Maitrayani Samhita · Chapter 3.7

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ (āgnāvaiṣṇavam)
3.7.1 anuvākaḥ

aklṛptaṃ vā idamāsīt , diśo vā imā na prājānan , taddevā anyo'nyasminnaicchan , tannāvindan , te devā aditim abruvan , tvayā mukhenemā diśaḥ prajānāmeti, sābravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣvetyabruvan , sābravīt , maddevatyameva prāyaṇīyamasat , maddevatyam udayanīyam , māṃ evānuprāyātha, māmanūdayātheti, sa eṣa ādityaścaru , raditiṃ vā etadanuprayantyaditim anūdyanti, tato vā imā diśaḥ prājānan pathyāṃ yajatī, māmeva tena diśaḥ prājānan, yadagnim imāṃ tena, yat somaṃ imāṃ tena, yatsavitāraṃ imāṃ tena, yadaditim, iyaṃ vā aditi , rūrdhvā vā asyā dik , ūrdhvāmeva tena diśaṃ prājānan , tato vā akalpata , aklṛptasya vai klṛptyai prāyaṇīya, stadya evaṃ vidvān prāyaṇīyena carati kalpate, kalpante hāsmā ṛtava, stato vā imā diśo'nvapaśyan, yat pathyāṃ yajati , imāṃ eva tena diśamanvapaśyan, yadagnīṣomau, cakṣuṣī vā agnīṣomau , anu tābhyāṃ samapaśyan, yatsavitāraṃ , savitṝprasūtā evemā diśo'nvapaśyan, yadaditim, iyaṃ vā aditi , rasyāṃ vai pratiṣṭhāya devā yajñamatanvata, yat pathyāṃ yajati, vāg vai pathyā, vācaṃ evāvarundhede, yadagnim , devatāstena, yat somaṃ , yajñaṃ tena, yatsavitāraṃ prasūtyai, yadaditim, ādityā vā imāḥ prajā, stā evāvāruddha, tā ādyā akṛta, yadvai yajñasyāntaryanti tac chidram , tena yajñaḥ sravati, tena yajamāno'gnaye samavadyati , agnirvai samiṣṭi , ragniḥ pratiṣṭhitiḥ, samiṣṭyā eva pratiṣṭhityā agniṃ prathamaṃ yajatyagnim uttamaṃ , samānī vā eṣā devatā pāṅktatvāya, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha, svastiṃ yajati yajñasya svastyai, pathyāṃ yajati, vāg vai pathyā, vācaṃ evānuprayanti, tām uttamāmudayanīye yajati, vāg vai pathyā, vācaṃ evānūdyanti, marutvatīḥ pathyāyā ṛco bhavanti, devaviśā vai maruto , devaviśāmevācīklṛpat, tāṃ śāntāṃ klṛptāṃ manuṣyaviśā anukalpante, stenabhaviṣṇurhavirbhavati //
3.7.2 anuvākaḥ

juṣāṇenānya ājyabhāgā ijyante,'thātra ṛcobhayato yajati draḍhimne'śithiratvāya, saptadaśa sāmidhenīḥ kāryāḥ, pañca ṛtavo dvādaśa māsā, eṣa vatsaraḥ, saṃvatsarādevādhi yajñamukhaṃ pratanute, tadāhuḥ, pañcadaśa sāmidhenīḥ kāryā , na saptadaśa, saṃvatsarīyasyaivāyanasya, saptadaśa kāryāḥ saṃvatsarasyā ṛdyāsā iti, tan na sūrkṣyaṃ , saptadaśaiva kāryāḥ, prayājavat syāt prāyaṇīyamananuyājaṃ, anuyājavat syādudayanīyamaprayājaṃ, ubhayato vā etat prayājānuyājā yajñamabhisaṃdhīyate, samāno hyeṣa yajño , niṣkāṣaṃ ca mekṣaṇaṃ ca nidadhāti, tena yajñaḥ saṃtata , ātmā vai prayājāḥ, prayājānuyājā devakṣetram , yajño devakṣetramākramamāṇaḥ prajāmantariyād, yadanuyājānantariyāt prayājavat syāt prāyaṇīyamanuyājavat , anuyājavat syādudayanīyaṃ prayājavat, payasi prāyaṇīyaḥ syāt payasyudayanīyo , apāṃ vā etaṃ śukriyam, apāmeva śukriyam avarundhe , paśavo vai śukriyam , paśūn evāvarundhed , atho prāyaṇe ca vāvāsmā etadudayane ca paśūn dadhāti , ādityaḥ prāyaṇīyaḥ syā, dāditya udayanīya , iyaṃ vā aditi , rasyāṃ vā etadyajñamukhena pratitiṣṭhati , asyāmupariṣṭāt , yatra vai yajñasyārdhe 'gre samṛddhaṃ kriyate kriyamāṇaṃ kriyamāṇaṃ ha vā asya samṛdhyate, saṃsthāpyaṃ prāyaṇīyam yajñasya samṛdyai , yāḥ prāyaṇīye'nuvākyāstā udayanīye yājyāḥ syu , ryā udayanīye'nuvākyāstāḥ prāyaṇīye yājyāḥ syuḥ, pathaḥ pratiprajñātyai , atho anusaṃtatyai, yadato'nyathā kuryuśchambaṭkuryuḥ //
3.7.3 anuvākaḥ

iyaṃ vai kadrū , rvāk suparṇī, chandāṃsi sauparṇāni gāyatrī triṣṭub jagatī, sā vai kadrūḥ suparṇīmātmānaṃ ajayat , sābravīt, somaṃ āhara, tenātmānaṃ niṣkrīṇīsveti, sā chandāṃsi praiṣyat , amutaḥ somaṃ āharata, tena mā niṣkrīṇīteti, tato jagatyudapatat, sā paśubhiścāgacchad dīkṣayā ca, tasmāt paśavā iti jagatīmāhu, stasmādyadā paśūn vindate'tha dīkṣate, tatastriṣṭub udapatat, sā dakṣiṇayā cāgacchattapasā ca, tasmāt triṣṭubho loke dakṣiṇā dīyante, tasmādu madhyaṃdine tapastapanīyamiti, tato gāyatyṭa udapatat, sā somaṃ āharat, tamāhriyamāṇaṃ sāmigandharvo viśvāvasurāmuṣṇāt, sa tisro rātrīrupahṛto'vasat, tasmāt tisro rātrīḥ krīto vasati, te'bruvan, punar yācāmahā iti, te devā abruvan , strīkāmā vai gandharvā , vācaṃ eva saṃbhṛtya yathā yoṣidanapakṣeyatameva tayā niṣkrīṇāmeti, taṃ vai nirakrīṇan , tasmādāhu , rvāg vai somakrayaṇī, vācaṃ vā etad gavā niṣkrīṇātīti, te'bruvan , anv ṛtīyāmahā iti, tām anv ārtīyanta, tadanṛtasya janma, tadya evaṃ vidvāntsatyānṛtāṃ vācaṃ vadati na hainaṃ druṇāti, te'bruvan, vihvayāmahā iti, tāṃ vyahvayanta, gāthāṃ devā agāyan, brahma gandharvā avadan , sā devān upāvartata, tasmādvivāhe gāthā gīyate, tasmād gāyant striyāḥ priya, stadya evaṃ vidvān gāthāṃ gāyan hastaṃ gṛhṇāti, saṃ hi jīryataḥ, sarvamāyurito , nārtiṃ nīta, stadāhu , rā vai sā punaragacchat , naiva kiṃ cana somakrayaṇīti //
3.7.4 anuvākaḥ

yā dvirūpā sā vārtraghnī, yattayā krīṇīyājjāyukamasya rāṣṭraṃ syāt , atha yasya tādṛśyanustaraṇī bhavati tājag eṣāmaparaḥ pramīyate, yā rohiṇī kṛṣṇākṣī kṛṣṇavālā kṛṣṇaśaphā sā pitṛdevatyā, yattayā krīṇīyāt pramāyuko yajamānaḥ syāt , atha yasya tādṛśyanustaraṇī bhavaty ṛtumadeṣāmaparaḥ pramīyate, yāruṇā babhrulomnī śvetopakāśā śucyadakṣī tat somakrayaṇyā rūpaṃ , svenaiva rūpeṇa krīyate, kāṇā syādakharvā śroṇā saptaśaphā, tathā sarvayā krīyate, ekahāyanyākrayyā, vāg vai somakrayaṇī, tasmāt prajāḥ saṃvatsare vācaṃ vadanti , apsu krayyā , oṣadhayo vai somā , āpā oṣadhīnāṃ rasa, stathā sa rasaḥ kriyate, kraye vā ahaṃ somasya tṛtīyaṃ savanaṃ avarundhe, vede , ti ha smāhāruṇa aupaveśiḥ, paśavo vai tṛtīyaṃ savanaṃ , paśūnāṃ carma, yaccarmaṇi nivapati tenaiva tṛtīyaṃ savanaṃ avarundhet, rohite nivapati, tasmāt paśūnāṃ rohitarūpaṃ, ānaḍuhe nivapati , anaḍvān vai sarvāṇi vayāṃsi paśūnāṃ , sarvānyeva vayāṃsi paśūnāmāptvāvarundhe , atho bahveva yajñasyāvarundhevapa, somaṃ vicinvanti pāpavasīyasya vyāvṛttyai , atho devebhya evainaṃ śundhanti, nādhvaryuḥ somaṃ vicinuyāt , na yajamāno , na yajamānasya puruṣā nopadraṣṭāro vicīyamānasya syu , ryadupadraṣṭāro vicīyamānasya syuḥ kṣudhaṃ prajā nīyu , ravartir yajamānaṃ gṛhṇīyāt, kṣodhuko'dhvaryuḥ syāt // śundha somaṃ āpanna nirasya // iti brūyāt , grasitaṃ vā etat somasya yadāpannaṃ , grasitaṃ ete somasya niṣkhidanti ye somaṃ vicinvanti, tasmāt somavikrayiṇo bahu krīṇanto bahu vindamānāḥ kṣodhukā , grasitaṃ hyete somasya niṣkhidanti , asmāko'sīti , abhitsāra evāsyaiṣa śukraste grahā, iti śukramevāsya gṛhṇāti , abhi tyaṃ devaṃ savitāraṃ, iti savitṝprasūta eva gṛhṇāti , atichandasā gṛhṇāti, sarvāṇi vai chandāṃsyaticchandāḥ, sarvairevainaṃ chandobhirgṛhṇāti, varṣma vā eṣā chandasāṃ , varṣmainaṃ samānānāṃ gamayati, pañcabhirgṛhṇāti, pāṅkto yajño , yāvāneva yajñastamālabdhai , kaikām utsarjaṃ mimīte , ayātayāmnyāyātayāmyaisva mimīte , etāvatī vā āsāmekaikasyā vīryamāpyate, tasmādimāḥ kāmaṃ prasārayati,
kāmaṃ pratyañcati, daśa kṛtvo mimīte, daśākṣarā virāṭ , virājaṃ evāpnoti , atho vairājāḥ paśavaḥ, paśūn evāvarundhemi, dvirgṛhṇāti, dve hi savane, yāvān vai somo gṛhītaḥ sa yajamānasya, yamabhyūhati sa sadasyānāṃ , prajābhyastvetyabhyūhati, gotrādgotrāddhi prasarpanti , oṣadhayo vai somo , aparimitaṃ jīvanaṃ , yat parimitaṃ gṛhṇīyāt parimitaṃ jīvanaṃ syāt , atha yadabhyūhaty aparimitasyāvaruddhyai, yajamāno vai prajāpatiḥ, prajā aṃśavo , yat somaṃ upanahyati prajānāṃ vā etat prāṇaṃ upanahyati, yadāha, prajāstvānuprāṇanvoma iti, prāṇamāsu dādhāra, kṣaumaṃ upanahyati , auṣadhaṃ vai kṣaumaṃ, oṣadhayaḥ somasya yoniḥ, sva evainaṃ yonau dadhāti, yajño yadagre devānāmagacchat taṃ rakṣāṃsyajighāṃsan , sa devatā vyavāsarpat, sarvadevatyaṃ vai vāso , yat kṣaumaṃ upanahyati sarvābhirvā etaddevatābhiryajñādrakṣāṃsyapahanti , atho sarvābhireva devatābhiryajñaṃ samardhayati //
3.7.5 anuvākaḥ

caturgṛhītamājyaṃ bhavati, catuṣpādo vai paśavaḥ, paśūn evāvarundhen, hiraṇyamavadhāya juhoti , āgneyaṃ ghṛtaṃ, agnijaṃ hiraṇyam , satanūreva satejā hūyate , eṣā vā agneḥ priyā tanūryad ghṛtaṃ , tejo hiraṇyam , yaddhiraṇyamavadhāya juhoti , agnervā etat priyāṃ tanvaṃ tejasā samardhayati , atho rūpāṇyeva grāhayati, paśavo vai ghṛtaṃ , reto hiraṇyam , yaddhiraṇyamavadhāya juhoti paśuṣu vā etad reto dadhāti, tasmādanasthakād retaso'sthanvantaḥ paśavaḥ prajāyante, baddhena juhoti, tasmāt paśūnāṃ garbhā aprapādukāḥ, prapādukāḥ paśūnāṃ garbhāḥ syuryadabaddhena juhuyāt , jūrasīti, yadvāva javata, itthamasā३ditthamasā३diti, tadasyā jūtvaṃ , dhṛtā manaseti, manasā hi vācaṃ dādhāra, juṣṭā viṣṇavā iti, yajñāyaivaināṃ juṣṭām̐ viṣṇave'kastasyāste satyasavasaḥ prasava iti, vācā hi prasūtaṃ kriyate, tanvo yantramaśīya svāheti , āśiṣaṃ evāśāste, śukramasi candramasītyu, ddharati svargasya lokasya samaṣṭyai, vāg vai somakrayaṇī, śāsti vāvaināṃ etat, tasmāt prajāḥ sṛṣṭvā prajāyante, vatso jātaḥ stanamicchati, stanaṃ kumāra icchati, cidasīti, yadvāva cikitsata, itthamasā३ditthamasā३d iti tadasyāścittvam , manāsīti, yaddhi manasā manyate yanmanasābhigacchati tadvācā vadati, dhīrasīti, yadvāva dhyāyatī, tthamasā३ditthamasā३diti , tadasyā dhītvaṃ , dakṣiṇāsīti, yat svidvācā dīyate tadasyā dakṣiṇātvam̐ , yajñiyāsīti, vāgghi yajñiyā, kṣatriyāsīti, yaṃ hi vāg juṣate sa kṣatriyo , aditirasyubhayataḥśīrṣṇīti, yat svidādityaḥ prāyaṇīya āditya udayanīyastadasyā ubhayataḥśīrṣatvaṃ , sā naḥ suprācī supratīcī bhaveti, suprācī hyeṣā prāyaṇīye supratīcyudayanīye //
3.7.6 anuvākaḥ

yat karṇagṛhītayā krīṇīyādvārtraghnī syāt , yac śṛṅgābhihitayā manuṣyadevatyā, yat padi baddhayā pitṛdevatyā, yadabaddhayāyatā syāt , yadāha mitrastvā padi badhnātv iti, mitrasyaivaināṃ pāśena yacchati, pūṣādhvanaḥ pātv iti , iyaṃ vai pūṣā , iyamevāsyā adhvānaṃ saṃbharati , indrāyādhyakṣāyeti , indro vai devānāṃ ojiṣṭha, staṃ evāsyā adhyakṣamakar, anu tvā mātā manyatām anu piteti , anumata evainaṃ mātrā pitrā bhrātrā sakhyā krīṇāti, sā devi devamachehīti, devī hyeṣā devaḥ somā, indrāya somaṃ iti , indrāya hyeṣā somaṃ acchaiti, rudrastvāvartayatv iti, rudramevāsyāḥ purastād dadhāti, svasti somasakhā punarehīti, pratyakṣamevālabdha, rudrāya vā etat paśūnapidadhāti, yadāha, rudrastvāvartayatu, yadāha, svasti somasakhā punarehīti, svastimevāsyai punarāvṛttāyai dadhāti, vāg vai somakrayaṇī, sā devarūpāṇi praviśati, yadāha, vasvyasi rudrāsīti , idamasīdamasīti, vāgvaināṃ etadāha yadyad bhavati, yadvā etat kiṃca vadaty etāṃ vā etadāptvāvarundheiu, ṣaṭ padāni anu niṣkrāmati, ṣaḍ vā ahāni vāg vibhajyate, na vai ṣaṣṭhamaharvāgativadati, sarvā vai ṣaṣṭhe'han vāg āpyate, yāvatyeva vāk tāmāpnoti, dakṣiṇenārdhena dakṣiṇamardhamanu niṣkrāmati, tasmād dakṣiṇena hastenānnamadyate, tasmād dakṣiṇo'rdha ātmano vīryavattara, stasmād dakṣiṇamardhaṃ vayāṃsyanu paryāvartante, saptame pade juhoti, sapta chandāṃsi, chandāṃsi vāk , yāvatyeva vāk tām āhutyāptvāvarundhes, sapta chandāṃsi, sapta hotrāḥ, sapta grāmyāḥ paśavaḥ, paśūṃstān evāvarundhed, bṛhaspatiṣṭvā sumne ramṇātv iti, brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇaivaināṃ yacchati, rudro vasubhirācaka iti, rudramevāsyā vasubhirākartāraṃ akaḥ, pṛthivyāstvā mūrdhannājigharmīti , eṣa vai pṛthivyā mūrdhā yaddevayajanaṃ, iḍāyāspada iti, gaurvā iḍā, tasyā vā etat padaṃ , ghṛtavati svāheti, svāhākāreṇaivaināṃ yacchati //
3.7.7 anuvākaḥ

hiraṇyaṃ nidhāya juhoti , agnimatyeva juhotyāyatanavati , andho'dhvaryuḥ syādyadanāyatane juhuyāt, paśavo vai ghṛtaṃ , paśavaḥ padaṃ , vajraṃ sphyo, yat sphyena padaṃ parilikhati vajreṇa vā etadyajamānāya paśūn parigṛhṇāti, viṣāṇayānuparilikhati, sayonīnevāsmai paśūn parigṛhṇāti, sthālyāṃ padaṃ saṃvapati , asyā vā eṣādhikriyate , iyaṃ hi paśūnāṃ yoniḥ, sva evainānyonau dadhāti, śocanti vā etat paśavo yoneśchinnā, yadapa upasṛjati śamayatyeva, yajamānāya padaṃ prayacchati, tadadhvaryurapaśurbhavati, yajamānāya hi paśūntsaṃprādāt , yadāha, tava rāyā iti, tadadhvaryuṃ paśuṣvābhajati, tenādhvaryuḥ paśumān gṛheṣu padaṃ nidadhāti, gṛheṣvevāsya paśūn dadhāti, svargo vai loka āhavanīyo , yadāhavanīya upavapedanyaloke'sya paśūn dadhyāt , gārhapatyā upavapati, gārhapatyaṃ hi paśavo'nūpa tiṣṭhante, paśubhirevainaṃ samyañcaṃ dadhāti, paśavo vai padaṃ, agnī rudro , yadagnimaty upavaped rudrāyāsya paśūn dadhyāt , yatra śāntaṃ tadupopyam , paśūnāmapradāhāya, yat somakrayaṇyā patnīṃ saṃkśāpayanti mithunatvāya, tvaṣṭrimantastveti, tvaṣṭā hi rūpāṇi vikaroti, sapemeti, sapāddhi prajāḥ prajāyante, sūryasya cakṣurāruhaṃ iti , eṣa vā apariparaḥ panthā arakṣasyo yenāsā āditya eti , amuṣya vā etadādityasya patha iti, vṛṇakti vindate vasv iti, vaso hyeṣa vindate yaḥ somaṃ krīṇāti // somavikrayinsotimaṃ te krīṇāni mahāntaṃ bahvarhaṃ bahu śobhamānaṃ , kalayā te krīṇāni, kuṣṭayā te krīṇāni, śaphena te krīṇāni, padā te krīṇāni // iti, gorvā etanmahimānaṃ udācaṣṭe , atho mahayaty evaināṃ, atho akṣaraśo vā etadyajñaṃ mimīte, suvāṅ nabhrāḍ aṅgāre bambhārā iti , ete vai devānāṃ somarakṣaya , etebhyo vā adhi chandāṃsi somamāharan , tebhya evaināmanudiśati , atho yadevātra yajñasyopaśliṣṭaṃ tat parikrīṇīte, daśabhiḥ krīṇāti, daśākṣarā virāṭ, tathā vairājaḥ kriyate , ekādaśabhiḥ krīṇāti, daśa vai paśoḥ prāṇā , ātmaikādaśa, stathā sarvaḥ kriyate, dhenvā krīṇāti , āśiraṃ evāsya krīṇāti , atho vācaṃ eva gṛhṇāti, hiraṇyena krīṇāti, śukramevāsya krīṇāti , atho teja eva gṛhṇāti, vāsasā krīṇāti, sarvadevatyamevāsya krīṇāti , ajayā krīṇāti, tapa evāsya krīṇāti, yatra vā adaśchandāṃsi somaṃ āharaṃstāni tamasā na prājānan , tato gāyattryajāmādāyodapatat, sā vā ebhyaḥ prārocayat, tato vai chandāṃsi somaṃ āharan , tat somaṃ nā ājā, miti vāvājānaḍuhā krīṇāti, vahni evāsya krīṇāti , ṛṣabheṇa krīṇāti, sendrameva krīṇāti, yad ṛṣabheṇa krīṇīyāt prajāpatinā vikrīṇīte, vatsatareṇa sāṇḍena krayyasyendramahaḥ krīṇāti, na prajāpatinā vikrīṇīte, mithunābhyāṃ gobhyāṃ krīṇāti, mithunaṃ evāsya krīṇāti //
3.7.8 anuvākaḥ

somo vā amutrāsīt, te devā gāyatrīṃ prāhiṇvan , amuṃ somaṃ āhareti, sā vitataṃ yajñamavāpaśyat, saikṣata, yadyajñasyāntareṣyāmyātmānaṃ antareṣyāmīti, tasyai vā etaṃ somo jīvagrahaṃ prābravīt, svajā asi, svabhūrasīti, somasya vā eṣa jīvagrahaḥ, somasya vā etaj jīvagrahaṃ gṛhṇīte, nādhvaryuḥ sannārtim ārcchati ya evaṃ veda, varuṇo vā eṣa etarhi varuṇadevatyo yarhyupanaddho varuṇa enaṃ bhūtvā praviśet , yadāha, mitro nā ehi sumitradhā iti, mitramevainaṃ akaḥ, śamayatyeva , indrasyorumāviśa dakṣiṇaṃ iti , aindro vai yajña , indraḥ somasya yoniḥ, sva evainaṃ yonau dadhāti , indro vā etamagrā āgataṃ ūrū nyagṛhṇīta, tāṃ vā etadanukṛtim ūrā āsādayate'porṇute, yathā śreyasyayatyaporṇuta evaṃ tat , urvantarikṣaṃ vīhīti , antarikṣadevatyo vā eṣa etarhi, pracyuta ito'prāpto'mutra adityāḥ sadā āsīdeti , ādityo vai yajño , aditiḥ somasya yoniḥ, sva evainaṃ yonau dadhāti, varuṇaṃ vā enaṃ etatsantaṃ mitramakastadenaṃ svayā devatayā vyardhayati yadāha //
astabhnād dyāṃ ṛṣabho antarikṣamamimīta varimāṇaṃ pṛthivyāḥ /
āsīdadviśvā bhuvanāni samrāḍ viśvettāni varuṇasya vratāni //
iti varuṇamevainaṃ akaḥ, svayaivainaṃ devatayā samardhayati, vaneṣu vyantarikṣaṃ tatāne, ti vāsasā paryāṇahyati, sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ, sarvābhirvā etaddevatābhiryajñaṃ krītaṃ pariśrayati, dhūrasi dhvara dhvaranta, mityāha rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣasāmantarityai, vāruṇamasi, varuṇaḥ tvottabhnātv iti, vāruṇaṃ hyeṣa etarhi varuṇadevatyam , manasāccha yanti, mahimānaṃ evāsyāccha yanti , anasā vahanti, tasmādanovāhyamoṣadhayaḥ phalaṃ pacyante, śīrṣāhāryamoṣadhayaḥ phalaṃ pacyeran yat somaṃ krītaṃ śīrṇāh hareyu, stasmād girā oṣadhayaḥ śīrṣāhāryaṃ phalaṃ pacyante, śīrṇāsā hi somaṃ krītaṃ haranti, pracyavasva bhuvanaspatā iti, bhūtānāṃ hyeṣa pati , rviśvāni abhi dhāmānīti, viśvāni hyeṣa dhāmāni abhi pracyavate, mā tvā paripariṇo mā paripanthino mā tvā vṛkā aghāyavo vidann iti, yatra vā enamada āhriyamāṇaṃ sāmigandharvo viśvāvasuramuṣṇāttādṛśebhyo vāvāsmā etadrakṣobhyo bhīṣā svastimakar, varuṇo vā eṣa krīto yajamānasya gṛhaṃ ohyate, sa īśvaro'śānto yajamānaṃ hiṃsito , ryadāha, namo mitrasya varuṇasya cakṣasā iti, śamayatyeva, śānta evohyate yajamānasyāhiṃsāyai, sarvābhyo vā eṣa devatābhyā uhyate, yadekolmukena pratitiṣṭhet pitṛdevatyo'sya yajñaḥ syāt , agnirmahatsamādheyo , agnirvai sarvā devatāḥ, sarvābhirvā etaddevatābhiryajñamāyantaṃ pratitiṣṭhati , agnīṣomau vā etau saṃbhavato , yajamānaṃ vā etā abhisaṃbhavetāṃ yajamānasya vā paśūn , tadya eṣa paśur dhāryate taṃ eva bhāgadheyamabhisaṃbhavato, devatā vā etaṃ paśuṃ dhāryamāṇaṃ nābhiprācyavanta , asmin yajña āśaṃsamānād yo'yamitarastamagnīṣomā upaprācyavetām , tasmādeṣo'gnīṣomīyo , agnīṣomābhyāṃ vā eṣa medhāyātmānaṃ ālabhate, yo dīkṣate sa vā etenaiva paśūnātmānaṃ niṣkrīṇīte, sthūlaḥ pīvā syāt , ātmano niṣkrītyai, tasmādagnīṣomīyasya paśornāśitavyaṃ , puruṣo hyetenātmānaṃ niṣkrīṇīte, tasmādagnīṣomīye saṃsthite yajamānasya gṛhe'śitavyaṃ , tarhi niṣkrīto'nṛṇo , vārtraghnaṃ vā etat, somo vai vṛtraḥ, pūrvedyurvā indro vṛtramahan, pūrvedyurvāvainaṃ etat sṛtvāthāparedyurabhiṣuṇoti, varuṇapāśābhyāṃ vā eṣo'bhidhīyate yo dīkṣate , ahorātre varuṇapāśau, yaddivā saṃsthāpayedanunmukto varuṇapāśābhyāṃ syāt , naktaṃ saṃsthāpyo, varuṇapāśābhyāṃ evonmucyate ātmano'hiṃsāyai //
3.7.9 anuvākaḥ

yukto'nyo'naḍvān bhavati, vimukto'nyo , athātithyaṃ nirvapati yajñasya saṃtatyai, patnyā hastān nirvapati, patnī vai pāreṇahyasyeśe , patyaiviva rātamanumataṃ kriyate, yadvai patnī yajñe karoti tan mithunaṃ , mithunatvāya vai patnyā hastān nirvapati , eṣa vai patnyā yajñasyānvāraṃbho yadyajñe karoti , anvāraṃbhāya vai patnyā hastān nirvapati , agnestanūrasi, viṣṇave tveti, gāyatrīṃ tena chandasā gṛhṇāti, somasya tanūrasi, viṣṇave tveti, traiṣṭubhaṃ tena , atitherātithyamasi, viṣṇave tveti, jagatīṃ tena , agnaye tvā rāyaspoṣade viṣṇave tveti , anuṣṭubhaṃ tena, śyenāya tvā somabhṛte, viṣṇave tveti, gāyatrī vai śyenaḥ somabhṛt, tāṃ vā etat punarālabhate , ayātayāmnīṃ pāṅktatvāya, pāṅkto yajño , yāvāneva yajñastamālabdhai , tadvai chandāṃsyagrahīt, taiśchandobhirgṛhītairyajñaṃ gṛhṇāti, yāvanto vā atithimanvāyantyapi teṣāṃ bhāga , śchandāṃsi vā etaṃ amuto'nvāyanti, tebhya eṣa bhāgaḥ krīyate, varuṇo vai yajñaḥ krīto , viṣṇuḥ pratataḥ, pratato vā etarhi yajña, stasmād vaiṣṇavo navakapālo bhavati, trivṛtaṃ vā etadyajñamukhe vyāyātayanti trivṛtā prayanti, te vai trayastrikapālā, strikapālo vaiṣṇavo devatayā, viṣṇuṃ vai devā ānayan vāmanaṃ kṛtvā, yāvadayaṃ trirvikramate tadasmākaṃ iti, sa vā idaṃ evāgre vyakramata , athedamathāda, stasmāt trikapālo vaiṣṇavaḥ, somasya vā etadātithyaṃ yadātithyam, athavā etadagnerātithyaṃ yadagnā agniṃ manthanti , atho yajñāya vā etat krītāya devatāṃ janayanti , atho teja evāsmai janayanti , atho upasatsu vāvāsmā etadvīraṃ janayanti , ā hāsya vīro jāyate, ye vai devāḥ sādhyā yajñamatyamanyanta teṣāṃ vā etadyadatiriktaṃ yajñe kriyate , atiriktaṃ vā etadyajñe kriyate yadagnā agniṃ juhvati, yaccaṣālāduparyūpasya tadevaināṃ spṛśati, saṃsthāpyā३n na saṃsthāpyā३, miti mīmāṃsante, yat saṃsthāpayedyajñamukhe yajñaṃ saṃsthāpayet , ātithyaṃ vā upasadāṃ prayājāstānūnaptramāśī, stasmādiḍāntameva kāryam, ātithyaṃ vā upasadāṃ prayājā, stasmāttā aprayājā , upasado vā ātithyasyānuyājā, stasmāttāstisra, strayo hyanuyājāḥ, śiro vā ātithyam , grīvā upasado, athaiṣa itaro yajñaḥ saṃhitaḥ, prajāpatervā etāni pakṣmāṇi yadaśvavārā, asya bhruvā ikṣukāṇḍe, yajñamukhaṃ prajāpati , ryajñamukhādevādhi yajñamukhaṃ pratanute , aśvo vai medhyo , yajño prajāpatiḥ, prājāpatyo'śva, stasmādāśvavāraḥ prastaraḥ, kārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti
rakṣasāmapahatyai //
3.7.10 anuvākaḥ

devā anyonyasya śraiṣṭhye tiṣṭhamānāścaturdhā vyudakrāman , agnirvasubhiḥ, somo rudrai , rindro marudbhi , rvaruṇa ādityai, stān vā etena bṛhaspatirayājayat, teṣāmindro'bhavat, tadya etena yajate bhavati, te vā anyonyasyābhidrohādabibhayu, steṣāṃ yāḥ priyāstanvā āsaṃstāḥ samavādyan , tāḥ samavāmṛśan // yo nastan napād yo no'nyonyasmai druhyādita eva saṃ nirṛchāt // iti, te yadā samavāmṛśam̐stato devā abhavan parāsurā, stadya evaṃ vidvāṃsaḥ samavamṛśanti bhavanyādtmanā, paraiṣāṃ bhrātṛvyā bhavanti, yaṃ kāmayeta, ṛdhnuyāditi, taṃ prathamamavamarśayet , ṛdhnoti, yadi kāmayeta, sarve sadṛśāḥ syuriti, sarvāntsahāvamarśayet, sarve ha sadṛśā bhavanti, ye vai te samavāmṛśannapi vā idānīṃ ३te'nyonyasmai na druhyanti, tasmātsatānūnaptriṇe na drogdhavai, yad druhyet priyāyai tanvai druhyet, te vā amuṣminnāditye priyāstanvaḥ saṃnyadadhata, tasmādeṣa tejiṣṭhaṃ tapati, tasmāt sūryadevatyā hi sarve somā gṛhyante , atho atra vai devānāṃ priyāstanva, stā evāvarundhe , āpataye tvā gṛhṇāmīti , agnaye tena vasubhyo gṛhṇāti, paripataye tveti, somāyate na rudrebhya, stanūnaptrā iti , indrāya tena marudbhyaḥ, śakmane śākvarāyeti, varuṇāya tenādityebhyo , etebhyo vai taddevebhyo 'gre gṛhyate, tebhya evainad gṛhṇāti, caturgṛhṇāti, caturdhā hi te vyudakrāman , āpataye tvā gṛhṇāmīti , ātmānaṃ eva tena gṛhṇāti, paripataye tveti, prajāṃ tena, tanūnaptrā iti, yajñaṃ tena, śakmane śākvarāyeti, paśūṃstena, yo vai devānsādhyān veda sidhyati ha vā asmai, yatra kāmayeta, iha me sidhyediti , ime vai lokā devāḥ sādhyā , ātmānaṃ eva dīkṣayā spṛṇoti, prajāmavāntaradīkṣayā saṃtarāṃ mekhalāmāyacchate, kanīyo vrataṃ upaiti , antarā hyātmānaṃ prajā, dvivratena bhavitavyaṃ , dvau vā ṛtū ahaśca rātriśca, yadekavrataḥ syāt patnīmantariyāt , yā te agne rudriyā tanūriti vrataṃ vratayati , eṣā vā asminn etarhi devatā, tāṃ prīṇāti, tasyāṃ hutaṃ vratayati, yadeto'nyathā vratayed rudra enaṃ abhimānukaḥ syāt , devatābhirvā eṣa sāyujyaṃ gacchati, yo dīkṣate yac śītābhirmārjayeta śamayeyu, ratho yathedamadbhiragnirupasṛṣṭa evaṃ syāt , atha yattaptābhirmārjayate śāntyai , atho tejo vai madantī, steja evāvarundhe //
ity uparikāṇḍe saptamaḥ prapāṭhakaḥ //