivainaṃ vyāvartayanti, yadvai yajñaḥ saṃtiṣṭhate prācīnaṃ asya samṛddhaṃ eti pratīcīnaṃ vyṛddhaṃ , paśavo vai yajñasya samṛddhaṃ, āpaḥ khalu vai paśavo , yat pratyaṅṅ avabhṛthamabhyaveyādyajñasya vyṛdhyena vyṛdhyeta , atha yat prāṅ avabhṛthamabhyavaiti yajñasya vā etat samṛdhyena samṛdhyate, yat tryunnataṃ tad bhrātṛvyavān yajeta, yasyāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cāntaronnataṃ , yasya havirdhānaṃ ca sadaścāntaronnataṃ , yasya sadaśca gārhapatyaṃ cāntaronnataṃ, ato vai viṣṇurimāṃllokān udajayat , viṣṇorevojjitamanv imāṃllokān ujjayati, praibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ nudate , atha yasya devayajanasya dakṣiṇata unnataṃ tad bhrātṛvyavān yajeta , etāṃ vai diśaṃ devā asurān praṇudya svargaṃ lokamāyan , athaibhyo'mumādityaṃ paridhiṃ paryadadhurapunarābhāvāya , etāṃ vā etaddiśam̐ yajamāno bhrātṛvyaṃ praṇudya svargaṃ lokaṃ eti , athāsmā amumādityaṃ paridhiṃ paridadhātyapunarābhāvāya, sthale yajeta yaḥ kāmayeto, bhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ prakāśaṃ gacheyamiti, prakāśo vai nāmaitaddevayajanaṃ, ubhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ prakāśaṃ gacchati , abhiśasyamānaṃ yājayet, parokṣaṃ guhā vane parokṣaṃ pṛṣṭhāni apeyuḥ, parokṣaṃ vā eṣa yamabhiśaṃsanti, parokṣamevāsmād guhā pāpīyāṃ vācaṃ karoti , atha yasya hotā prātaranuvākamanubruvannagnimapaḥ sūryaṃ tāni paśyettad brahmavarcasakāmo yajeta, brahmavarcasaṃ vā agni , rbrahmavarcasaṃ āpo , brahmavarcasaṃ asmā ādityo brahmavarcasameva saṃdadhāti, brahmavarcasī bhavati , atha yasya devayajanasyānyā anyā madhyato bahulā oṣadhayo , ato vā aṅgirasaḥ paśūnasṛjanta, tat paśukāmo yajeta , atha yasya devayajanasya madhyata unnataṃ, ato vā aṅgirasaḥ svargaṃ lokamāyan , tat svargakāmo yajeta, nirvaske'bhicaran yajeta, yathaivaitaṃ nirṇayatyevaṃ taṃ nirṇayati yamabhicarati, yat kāryamiva syāttadyajeta, yaḥ kārya iva syāt , ātmā vai devayajanaṃ , karoty evainaṃ , ye yuvāna ārṣeyā ṛtvijo vahnayastaddevayajanaṃ , tasmādāhu , ryuvaivārtvijīnā iti , agnirvāva devayajanaṃ , tadya evaṃ vidvān yatraiva kvacāgnimādhāya yajate devayajana eva yajate //
3.8.5 anuvākaḥ

yadvā asyā yajñiyaṃ medhyam̐ yatsadevaṃ tadutkramyātiṣṭhadantarā devāsurāntsaṃyatānsiṃhīrūpamiva bhūtvā, te'vidu , ryatarān vā iyam upāvartsyati ta idaṃ bhaviṣyantīti, tasyāṃ vā ubhaya aicchanta, sā nānyatarāṃścanopāvartata, tāṃ devā apāśāsu , rupa nā āvartasve, ti sābravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣvetyabruvan , sābravīt , māṃ eva pūrvāṃ agner vyāghārayāt, sa yatkāmo māṃ vyāghārayāt taṃ eva sa kāmaṃ aśnuvaditi, tāṃ devāḥ pūrvāṃ agner vyāghārayan , tato devā abhavan, parāsurā, stadya evaṃ vidvān etāṃ pūrvāṃ agner vyāghārayati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati, yadvai tadutkramyātiṣṭhadantarā devāsurāntsaṃyattānsiṃthīrupamiva bhūtvā, sā vā uttaravedi, staptāyanī me'sīti, taptā hi te tām avindanta, vittāyanī me'sīti, vittā hi te tām avindanta , avatānmā nāthitaṃ iti, nāthitāṃ hi sā tānāvada, vatādvyathitaṃ iti, vyathitāṃ hi sā tānāvat , etadetadvā etayā devā asurāṇāmavindanta , etadetadevaitayā yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , agne aṅgiro yo'syāṃ pṛthivyāmadhyasīti, ya evaiṣu triṣu lokeṣvagnayastān evāvarundhe, videragne nabho nāma yattā iti, nabho hi nāma so'gnirāsīt , jānudaghnaṃ kheya, metāvatī vā asyāḥ pṛthivyā jīvaṃ yajñiyam , tadevāvarundhe e, siṃhīrasi, mahiṣīrasīti, siṃhīrūpamiva hi tanmahiṣīrūpamiva bhūtvātiṣṭhat , devebhyaḥ śundhasva, devebhyaḥ śumbhasveti, devebhya evaināṃ śundhanti, devebhyaḥ śumbhanti, niḥsārayati, yadevāsyā udghnantaḥ krūram akraṃstadakrūraṃ aka, stan niḥsārayati , indraghoṣāstvā purastādvasubhiḥ pāntviti , etaddevatyā vā imā diśo , yathādevataṃ evaināṃ praukṣīt , ato vai devā asurānmanasā vinudya svargaṃ lokamāyan , ta etā devatā antato'dadhatāsurāṇāmananvagbhāvāya , ato vā etadyajamāno bhrātṛvyaṃ manasā vinudya svargaṃ lokaṃ eti, sa etā devatā antato dhatte bhrātṛvyasyānanvagbhāvāya, te'kāmayanta, sapatnaṃ bhrātṛvyaṃ sahemahīti, siṃhīrasi sapatnasāhī svāheti, taṃ eva tena kāmaṃ āśnuvata, sapatnaṃ bhrātṛvyaṃ sāḍhvā te'kāmayanta, paśavo naḥ syuriti, siṃhīrasi rāyaspoṣavaniḥ svāheti, taṃ eva tena kāmaṃ āśnuvata, sapatnaṃ bhrātṛvyaṃ sāḍhvā paśūn bhittvā te'kāmayanta, prajā naḥ syāditi, siṃhīrasi suprajāvaniḥ svāheti, taṃ eva tena kāmaṃ āśnuvata, siṃhīrasyādityavaniḥ sajātavaniḥ svāheti , ādityābhir hi sā prajābhiḥ saha, te'kāmayanta, devā no yajñaṃ vidyuriti, siṃhīrasi , āvaha devān devāyate yajamānāya svāheti, taṃ eva tena kāmaṃ āśnuvata, bhūtebhyastve, tyuddiśati, devā hyeva bhūtā , yatra vā ado'gnir hotrād bhīṣāpākrāmat sa sarveṣu bhūteṣvavasat , yāṃ paśuṣvavasattām anāchinnastukasyāntarāśṛṅgaṃ avasat , yāṃ vanaspatiṣu pūtudrau, yāmoṣadhīṣu tāṃ sugandhitejane, yat saṃbhārāntsaṃbharati yadevātrāgner nyaktaṃ tat saṃbharati, yāni vā ado'gnirasthāni adhūnuta sa pūtudrurabhavat , yan māṃsaṃ tad guggulu, yat pūyitaṃ upaśliṣṭam̐ sa sugandhitejano , yadete saṃbhārā bhavanti yadevātrāgner nyaktaṃ tasyāvarudyaini, viśvāyurasi, pṛthivīṃ dṛṃheti , eṣāṃ hyete lokānāṃ vidhṛtyai paridhīyante, dhruvakṣitirasi , antarikṣaṃ dṛṃheti , antarikṣaṃ hi yajño , acyutakṣidasi, divaṃ dṛṃheti, divaṃ evainaṃ ajīgamat , agnerbhasmāsi , agneḥ purīṣamasīti , agner hyetad bhasmāgneḥ purīṣaṃ , devapātraṃ vā uttaravedi, devebhyo devapātraṃ procyaṃ , vaibhrājā devā , yadāha, vibhrāḍ bṛhat pibatu somyaṃ madhv iti, devebhyo vā etaddevapātraṃ prāha, pra vasīyasaḥ pātraṃ āpnoti, brāhmaṇaṃ tu pātre na mīmāṃseta yaḥ pātriya iva syāt //
3.8.6 anuvākaḥ

etāvatī vā iyaṃ pṛthivī yāvatī vedi , raparimitādvā etad bhrātṛvyaṃ nirbhajya yajamānāya parigṛhṇāti , ṛkṣaṃ vā amedhyam, āpo havi , ryat prokṣati medhyamevainat karoti , ṛkṣaṃ vā amedhyam , yad barhiḥ stṛṇāti medhyāmevaināṃ karoti , etāvatī vā iyaṃ pṛthivī yāvatī vediḥ, prajā barhi , ryad barhiḥ stṛṇāti , asyāṃ vā etat prajāḥ pratiṣṭhāpayati, yajamāno vai prastaraḥ, prajā barhi , ryat prastaram uttaraṃ barhiṣaḥ sādayati yajamānaṃ vā etadupariṣṭādāsāṃ prajānāṃ dadhāti , atha yat tṛṇe antardadhāti tena yajamāno yajamānena vyāvartate, bahulaṃ barhiḥ stṛṇāti , akṣodhukā asya paśavo bhavanti, prācīnaṃ barhiḥ stṛṇāti, prāṅ hi yajño , yat pratīcīnaṃ stṛṇīyāt pratyādājyāsya rāṣṭraṃ ghātukaṃ syāt , deveṣurvai vedi , ryatra vai deveṣvā saṃnatayā kāmayate taddhanti, yad vediṃ kalpayati deveṣuṃ vā etat saṃnamati, tayā saṃnatayā yatra yajamānaḥ kāmayate taddhanti, trayo vai pūrve'gnayaḥ prādhanvan havyaṃ devebhyo vahanto , vaṣaṭkāraḥ prāvṛścat , atha yo'yamidānīṃ sa bhīṣāpādravad īdṛg u sa āriṣyatīti, taṃ devā apāśāsu , rupa nā āvartasveti, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣvetyabruvan, so'bravīt, trayo vai me pūrve bhrātaraḥ prādhanvan havyaṃ devebhyo vahanto , vaṣaṭkāraḥ prāvṛścatteṣāṃ bhāgo'stviti, vṛṇīṣve, tyabruvan , so'bravīt , yadeva kiṃcāhutaṃ bahiṣparidhi skandettadeva teṣāṃ bhāgadheyamasaditi, teṣāṃ vā etad bhāgadheyam, asthanvanto hi vai ta āsan , atha te prādhanvan , so'bravīt , asthāni nu dhaviṣye , athopāvartsyāmīti, te vā anvāyan , te samantaṃ paryaviśan yajñasya gopīthāya , ayaṃ vāva yajñāyopadhīyate'yaṃ yajamānāyā,'yaṃ bhrātṛvyāya , imau prataraṃ karotīmamapataram , yajñena vā etadyajamānaṃ prataraṃ karoti , yajñenāsya bhrātṛvyamapataraṃ karoti, saṃdhiṃ pratijuhoti, na hyagnimāhutistarati, mukhata evainān prīṇāti , atho sutīrthena vā etadāhutīstārayati , ayaṃ vāva bhūpati , rayaṃ bhuvanapati , rayaṃ bhūtānāṃ pati , ratha yo'yamidānīṃ sa bhūti , ryadāhutaṃ bahiṣparidhi skandettadabhimantrayeta //bhūpataye svāhā, bhuvanapataye svāhā, bhūtānāṃ pataye svāhā // iti bhāgadheyaṃ vāvaiṣāmetat, prīṇāty evainān, atho haviṣā vā etat skannena dvitīyāmāśiṣaṃ avarundhe , etaddha sma vā āhāruṇa aupaveśiḥ, kimu sa yajñena yajeta yo haviṣā skannena dvitīyāmāśiṣamavarundhaṃ na vidyāditi, tad dvitīyāṃ evaitenāśiṣaṃ avarundhe //
3.8.7 anuvākaḥ

ye purā granthayo bhavanti tān visraṃsayanti mānuṣasya vyāvṛttyai, praṇenijati, yadevainayorabhiniṣaṇṇaṃ śamalaṃ amedhyaṃ taṃ śundhanti, yuñjate mana uta yuñjate dhiyā iti juhoti, yuktyā eva, sāvitryā juhoti, savitṝprasūte eva pravartete, havirvai havirdhāne, yadupānakti havirbhūta eva pravartete, atho abhivṛtte eva patni upānakti, yadvai patnī yajñe karoti tan mithunaṃ , mithunatvāya vai patni upānakti , eṣa vai patnyā yajñasyānvāraṃbho yadyajñe karoti , anvāraṃbhāya vai patni upānakti, prācīnaṃ upānakti, prāṅ hi yajña, striranyat triranyadupānakti , aparimitaṃ hi manuṣyā upāñjanti, dakṣiṇata upānakti , udīcī hyete manuṣyalokamupāvartete, nirṛtigṛhīto vā eṣa ubhayataḥ saṃdaṣṭaḥ śuṣko , yadupānakti śamayatyeva, śuṣko vā eṣa durvāg yajamānasya gṛhamāvadati, sa īśvaro'śānto yajamānaṃ hiṃsito, stadanugṛhṇanto yanti, yadyutve oṃudet suvāgāvada deva duryān iti vadet , śamayatyeva , atho 'śamayitvaivāśiṣaṃ āśāste, havirvai havirdhāne stīrtvā vai barhir havirāsādayanti, tasmāt prastaraṃ stīrtvā pravartayanti, havirvai havirdhāne, anūcyamānāsu vai sāmidhenīṣu havirāsādayanti, tasmāt pravartyamānayor hotānvāha , ime vā ete, ime vā etat pravartayanti yaddhavirdhāne, tasmāt pūrvasyā janatātā aparā janatā kṣetraṃ abhyārohukā, te yarhi pravartayeyustarhi hotānubruvanmanasā padā tāṃ janatāṃ pratinude , daparjanyaṃ bhayaṃ nudeti, viḍ vā eṣā, viśam̐ vā etat pratinudate , anabhyavacārukāsya viṭ kṣetraṃ bhavati, nīyānaṃ vai rakṣāṃsi yajñaṃ avayanti, yadvartmani juhoti rakṣasāmapahatyai, vaiṣṇavyā juhoti, viṣṇurvai yajño, viṣṇunaiva yajñena yajñādrakṣāṃsyapahanti, yad gāyatryā juhotīmāṃ tenākramate, yat triṣṭubhāntarikṣaṃ tena , atha yadāhavanīyaṃ gacchataḥ svargaṃ tena lokaṃ , trīn prakramān prativikramate, trayo vā ime lokā, imān eva lokān yajamānāyocśiṃṣati, vaiṣṇavamasi, viṣṇustvottabhnātv iti, vaiṣṇavaṃ hi havirdhānaṃ , divo viṣṇa uta vā pṛthivyā, iti dakṣiṇasya havirdhānasya methīn nihanti, mukhata eva yajñasyāśiṣaṃ avarundhe , yamadhvaryuḥ prathamaṃ granthiṃ grathnāti taṃ prathamaṃ visraṃsayati, yadanyaṃ pūrvaṃ visraṃsayedamehena pramīyeta, viṣṇornu kaṃ vīryāṇi pravocaṃ ityuttarasya havirdhānasya methīn nihanti vaiṣṇavyā, vaiṣṇavaṃ hi havirdhānaṃ , svayaiva devatayā, yo askabhāyaduttaraṃ sadhastham iti , ado vā uttaraṃ sadhastham, amuṣminn eva havirdhānaṃ saṃminoti //
ā vāṃ upasthamadruhā devāḥ sīdantu yajñiyāḥ /
ihādya somapītaye //
iti ya eva devā yajñiyāstān havirdhānā āsādayati, tāṃ śvo bhūte'bhiyajate, daṇḍo vā etadauparo vaṣaṭkāreṇa nirahan, yac chadirabhinidadhāti , apihityā achidratvāya, viṣṇoḥ pṛṣṭhamasītya, da eva, viṣṇo rarāṭamasītya, da eva, viṣṇoḥ śipre sthā, itīme eva, mukhato vā etat, svayā devatayā śiro yajñasya saṃbharati, viṣṇoḥ syūrasīti, tasmādidaṃ śiraḥ ṣoḍhāviṣkṛtaṃ , pra tadviṣṇuḥ stavate vīryeṇeti prāṅ utkramya vadati, , ato vai viṣṇurimāṃllokān udajayat , viṣṇorevojjitim anv imāṃllokān ujjayati, praibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ nudate //
3.8.8 anuvākaḥ

devasya tvā savituḥ prasava iti, savitṛprasūta evaināṃ ādatte , aśvinorbāhubhyāṃ iti , aśvinau vai devānāmadhvaryuḥ, pūṣṇo hastābhyāṃ iti, devatābhireva , abhrirasi nārirasīti, krūramiva vā etadyadabhriḥ, śamayatyeva , idamahaṃ rakṣaso grīvā apikṛntāmī, tyāha rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣasāmantarityai , idamahaṃ some samāno yo'samāno'rātīyati tasya grīvā apikṛntāmīti, samāno vā hyasamāno vārātīyati sarvamevaitayā paryāpat, prāṇā vā uparavāḥ, śiro havirdhānaṃ , śīrṣan vā ime prāṇā, stasmāddhavirdhāne , antarvā ime śīrṣan prāṇā, stasmādanta, ścatvāro vā ime śīrṣan prāṇā, stasmāccatvāraḥ saṃtṛṇṇāḥ paraḥ, saṃtṛṇṇā hi paraḥ prāṇā , vidhṛtā upariṣṭāt , vidhṛtā hīma upariṣṭāt prāṇāḥ, pūrvārdhe vā ime mukhasya prāṇā , etat khalu vai havirdhānasya pūrvārdhaṃ yad dakṣiṇaṃ havirdhānaṃ , tasmād dakṣiṇe havirdhāne, bṛhannasi bṛhadrāyā iti, devā hyeva bṛhat , bṛhatīmindrāya vācaṃ vadeti , aindro hi yajño , rakṣohaṇaṃ valagahanamityā, ha rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣasāmantarityai, vaiṣṇavīṃ iti, viṣṇur hi yajño , asurā vā etānvalagān devebhyaḥ prāṇeṣu nyakhanan , tān bāhumātre'nvavindan , tasmād bāhumātraṃ kheyam , yadvāva kṛtyā yac śaphaṃ yadabhicaritaṃ tadetadudvapati, prāṇā vā uparavā, yadavasiñcati tasmādima udanvantaḥ prāṇāḥ, prāṇā vā uparavā , yadavastṛṇāti tasmādime lomaśāḥ prāṇā, atha yadavasiñcatyava ca stṛṇāti mastiṣko vā eṣa kriyate, hanū adhiṣavaṇe, śiro havirdhānaṃ , śīrṣan vā ime hanū, tasmāddhavirdhāne , antarvā ime śīrṣan hanū, tasmādantarime vā ete yat saṃtṛndyā, dime eva saṃtṛndyāt, tat saṃpādye eva, dvyaṅgulamantarā kāryam , dvyaṅgulaṃ hīdaṃ, antarā vai nākeva, śiro havirdhānaṃ , pṛṣṭhamāgnīdhraṃ, udaraṃ sadaḥ, prāṅ hi yajñaḥ saṃhito , hanū adhiṣavaṇe, jihvādhiṣavaṇaṃ , grāvāṇo dantā , mukhato vā etat prajāpateḥ somaṃ pibanti , indro vai vṛtramahan , sa imāṃ prāviśat, taṃ devatāḥ praiṣamaicchan , tannāvidan , taṃ bhūtāni upāravanta, yo no'dhipatirabhūttan na vindāmā iti, taduparavāṇāṃ uparavatvaṃ , yattadupāravanta taccaturdhāvastādevaicchan , ekadhā paro'nvavindan , tasmāccaturdhāvastāt , ekadhā paro , yaduparavānanumṛśati , indriyasyāvaruddhyai //
3.8.9 anuvākaḥ

pṛthivyai tvā , antarikṣāya tvā, dive tveti prokṣati , eṣā hyeṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai mīyate, triḥ prokṣati, triṣatyā hi devā, atho trayo vā ime lokā , ebhya evaināṃ lokebhyaḥ praukṣīt , annaṃ vai yavā , ūrg udumbaro , yadyavamatībhiḥ prokṣati , ūrjā vā etadannaṃ samardhayati , ṛkṣaṃ vā amedhyam, āpo havi , ryadavasiñcati medhyamevainat karoti , ṛkṣaṃ vā amedhyam , yadavastṛṇāti medhyamevainat karoti, pitṛdevatyaṃ vai nikhātamamedhyamanyadevatyam, asyāḥ khalu vā imā uttamārdha oṣadhayo , yadavastṛṇāti , asyā evaināṃ uttamārdhe minoti , anikhātaivābhūt , annaṃ vai yavā , ūrg udumbaro , yadyavamavāsyati , anne vā etad ūrjaṃ dadhāti, na hyannaṃ ṛta ūrjo dhinoti, no hy ūrg ṛte'nnāddhinoti, nitānastvā māruto nihantviti iti, mano vai nitānaḥ, prāṇā mārutā , mitrāvaruṇau dhruveṇa dharmaṇeti, mitramevaināṃ dādhāra, varuṇaḥ kalpayati, vidhṛtyai ca khalu vā eṣāṃ prajānāṃ klṛptyai ca mīyate, mitrāvaruṇau vai devānāṃ dharmadhārayau, daivaṃ vā etaddharmam adīdharatām , yadaudumbarī, brahmavaniṃ tvā kṣatravaniṃ paryūhāmīti , āśīrevaiṣā, brahma dṛṃha kṣatraṃ dṛṃheti , āśiṣa evaiṣa parigraho , ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇeti, ghṛtenaiva dyāvāpṛthivī vyunatti , udaraṃ vai sadā , ūrg udumbaro , yadaudumbarī , ūrjaṃ vā etanmadhyata ātmano dhatte prajānāṃ ca, prajāpatervā etadudaraṃ yatsadaḥ, prājāpatya udgātā, tasmādudgātānvārabhate, yajamāno vā, audumbarī varṣiṣṭhā kāryā, varṣmainaṃ samānānāṃ gamayati, viśvajanasya chāyāsī, ti chadirabhinidadhāti , gotrādgotrāddhi prasarpanti , udaraṃ vai sado , yadanyenānyena saṃminoti tasmādudaraṃ anyenān yenāmena saṃtata , udaraṃ vai sado , yadanūcīnaṃ minuyāt parācīnaṃ jagdhamatīyāt , atha yat tiraścīnaṃ minoti tasmājjagdhaṃ sarvāṇyaṅgāni anuveti, prajā vā etat samīcīnaṃ minoti, samīcīr enaṃ prajā abhisamāvartate, saṃyāta iva sa bhavati, samānaṃ sāṃkāśinaṃ kāryam , samānā hīme prāṇā , yaṃ dviṣyāttasyākṣṇayā minuyāt, prāṇānasya mohayati, pramāyuko bhavati, yadi kāmayeta varṣet parjanyā iti nīcaiḥ sado minuyāt , vṛṣṭimeva niyacchati, yadi kāmayeta na varṣet parjanyā ity , uccaiḥ sado minuyāt , vṛṣṭimevāpāgrahīt , navachadiragniṣṭome syāt , tejasā trivṛtā saṃmitaṃ , pañcadaśachadirukthye, pañcadaśena vajreṇa saṃmitaṃ , saptadaśachadiratirātre, saptadaśo vai prajāpatiḥ, prājāpatyā rātrirānuṣṭubhī, yajñakratūnāṃ evaiṣā vyāvṛttiḥ, prācīnavaṃśam̐ havirdhānaṃ minoti , ūrdhvā hi dyauḥ, prācīnavaṃśamāgnīdhraṃ, ūrdhvaṃ hyantarikṣam , tiraścīnavaṃśam̐ sada, stiraścī hīyam , yajuṣā havirdhānaṃ minoti, niruktā hi dyau , ryajuṣā sado, niruktā hīyam, ayajuṣāgnīdhraṃ, aniruktaṃ iva hyantarikṣam, ardhamāgnīdhrasyāntarvedi minotya, rdhaṃ bahirvedi , ardhaṃ hyantarikṣasyāsmiṃlloke , ardhamamuṣmin //
3.8.10 anuvākaḥ

suvāṅ nabhrāḍ aṅghāre bambhārā iti , ete vai devānāṃ somarakṣaya , etebhyo vā adhi chandāṃsi somaṃ āharan , te somapīthena vyārdhyata, ta etāni dvitīyāni nāmāni adhattamaṅgalechāyai, somapītho nā upanamāditi, tasmādete dvināmāna, ste vā anvāyan , te na prāpnuvan , tasmādete'tihāya vaṣaṭ kriyante, na hi prāpnuvan , teṣāṃ vā eṣa loko yāvadabhi nyupyate, tad yo'vidvānākrāmatyārtism ārcchati , atha ya evaṃ vidvānākrāmati na sadasyāmārtinm ārcchati, teṣāṃ vā eṣa bhāgo yad vyāghāryante, ta evāsmai tenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti, yajñamukhaṃ vai pavamāno , yat pavamāne stute'gnayo vihriyante yajñamukhādevādhivihriyante, jaṃbho vai nāmāsura āsīt, sa yajñamagirat, sa āgnīdhraṃ na prāpnot , tamāgnīdhrāt punar vyarujat , etadvai jīvaṃ , tasmādāgnīdhrādvihriyante, dakṣiṇato vai devānasurā yajñamajayan , ta udañcā āgnīdhraṃ samātiṣṭhan , tamāgnīdhrāt punarabhyajayan , etadvā anabhijitaṃ , tasmādāgnīdhrādvihriyante , etat prati vai devānasurā yajñamajayan , ta āgnīdhrādadhi bahiṣpavamānena yajñamabhijityāgnīnādhāya barhir astṛṇata, parājijñānā vā etatsarpanti yad bahiṣpavamānaṃ stoṣyantaḥ sarpanti, yad bahiṣpavamāne stuta āha // agnīdagnīn vihara, barhiḥ stṛṇāhi // iti , āgnīdhrādvā etadadhi bahiṣpavamānena yajñamabhijityāgnīnādhāya barhiḥ stṛṇate , atra vā etarhi yajño yatrāstutaṃ stotram , yatraiva yajñastadabhiparyāvṛtya juhoti, śukravatī vai pūrve savane, aśukraṃ tṛtīyaṃ savanaṃ , yajjyotiṣmatīstṛtīyasavane vyāghārayanti tena tṛtīyasavanaṃ śukravat, saṃvatsaro vā agniṣṭoma, stasya vā etāstanvo yaddhiṣṇyā, stā vā asyaitatsamuddharṣayitvā jyotiṣmatīḥ kṛtvāthāgniṣṭomena stuvate, saṃvatsaro vā agniṣṭomo, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro , yat prācīrāhutayo hūyante, pratyañco dhiṣṇyā vyāghāryante saṃvatsarasya vidhṛtyai , ubhayato vai devānasurāḥ parīyattā āsan purastādanye, paścādanye, yat prācīrāhutayo hūyante, ye purastādāsaṃstāṃstenāpānudanta, yat pratyañco dhiṣyāsaṃ vyāghāryante, ye paścādāsaṃstāṃstenāpānudanta, tad bhrātṛvyasya vā eṣa vinodo , adhvaryuṇā vai yajño vidhṛta , idamiva vā etadyajñasya yaddhiṣṇyā , yadadhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣṇyānatīyāt prāṇāt saṃkarṣeta, pramāyukaḥ syāt , yadyatīyādyajñaparuṣyatīyāt , aindrīmanubrūyāt , aindraṃ hi sadaḥ, svayaivainaddevatayopacarati , ātmano'hiṃsāyai, prācīnaṃ vai dhiṣyeyābhyo'dhvaryor loko , yadadhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣyāpnatīyādanyajanatāsya kṣetraṃ abhyārohukā syāt , ni anya upyante, nānye, tadeṣāṃ mithunaṃ prajāyati, niruktā anye,'niruktā anye, ye niruktā३ste'smai lokāya, ye'niruktā३ste'muṣmai kṣayāya, yathā vā idaṃ mekhalāṃ paryasyate medhyasya cāmedhyasya ca vidhṛtyā, evaṃ vā ete nyupyante yajñasya vidhṛtyai, yat prācīnaṃ dhiṣṇyebhyastaddevānāṃ , yat pratīcīnaṃ tanmanuṣyāṇāṃ , tasmāt somaṃ pibate prāñco dhiṣyāṇ nātisṛpe, janaṃ hyeti, devalokamabhyārohati, cātvālādvihriyante , eṣa vā agnīnāṃ yoniḥ, svādeva yonervihriyante , askannatvāya, teṣāṃ vā etadabhyavāyanaṃ codayanaṃ ca , yadantarā cātvālaṃ cāgnīdhraṃ ca etadvai yajñasya tīrtham , tasmādetena saṃcarati, tena yo'vidvāntsaṃcaratyārtim ārcchati , atha ya evaṃ vidvāntsaṃcarati na sadasyāmārtim ārcchati //
ity uparikāṇḍe asurāṇāṃ nāma aṣṭamaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ //