કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.8

અધ્વરાદીનાં ત્રયાણાં વિધિઃ (આસુરાઃ)
3.8.1 અનુવાકઃ

અસુરાણાં વા એષુ લોકેષુ પુર આસન્ , અયસ્મય્યસ્મિંલ્લોકે, રજતાન્તરિક્ષે, હિરિણી દિવિ, તે દેવાઃ સંસ્તંભં સંસ્તંભં પરાજયન્ત , અનાયતના હ્યાસન્ , ત એતાઃ પ્રતિપુરોઽમિન્વત, હવિર્ધાનં દિવિ , આગ્નીધ્રં અન્તરિક્ષે, સદઃ પૃથિવ્યામ્ , તેઽબ્રુવન્ , ઉપસીદામો , પસદા વૈ મહાપુરં જયન્તીતિ, ત ઉપાસીદન્ , તદુપસદામ્ ઉપસત્ત્વમ્ , તાન્ એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રાણુદન્ત, ત એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રણુત્તા અહરશ્રયન્ત, યત્ પ્રાતરુપસદં ઉપાયન્નહ્ન એનાંસ્તેન પ્રાણુદન્ત, તેઽહ્નઃ પ્રણુત્તા રાત્રીમશ્રયન્ત, યત્ સાયમ્ ઉપસદં ઉપાયન્ રાત્ર્યા એનાંસ્તેન પ્રાણુદન્ત, તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાન્ ઉપસદં ઉપૈત્યહોરાત્રાભ્યાં એવ ભ્રાતૃવ્યં એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રણુદતે, ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , અથ વૈ તર્હિ નેષુરાસીત્, તે દેવા એતામિષુઁ સમસ્કુર્વન્ , અગ્નિં શૃઙ્ગમ્ , સોમં શલ્યમ્ , વિષ્ણું કુલ્મલં , તેઽબ્રુવન્, ક ઇમાં ઇષુમવસ્રક્ષ્યતીતિ, તે દેવા અબ્રુવન્ , અયમેવ રુદ્ર ઇતિ, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વેત્યવદન્ , સોઽબ્રવીત્ , નૈવં એકશ્ચનેષુમસ્તામ્ મીમાંસાતા ઇતિ, તસ્માદેતસ્યેષુરસ્તા ન મીમાંસિતવ્યા ॥ સત્યંહમ્ ॥ ઇત્યેવ બ્રૂયાત્ , તાં વૈ રુદ્રો વ્યસૃજત્ , એષ હિ દેવાનાં ક્રૂરતમ, સ્તયેમાઃ પુરોઽભિનત્ , અગ્નિના વૈ સ તાસ્તેજસાભિનત્ , તસ્માદગ્નિઃ પ્રથમ ઇજ્યતે, યદન્યાં દેવતાં પૂર્વાં યજેદવીર્યવતીઃ સ્યુ , રષ્ટૌ કૃત્વો જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ, ચતુરુપભૃતિ, પૂર્વાર્ધો હીષોઃ સમાહિતતમઃ, સકૃત્ પરાઙ્ અતિક્રામતિ, સકૃદ્ ધ્યેવેષુઃ પરાચ્યપતત્ , અતિક્રમ્યાશ્રાવયતિ, યજ્ઞસ્યાભિજિત્યૈ, યદનતિક્રમ્યાશ્રાવયેદનભિજિતોઽસ્ય યજ્ઞઃ સ્યાત્, સ્રુવેણોપસદો જુહોતિ, પુરાં વા એષ જિતાનામન્વારોહ , એકામેકાહં જુહોત્યે, કામેકાહ, મેકાં હિ ત એકાહમજયન્ન્ એકામેકાહં , તિસ્ર ઉપસદો જુહોતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એષાં લોકાનામભિજિત્યૈ , અગ્નિના વૈ મુખેન દેવા ઇમાંલ્લોકાનન્વવાયન્નુપસદ્ભિરસુરાન્ પરાણુદ્ય , અગ્નિના વા એતન્ મુખેન યજમાન ઇમાંલ્લોકાનન્વવૈત્ય્ ઉપસદ્ભિર્ ભ્રાતૃવ્યં પરાણુદ્ય, યાઃ સાયમનુવાક્યાસ્તાઃ પ્રાતર્ યાજ્યાઃ સ્યુ , ર્યાઃ પ્રાતરનુવાક્યાસ્તાઃ સાયં યાજ્યાઃ સ્યુ, સ્તથોભયીર્ વીર્યવતીર્ભવન્તિ ॥
3.8.2 અનુવાકઃ

અયઃ પ્રથમાયામવધાય જુહોતિ, રજતં મધ્યમાયાં , હરિતં ઉત્તમાયાં, એતદ્વૈ બૃહસ્પતિર્ દેવેભ્યઃ પૂર્જયનમકરોત્ , યત્ર પુરં યુધ્યેયુસ્તદેતાભિર્જુહુયાત્, સરા વા એષા યજ્ઞસ્ય, તસ્માદ્યત્ કિંચ પ્રાચીનં અગ્નીષોમીયાત્તદુપાંશુ ચરન્તિ , અથ વા એતદગ્નીષોમીયં પ્રતિ વાચં વિસૃજન્તે, યજ્ઞમેવાપ્ત્વા વાચં વિસૃજન્તે, ઘૃતં વૈ દેવા વજ્રં કૃત્વા સોમં અઘ્નન્ , સ્રુચૌ બાહૂ, તસ્માત્ સ્રુચૌ સૌમીમાહુતિં નાશાતે, અવધિષુર્વા એતત્ સોમં યદસ્ય સ્રુચૌ ચાજ્યં ચાન્તિકમભાર્ષુ , ર્યદાહ , અંશુરંશુસ્તે દેવ સોમાપ્યાયતામિતિ, યદેવાસ્ય ઘ્નન્તઃ ક્રૂરમ્ અક્રંસ્તદક્રૂરં અક, સ્તદાપ્યાયયતિ, સર્વ ઋત્વિજા આપ્યાયયન્તિ, સર્વે હિ તાન્તં ભિષજ્યન્તિ, યન્તિ વા એતેઽસ્માલ્લોકાદ્ યે સોમં આપ્યાયયિતુમુદસ્થુઃ, પરાઞ્ચો હિ યન્તિ , ઈશ્વરાઃ પ્રમેતો , ર્યદાહ , એષ્ટા રાયા એષ્ટા વામાનિ પ્રેષે ભગાયેતિ, તેનાસ્માલ્લોકાન્ નૈતિ, તેનાસ્મિંલ્લોકે ધૃતા , અનયોર્વા એષ ગર્ભ , આભ્યામેષ આવૃશ્ચતે યઃ સોમં હન્તિ, યદાહ, નમો દિવે નમઃ પૃથિવ્યા ઇતિ , આભ્યામેવ નમોઽકર્, આતિથ્યં વા ઉપસદાં પ્રયાજા, સ્તાનૂનપ્ત્રમાશી, સ્તસ્માન્ ન હોતારં વૃણીતે નાર્ષેયમ્ ॥ સીદ હોતઃ ॥ ઇત્યેવાહ ચતુર્વ્રતસ્તિસ્ર, શ્ચત્વારિ હીષોઃ પર્ણાનિ, ત્રિવ્રતસ્તિસ્ર, સ્ત્રિષન્ધિર્ હીષુઃ, શૃઙ્ગં શલ્યઃ કુલ્મલં , દ્વિવ્રતસ્તિસ્રો , દ્વિષન્ધિર્ હીષુઃ, શલ્યશ્ચ કુલ્મલં ચ , એકવ્રતસ્તિસ્ર , એકા હ્યેવેષુ , એષા વૈ પરોવરીયસી દીક્ષા કનીયો વ્રતં ઉપૈતિ, જ્યાયાંસં લોકમભિજયતિ , એકવ્રતસ્તિસ્રો , દ્વિવ્રતસ્તિસ્ર, સ્ત્રિવ્રતસ્તિસ્ર , શ્ચતુર્વ્રતસ્તિસ્ર , એષા વા ઉત્ક્રામન્તી સ્વર્ગકામસ્ય , ઉત્તરમુત્તરં શ્વઃ શ્વઃ શ્રેયાન્ ભવતિ ય એવં વેદ, યદ્ દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમસ્યોપસદઃ સ્યુરશાન્તા નિદહેયુ , ર્યત્ તિસ્રોઽહિનસ્ય યથા ગરીયાન્ ભાર ઉષ્ણિહાં નિશૃણાત્ય્ એવં તત્, તત્ તિસ્ર એવાગ્નિષ્ટોમસ્યોપસદઃ કાર્યા દ્વાદશાહિનસ્ય સવીર્યત્વાય ॥
3.8.3 અનુવાકઃ

અભ્યર્ધો વૈ દેવેભ્યો યજ્ઞ આસીત્, તે નાવિદુ , રિહ વા સ ઇહ વેતિ , અસ્તિ યજ્ઞ , ઇતિ ત્વવિદુસ્તેન વૈ સંસૃષ્ટિમૈચ્છન્ , તં પ્રૈષમૈચ્છન્, તન્નાવિન્દન્ , તં વયાંસ્ય્ ઉપર્યુપરિ નાત્યયતન્ , તં ઇન્દ્ર ઉપર્યુપર્યત્યક્રામત્, તમચાયત્, સોઽવેત્ , અચિકેદ્વૈ મેતિ, સોઽબ્રવીત્, કોઽસા ઇતિ , અહં દુર્ગે હન્તેતિ , અથ કસ્ત્વમસીતિ , અહં દુર્ગાદાહર્તેતિ, સોઽબ્રવીત્ , દુર્ગે વૈ હન્તાવોચથા , અયં વરાહ આમુખ એકવિંશત્યાઃ પુરાં પારેઽશ્મમયીનાં , તસ્મિન્નસુરાણાં વસુ વામમન્ત, સ્તં જહીતિ, તોયેન્દ્રો દ્રુંભૂલ્યાભ્યાયત્ય પુરસ્તાદ્ ભિત્ત્વા હૃદયં પ્રાવૃશ્ચત્ , એતદ્વા એષાભ્યનૂક્તા ॥
અતિવિદ્ધા વિથુરેણા ચિદસ્તાસ્ત્રિઃસપ્ત સાનુ સંહિતા ગિરીણાં ।
ન તદ્દેવો ન મર્ત્યસ્તુતુર્યાદ્યાનિ પ્રવૃદ્ધો વૃષભશ્ચકાર ॥
ઇતિ સોઽબ્રવીત્ , દુર્ગાદ્વા આહર્તાવોચથા , એતમાહરેતિ, તં વૈ વિષ્ણુરાહરત્ , યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુ , ર્યજ્ઞો વૈ તદ્યજ્ઞમસુરેભ્યોઽધ્યાહરત્ , યજ્ઞેન વૈ તદ્યજ્ઞં દેવા અસુરાણામવિન્દન્ત , એતદ્વા એષાભ્યનૂક્તા ॥
વિશ્વેત્તા વિષ્ણુરાભરદુરુક્રમસ્ત્વેષિતઃ ।
શતં મહિષાન્ ક્ષીરપાકમોદનં વરાહમિન્દ્ર એમુષમ્ ॥
ઇતિ તદ્વૈ દેવા યજ્ઞમવિન્દન્, યદ્વૈ તદ્યજ્ઞમવિન્દઁસ્તદ્દેવયજનસ્ય દેવયજનત્વં , યદ્દેવયજનમિછન્તિ યજ્ઞં ઇચ્છન્તિ, યદ્વિન્દન્તિ યજ્ઞં વિન્દન્તિ, યદ્વાવ યજમાનો જોષયતે તદ્દેવયજનં , યજ્ઞં વાવૈતદ્યજમાનો જોષયતે અસુરાણાં વા ઇયમગ્ર આસીત્ , યાવન્ નિષદ્ય પરાપશ્યંસ્તદ્દેવાનાં , તે દેવાઃ સલાવૃકીમબ્રુવન્, યાવદિયં ત્રિઃ સમન્તં પર્યેતિ તદસ્માકં ઇતિ, સા વા ઇમાં ત્રિઃ સમન્તં પર્યૈત્તદ્વૈ દેવા ઇમામવિન્દન્ત, તદ્ વેદ્યા વેદિત્વં , વિષ્ણું વૈ દેવા આનયન્ વામનં કૃત્વા, યાવદયં ત્રિર્વિક્રમતે તદસ્માકં ઇતિ, સ વા ઇદં એવાગ્રે વ્યક્રમત , અથેદમથાદ, સ્તદ્વૈ દેવા ઇહ મામવિન્દન્ત, તદ્ વેદ્યા વેદિત્વં , સર્વા વા ઇયં પૃથિવી વેદિ , રિયં મેખલં, ઇતિ ત્વેવાસ્યા યજમાનઃ પરિગૃહ્ણીતે, યાવદ્યાવદ્વૈ યજમાનો વેદ્યાઃ કુરુતે તાવત્તાત્તાવત્તાત્પૃથિવ્યા જયતિ, તસ્માન્મહતી કાર્યા જ્યાયસી જ્યાયસી, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તદ્યત્ કિંચાસુરાણાં સ્વમાસીત્તદ્દેવા વેદ્યાવિન્દન્ત, તદ્ વેદ્યા વેદિત્વં , તેષાં યત્ પ્રિયં વસ્વ્ આસીત્તેનાપાધાવન્નનેન ચિન્મુચ્યામહા ઇતિ, તદ્દેવા ઉત્તરવેદ્યાવિન્દન્ત, તદુત્તરં વૈ શ્રેયોઽવિદામહીતિ, તદુત્તરવેદ્યા ઉત્તરવેદિત્વં , તદ્ય એવં વિદ્વાન્ વેદિં ચોત્તરવેદિં ચ કુરુતેઽભિપૂર્વમેવ સપત્નસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય વસુ વેદો વૃઞ્જાન એતિ ॥
3.8.4 અનુવાકઃ

ષટ્ત્રિંશત્ પ્રક્રમાઃ પ્રાચી, ચતુર્વિંશતિરગ્રેણ, ત્રિંશજ્જઘનેન, તથા વિરાજા સંમિતા , અથો છન્દાંસિ વૈ વિરાટ્, છન્દાંસિ વાવાસ્યૈતદ્યજ્ઞમુખે યુનક્તિ , એતદ્વા એષાભ્યનૂક્તા ॥
ઇન્દ્રાણી પત્યા સુજિતં જિગાયોદંશેન પતિવિદ્યે બિભેદ ।
ત્રિંશદ્યસ્યા જઘનં યોજનાનિ ઉપસ્થા ઇન્દ્રં સ્થવિરં બિભર્તિ ॥
ઇતિ, યદ્વાવ પ્રાચીનપ્રવણં તદ્દેવયજનં , પ્રાઞ્ચં હિ તં શયાનં અવિદન્ , અથ યત્ પ્રાચીનપ્રવણં ઉદીચીનાપનતં તદ્યજેત, યઃ કામયેતોભયોર્ લોકયોર્ ઋધ્નુયાં ઇતિ , ઉભયોર્વા એતલ્લોકયો, રુભયોરેવ લોકયોર્ ઋધ્નોતિ , અથ યસ્ય દેવયજનસ્યોત્તરાદન્યદ્દેવયજનં તદ્યજેત, યઃ કામયેતા, ઽભિ મોત્તરો યજ્ઞો નમેદિતિ , એતદ્વા ઉત્તરાવન્નામ દેવયજનં, અભ્યેનં ઉત્તરો યજ્ઞો નમતિ , અથ યસ્ય દેવયજનસ્ય મધ્યતો બહુલા ઓષધયસ્તત્ પશુકામો યજેત, પશવો વા ઓષધયઃ, પશુમાન્ ભવતિ, યત્સમં પ્રતિષ્ઠિતં તદ્ ગતશ્રીર્યજેત, પ્રતિષ્ઠિતં વા એતત્, પ્રતિષ્ઠિત એષ યો ગતશ્રી, સ્તદેવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, પાપો હિ સ, તતઃ પ્રચ્યવમાનો , અથ યસ્ય દેવયજનસ્યાપઃ પુરસ્તાત્ તદ્યજેત, યઃ કામયેતા, ઽભિ મોત્તરો યજ્ઞો નમેદિતિ , એતદ્વૈ પુરોહવિર્નામ દેવયજનં, અભ્યેનં ઉત્તરો યજ્ઞો નમતિ , અથ યસ્ય દેવયજનસ્ય પન્થાઃ પુરસ્તાદિરિણં વા કર્તો વા ભ્રાતૃવ્યવાન્ યજેત , એતદ્વા આપ્તં દેવયજનં સદેવં , યદ્ધિ દેવયજનાદ્દેવયજનં ઉચ્શિંષેદ્ ભ્રાતૃવ્યાય લોકં ઉચ્શિંષેત્ , અથ યસ્ય દેવયજનસ્યાહવનીયાદન્યાઃ પ્રાચીરાપો ધાવન્તિ ગાર્હપત્યાદન્યાઃ પ્રતીચીસ્તદ્યજેત યં તલ્પે વા પાત્રે વા મીમાંસેરન્ , અનુષક્તો હિ વા એષ પાપ્મના , અથૈતન્ મીમાંસન્તે , એતદ્વૈ વ્યાવૃત્તં પાપ્મના, પાપ્મનૈવૈનં વ્યાવર્તયન્તિ, યદ્વૈ યજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે પ્રાચીનં અસ્ય સમૃદ્ધં એતિ પ્રતીચીનં વ્યૃદ્ધં , પશવો વૈ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધં, આપઃ ખલુ વૈ પશવો , યત્ પ્રત્યઙ્ઙ્ અવભૃથમભ્યવેયાદ્યજ્ઞસ્ય વ્યૃધ્યેન વ્યૃધ્યેત , અથ યત્ પ્રાઙ્ અવભૃથમભ્યવૈતિ યજ્ઞસ્ય વા એતત્ સમૃધ્યેન સમૃધ્યતે, યત્ ત્ર્યુન્નતં તદ્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ યજેત, યસ્યાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચાન્તરોન્નતં , યસ્ય હવિર્ધાનં ચ સદશ્ચાન્તરોન્નતં , યસ્ય સદશ્ચ ગાર્હપત્યં ચાન્તરોન્નતં, અતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , વિષ્ણોરેવોજ્જિતમન્વ્ ઇમાંલ્લોકાન્ ઉજ્જયતિ, પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદતે , અથ યસ્ય દેવયજનસ્ય દક્ષિણત ઉન્નતં તદ્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ યજેત , એતાં વૈ દિશં દેવા અસુરાન્ પ્રણુદ્ય સ્વર્ગં લોકમાયન્ , અથૈભ્યોઽમુમાદિત્યં પરિધિં પર્યદધુરપુનરાભાવાય , એતાં વા એતદ્દિશઁ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં પ્રણુદ્ય સ્વર્ગં લોકં એતિ , અથાસ્મા અમુમાદિત્યં પરિધિં પરિદધાત્યપુનરાભાવાય, સ્થલે યજેત યઃ કામયેતો, ભયેષાં દેવમનુષ્યાણાં પ્રકાશં ગછેયમિતિ, પ્રકાશો વૈ નામૈતદ્દેવયજનં, ઉભયેષાં દેવમનુષ્યાણાં પ્રકાશં ગચ્છતિ , અભિશસ્યમાનં યાજયેત્, પરોક્ષં ગુહા વને પરોક્ષં પૃષ્ઠાનિ અપેયુઃ, પરોક્ષં વા એષ યમભિશંસન્તિ, પરોક્ષમેવાસ્માદ્ ગુહા પાપીયાં વાચં કરોતિ , અથ યસ્ય હોતા પ્રાતરનુવાકમનુબ્રુવન્નગ્નિમપઃ સૂર્યં તાનિ પશ્યેત્તદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેત, બ્રહ્મવર્ચસં વા અગ્નિ , ર્બ્રહ્મવર્ચસં આપો , બ્રહ્મવર્ચસં અસ્મા આદિત્યો બ્રહ્મવર્ચસમેવ સંદધાતિ, બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ , અથ યસ્ય દેવયજનસ્યાન્યા અન્યા મધ્યતો બહુલા ઓષધયો , અતો વા અઙ્ગિરસઃ પશૂનસૃજન્ત, તત્ પશુકામો યજેત , અથ યસ્ય દેવયજનસ્ય મધ્યત ઉન્નતં, અતો વા અઙ્ગિરસઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તત્ સ્વર્ગકામો યજેત, નિર્વસ્કેઽભિચરન્ યજેત, યથૈવૈતં નિર્ણયત્યેવં તં નિર્ણયતિ યમભિચરતિ, યત્ કાર્યમિવ સ્યાત્તદ્યજેત, યઃ કાર્ય ઇવ સ્યાત્ , આત્મા વૈ દેવયજનં , કરોત્ય્ એવૈનં , યે યુવાન આર્ષેયા ઋત્વિજો વહ્નયસ્તદ્દેવયજનં , તસ્માદાહુ , ર્યુવૈવાર્ત્વિજીના ઇતિ , અગ્નિર્વાવ દેવયજનં , તદ્ય એવં વિદ્વાન્ યત્રૈવ ક્વચાગ્નિમાધાય યજતે દેવયજન એવ યજતે ॥
3.8.5 અનુવાકઃ

યદ્વા અસ્યા યજ્ઞિયં મેધ્યઁ યત્સદેવં તદુત્ક્રમ્યાતિષ્ઠદન્તરા દેવાસુરાન્ત્સંયતાન્સિંહીરૂપમિવ ભૂત્વા, તેઽવિદુ , ર્યતરાન્ વા ઇયમ્ ઉપાવર્ત્સ્યતિ ત ઇદં ભવિષ્યન્તીતિ, તસ્યાં વા ઉભય ઐચ્છન્ત, સા નાન્યતરાંશ્ચનોપાવર્તત, તાં દેવા અપાશાસુ , રુપ ના આવર્તસ્વે, તિ સાબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વેત્યબ્રુવન્ , સાબ્રવીત્ , માં એવ પૂર્વાં અગ્નેર્ વ્યાઘારયાત્, સ યત્કામો માં વ્યાઘારયાત્ તં એવ સ કામં અશ્નુવદિતિ, તાં દેવાઃ પૂર્વાં અગ્નેર્ વ્યાઘારયન્ , તતો દેવા અભવન્, પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાન્ એતાં પૂર્વાં અગ્નેર્ વ્યાઘારયતિ ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, યદ્વૈ તદુત્ક્રમ્યાતિષ્ઠદન્તરા દેવાસુરાન્ત્સંયત્તાન્સિંથીરુપમિવ ભૂત્વા, સા વા ઉત્તરવેદિ, સ્તપ્તાયની મેઽસીતિ, તપ્તા હિ તે તામ્ અવિન્દન્ત, વિત્તાયની મેઽસીતિ, વિત્તા હિ તે તામ્ અવિન્દન્ત , અવતાન્મા નાથિતં ઇતિ, નાથિતાં હિ સા તાનાવદ, વતાદ્વ્યથિતં ઇતિ, વ્યથિતાં હિ સા તાનાવત્ , એતદેતદ્વા એતયા દેવા અસુરાણામવિન્દન્ત , એતદેતદેવૈતયા યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , અગ્ને અઙ્ગિરો યોઽસ્યાં પૃથિવ્યામધ્યસીતિ, ય એવૈષુ ત્રિષુ લોકેષ્વગ્નયસ્તાન્ એવાવરુન્ધે, વિદેરગ્ને નભો નામ યત્તા ઇતિ, નભો હિ નામ સોઽગ્નિરાસીત્ , જાનુદઘ્નં ખેય, મેતાવતી વા અસ્યાઃ પૃથિવ્યા જીવં યજ્ઞિયમ્ , તદેવાવરુન્ધે એ, સિંહીરસિ, મહિષીરસીતિ, સિંહીરૂપમિવ હિ તન્મહિષીરૂપમિવ ભૂત્વાતિષ્ઠત્ , દેવેભ્યઃ શુન્ધસ્વ, દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેતિ, દેવેભ્ય એવૈનાં શુન્ધન્તિ, દેવેભ્યઃ શુમ્ભન્તિ, નિઃસારયતિ, યદેવાસ્યા ઉદ્ઘ્નન્તઃ ક્રૂરમ્ અક્રંસ્તદક્રૂરં અક, સ્તન્ નિઃસારયતિ , ઇન્દ્રઘોષાસ્ત્વા પુરસ્તાદ્વસુભિઃ પાન્ત્વિતિ , એતદ્દેવત્યા વા ઇમા દિશો , યથાદેવતં એવૈનાં પ્રૌક્ષીત્ , અતો વૈ દેવા અસુરાન્મનસા વિનુદ્ય સ્વર્ગં લોકમાયન્ , ત એતા દેવતા અન્તતોઽદધતાસુરાણામનન્વગ્ભાવાય , અતો વા એતદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં મનસા વિનુદ્ય સ્વર્ગં લોકં એતિ, સ એતા દેવતા અન્તતો ધત્તે ભ્રાતૃવ્યસ્યાનન્વગ્ભાવાય, તેઽકામયન્ત, સપત્નં ભ્રાતૃવ્યં સહેમહીતિ, સિંહીરસિ સપત્નસાહી સ્વાહેતિ, તં એવ તેન કામં આશ્નુવત, સપત્નં ભ્રાતૃવ્યં સાઢ્વા તેઽકામયન્ત, પશવો નઃ સ્યુરિતિ, સિંહીરસિ રાયસ્પોષવનિઃ સ્વાહેતિ, તં એવ તેન કામં આશ્નુવત, સપત્નં ભ્રાતૃવ્યં સાઢ્વા પશૂન્ ભિત્ત્વા તેઽકામયન્ત, પ્રજા નઃ સ્યાદિતિ, સિંહીરસિ સુપ્રજાવનિઃ સ્વાહેતિ, તં એવ તેન કામં આશ્નુવત, સિંહીરસ્યાદિત્યવનિઃ સજાતવનિઃ સ્વાહેતિ , આદિત્યાભિર્ હિ સા પ્રજાભિઃ સહ, તેઽકામયન્ત, દેવા નો યજ્ઞં વિદ્યુરિતિ, સિંહીરસિ , આવહ દેવાન્ દેવાયતે યજમાનાય સ્વાહેતિ, તં એવ તેન કામં આશ્નુવત, ભૂતેભ્યસ્ત્વે, ત્યુદ્દિશતિ, દેવા હ્યેવ ભૂતા , યત્ર વા અદોઽગ્નિર્ હોત્રાદ્ ભીષાપાક્રામત્ સ સર્વેષુ ભૂતેષ્વવસત્ , યાં પશુષ્વવસત્તામ્ અનાછિન્નસ્તુકસ્યાન્તરાશૃઙ્ગં અવસત્ , યાં વનસ્પતિષુ પૂતુદ્રૌ, યામોષધીષુ તાં સુગન્ધિતેજને, યત્ સંભારાન્ત્સંભરતિ યદેવાત્રાગ્નેર્ ન્યક્તં તત્ સંભરતિ, યાનિ વા અદોઽગ્નિરસ્થાનિ અધૂનુત સ પૂતુદ્રુરભવત્ , યન્ માંસં તદ્ ગુગ્ગુલુ, યત્ પૂયિતં ઉપશ્લિષ્ટઁ સ સુગન્ધિતેજનો , યદેતે સંભારા ભવન્તિ યદેવાત્રાગ્નેર્ ન્યક્તં તસ્યાવરુદ્યૈનિ, વિશ્વાયુરસિ, પૃથિવીં દૃંહેતિ , એષાં હ્યેતે લોકાનાં વિધૃત્યૈ પરિધીયન્તે, ધ્રુવક્ષિતિરસિ , અન્તરિક્ષં દૃંહેતિ , અન્તરિક્ષં હિ યજ્ઞો , અચ્યુતક્ષિદસિ, દિવં દૃંહેતિ, દિવં એવૈનં અજીગમત્ , અગ્નેર્ભસ્માસિ , અગ્નેઃ પુરીષમસીતિ , અગ્નેર્ હ્યેતદ્ ભસ્માગ્નેઃ પુરીષં , દેવપાત્રં વા ઉત્તરવેદિ, દેવેભ્યો દેવપાત્રં પ્રોચ્યં , વૈભ્રાજા દેવા , યદાહ, વિભ્રાડ્ બૃહત્ પિબતુ સોમ્યં મધ્વ્ ઇતિ, દેવેભ્યો વા એતદ્દેવપાત્રં પ્રાહ, પ્ર વસીયસઃ પાત્રં આપ્નોતિ, બ્રાહ્મણં તુ પાત્રે ન મીમાંસેત યઃ પાત્રિય ઇવ સ્યાત્ ॥
3.8.6 અનુવાકઃ

એતાવતી વા ઇયં પૃથિવી યાવતી વેદિ , રપરિમિતાદ્વા એતદ્ ભ્રાતૃવ્યં નિર્ભજ્ય યજમાનાય પરિગૃહ્ણાતિ , ઋક્ષં વા અમેધ્યમ્, આપો હવિ , ર્યત્ પ્રોક્ષતિ મેધ્યમેવૈનત્ કરોતિ , ઋક્ષં વા અમેધ્યમ્ , યદ્ બર્હિઃ સ્તૃણાતિ મેધ્યામેવૈનાં કરોતિ , એતાવતી વા ઇયં પૃથિવી યાવતી વેદિઃ, પ્રજા બર્હિ , ર્યદ્ બર્હિઃ સ્તૃણાતિ , અસ્યાં વા એતત્ પ્રજાઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ, પ્રજા બર્હિ , ર્યત્ પ્રસ્તરમ્ ઉત્તરં બર્હિષઃ સાદયતિ યજમાનં વા એતદુપરિષ્ટાદાસાં પ્રજાનાં દધાતિ , અથ યત્ તૃણે અન્તર્દધાતિ તેન યજમાનો યજમાનેન વ્યાવર્તતે, બહુલં બર્હિઃ સ્તૃણાતિ , અક્ષોધુકા અસ્ય પશવો ભવન્તિ, પ્રાચીનં બર્હિઃ સ્તૃણાતિ, પ્રાઙ્ હિ યજ્ઞો , યત્ પ્રતીચીનં સ્તૃણીયાત્ પ્રત્યાદાજ્યાસ્ય રાષ્ટ્રં ઘાતુકં સ્યાત્ , દેવેષુર્વૈ વેદિ , ર્યત્ર વૈ દેવેષ્વા સંનતયા કામયતે તદ્ધન્તિ, યદ્ વેદિં કલ્પયતિ દેવેષું વા એતત્ સંનમતિ, તયા સંનતયા યત્ર યજમાનઃ કામયતે તદ્ધન્તિ, ત્રયો વૈ પૂર્વેઽગ્નયઃ પ્રાધન્વન્ હવ્યં દેવેભ્યો વહન્તો , વષટ્કારઃ પ્રાવૃશ્ચત્ , અથ યોઽયમિદાનીં સ ભીષાપાદ્રવદ્ ઈદૃગ્ ઉ સ આરિષ્યતીતિ, તં દેવા અપાશાસુ , રુપ ના આવર્તસ્વેતિ, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વેત્યબ્રુવન્, સોઽબ્રવીત્, ત્રયો વૈ મે પૂર્વે ભ્રાતરઃ પ્રાધન્વન્ હવ્યં દેવેભ્યો વહન્તો , વષટ્કારઃ પ્રાવૃશ્ચત્તેષાં ભાગોઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, ત્યબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , યદેવ કિંચાહુતં બહિષ્પરિધિ સ્કન્દેત્તદેવ તેષાં ભાગધેયમસદિતિ, તેષાં વા એતદ્ ભાગધેયમ્, અસ્થન્વન્તો હિ વૈ ત આસન્ , અથ તે પ્રાધન્વન્ , સોઽબ્રવીત્ , અસ્થાનિ નુ ધવિષ્યે , અથોપાવર્ત્સ્યામીતિ, તે વા અન્વાયન્ , તે સમન્તં પર્યવિશન્ યજ્ઞસ્ય ગોપીથાય , અયં વાવ યજ્ઞાયોપધીયતેઽયં યજમાનાયા,ઽયં ભ્રાતૃવ્યાય , ઇમૌ પ્રતરં કરોતીમમપતરમ્ , યજ્ઞેન વા એતદ્યજમાનં પ્રતરં કરોતિ , યજ્ઞેનાસ્ય ભ્રાતૃવ્યમપતરં કરોતિ, સંધિં પ્રતિજુહોતિ, ન હ્યગ્નિમાહુતિસ્તરતિ, મુખત એવૈનાન્ પ્રીણાતિ , અથો સુતીર્થેન વા એતદાહુતીસ્તારયતિ , અયં વાવ ભૂપતિ , રયં ભુવનપતિ , રયં ભૂતાનાં પતિ , રથ યોઽયમિદાનીં સ ભૂતિ , ર્યદાહુતં બહિષ્પરિધિ સ્કન્દેત્તદભિમન્ત્રયેત ॥ભૂપતયે સ્વાહા, ભુવનપતયે સ્વાહા, ભૂતાનાં પતયે સ્વાહા ॥ ઇતિ ભાગધેયં વાવૈષામેતત્, પ્રીણાત્ય્ એવૈનાન્, અથો હવિષા વા એતત્ સ્કન્નેન દ્વિતીયામાશિષં અવરુન્ધે , એતદ્ધ સ્મ વા આહારુણ ઔપવેશિઃ, કિમુ સ યજ્ઞેન યજેત યો હવિષા સ્કન્નેન દ્વિતીયામાશિષમવરુન્ધં ન વિદ્યાદિતિ, તદ્ દ્વિતીયાં એવૈતેનાશિષં અવરુન્ધે ॥
3.8.7 અનુવાકઃ

યે પુરા ગ્રન્થયો ભવન્તિ તાન્ વિસ્રંસયન્તિ માનુષસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ, પ્રણેનિજતિ, યદેવૈનયોરભિનિષણ્ણં શમલં અમેધ્યં તં શુન્ધન્તિ, યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિયા ઇતિ જુહોતિ, યુક્ત્યા એવ, સાવિત્ર્યા જુહોતિ, સવિતૄપ્રસૂતે એવ પ્રવર્તેતે, હવિર્વૈ હવિર્ધાને, યદુપાનક્તિ હવિર્ભૂત એવ પ્રવર્તેતે, અથો અભિવૃત્તે એવ પત્નિ ઉપાનક્તિ, યદ્વૈ પત્ની યજ્ઞે કરોતિ તન્ મિથુનં , મિથુનત્વાય વૈ પત્નિ ઉપાનક્તિ , એષ વૈ પત્ન્યા યજ્ઞસ્યાન્વારંભો યદ્યજ્ઞે કરોતિ , અન્વારંભાય વૈ પત્નિ ઉપાનક્તિ, પ્રાચીનં ઉપાનક્તિ, પ્રાઙ્ હિ યજ્ઞ, સ્ત્રિરન્યત્ ત્રિરન્યદુપાનક્તિ , અપરિમિતં હિ મનુષ્યા ઉપાઞ્જન્તિ, દક્ષિણત ઉપાનક્તિ , ઉદીચી હ્યેતે મનુષ્યલોકમુપાવર્તેતે, નિરૃતિગૃહીતો વા એષ ઉભયતઃ સંદષ્ટઃ શુષ્કો , યદુપાનક્તિ શમયત્યેવ, શુષ્કો વા એષ દુર્વાગ્ યજમાનસ્ય ગૃહમાવદતિ, સ ઈશ્વરોઽશાન્તો યજમાનં હિંસિતો, સ્તદનુગૃહ્ણન્તો યન્તિ, યદ્યુત્વે ઓંઉદેત્ સુવાગાવદ દેવ દુર્યાન્ ઇતિ વદેત્ , શમયત્યેવ , અથો ઽશમયિત્વૈવાશિષં આશાસ્તે, હવિર્વૈ હવિર્ધાને સ્તીર્ત્વા વૈ બર્હિર્ હવિરાસાદયન્તિ, તસ્માત્ પ્રસ્તરં સ્તીર્ત્વા પ્રવર્તયન્તિ, હવિર્વૈ હવિર્ધાને, અનૂચ્યમાનાસુ વૈ સામિધેનીષુ હવિરાસાદયન્તિ, તસ્માત્ પ્રવર્ત્યમાનયોર્ હોતાન્વાહ , ઇમે વા એતે, ઇમે વા એતત્ પ્રવર્તયન્તિ યદ્ધવિર્ધાને, તસ્માત્ પૂર્વસ્યા જનતાતા અપરા જનતા ક્ષેત્રં અભ્યારોહુકા, તે યર્હિ પ્રવર્તયેયુસ્તર્હિ હોતાનુબ્રુવન્મનસા પદા તાં જનતાં પ્રતિનુદે , દપર્જન્યં ભયં નુદેતિ, વિડ્ વા એષા, વિશઁ વા એતત્ પ્રતિનુદતે , અનભ્યવચારુકાસ્ય વિટ્ ક્ષેત્રં ભવતિ, નીયાનં વૈ રક્ષાંસિ યજ્ઞં અવયન્તિ, યદ્વર્ત્મનિ જુહોતિ રક્ષસામપહત્યૈ, વૈષ્ણવ્યા જુહોતિ, વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો, વિષ્ણુનૈવ યજ્ઞેન યજ્ઞાદ્રક્ષાંસ્યપહન્તિ, યદ્ ગાયત્ર્યા જુહોતીમાં તેનાક્રમતે, યત્ ત્રિષ્ટુભાન્તરિક્ષં તેન , અથ યદાહવનીયં ગચ્છતઃ સ્વર્ગં તેન લોકં , ત્રીન્ પ્રક્રમાન્ પ્રતિવિક્રમતે, ત્રયો વા ઇમે લોકા, ઇમાન્ એવ લોકાન્ યજમાનાયોચ્શિંષતિ, વૈષ્ણવમસિ, વિષ્ણુસ્ત્વોત્તભ્નાત્વ્ ઇતિ, વૈષ્ણવં હિ હવિર્ધાનં , દિવો વિષ્ણ ઉત વા પૃથિવ્યા, ઇતિ દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય મેથીન્ નિહન્તિ, મુખત એવ યજ્ઞસ્યાશિષં અવરુન્ધે , યમધ્વર્યુઃ પ્રથમં ગ્રન્થિં ગ્રથ્નાતિ તં પ્રથમં વિસ્રંસયતિ, યદન્યં પૂર્વં વિસ્રંસયેદમેહેન પ્રમીયેત, વિષ્ણોર્નુ કં વીર્યાણિ પ્રવોચં ઇત્યુત્તરસ્ય હવિર્ધાનસ્ય મેથીન્ નિહન્તિ વૈષ્ણવ્યા, વૈષ્ણવં હિ હવિર્ધાનં , સ્વયૈવ દેવતયા, યો અસ્કભાયદુત્તરં સધસ્થમ્ ઇતિ , અદો વા ઉત્તરં સધસ્થમ્, અમુષ્મિન્ન્ એવ હવિર્ધાનં સંમિનોતિ ॥
આ વાં ઉપસ્થમદ્રુહા દેવાઃ સીદન્તુ યજ્ઞિયાઃ ।
ઇહાદ્ય સોમપીતયે ॥
ઇતિ ય એવ દેવા યજ્ઞિયાસ્તાન્ હવિર્ધાના આસાદયતિ, તાં શ્વો ભૂતેઽભિયજતે, દણ્ડો વા એતદૌપરો વષટ્કારેણ નિરહન્, યચ્ છદિરભિનિદધાતિ , અપિહિત્યા અછિદ્રત્વાય, વિષ્ણોઃ પૃષ્ઠમસીત્ય, દ એવ, વિષ્ણો રરાટમસીત્ય, દ એવ, વિષ્ણોઃ શિપ્રે સ્થા, ઇતીમે એવ, મુખતો વા એતત્, સ્વયા દેવતયા શિરો યજ્ઞસ્ય સંભરતિ, વિષ્ણોઃ સ્યૂરસીતિ, તસ્માદિદં શિરઃ ષોઢાવિષ્કૃતં , પ્ર તદ્વિષ્ણુઃ સ્તવતે વીર્યેણેતિ પ્રાઙ્ ઉત્ક્રમ્ય વદતિ, , અતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , વિષ્ણોરેવોજ્જિતિમ્ અન્વ્ ઇમાંલ્લોકાન્ ઉજ્જયતિ, પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદતે ॥
3.8.8 અનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ, સવિતૃપ્રસૂત એવૈનાં આદત્તે , અશ્વિનોર્બાહુભ્યાં ઇતિ , અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામધ્વર્યુઃ, પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં ઇતિ, દેવતાભિરેવ , અભ્રિરસિ નારિરસીતિ, ક્રૂરમિવ વા એતદ્યદભ્રિઃ, શમયત્યેવ , ઇદમહં રક્ષસો ગ્રીવા અપિકૃન્તામી, ત્યાહ રક્ષસાં ધ્વરાયૈ રક્ષસામન્તરિત્યૈ , ઇદમહં સોમે સમાનો યોઽસમાનોઽરાતીયતિ તસ્ય ગ્રીવા અપિકૃન્તામીતિ, સમાનો વા હ્યસમાનો વારાતીયતિ સર્વમેવૈતયા પર્યાપત્, પ્રાણા વા ઉપરવાઃ, શિરો હવિર્ધાનં , શીર્ષન્ વા ઇમે પ્રાણા, સ્તસ્માદ્ધવિર્ધાને , અન્તર્વા ઇમે શીર્ષન્ પ્રાણા, સ્તસ્માદન્ત, શ્ચત્વારો વા ઇમે શીર્ષન્ પ્રાણા, સ્તસ્માચ્ચત્વારઃ સંતૃણ્ણાઃ પરઃ, સંતૃણ્ણા હિ પરઃ પ્રાણા , વિધૃતા ઉપરિષ્ટાત્ , વિધૃતા હીમ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રાણાઃ, પૂર્વાર્ધે વા ઇમે મુખસ્ય પ્રાણા , એતત્ ખલુ વૈ હવિર્ધાનસ્ય પૂર્વાર્ધં યદ્ દક્ષિણં હવિર્ધાનં , તસ્માદ્ દક્ષિણે હવિર્ધાને, બૃહન્નસિ બૃહદ્રાયા ઇતિ, દેવા હ્યેવ બૃહત્ , બૃહતીમિન્દ્રાય વાચં વદેતિ , ઐન્દ્રો હિ યજ્ઞો , રક્ષોહણં વલગહનમિત્યા, હ રક્ષસાં ધ્વરાયૈ રક્ષસામન્તરિત્યૈ, વૈષ્ણવીં ઇતિ, વિષ્ણુર્ હિ યજ્ઞો , અસુરા વા એતાન્વલગાન્ દેવેભ્યઃ પ્રાણેષુ ન્યખનન્ , તાન્ બાહુમાત્રેઽન્વવિન્દન્ , તસ્માદ્ બાહુમાત્રં ખેયમ્ , યદ્વાવ કૃત્યા યચ્ શફં યદભિચરિતં તદેતદુદ્વપતિ, પ્રાણા વા ઉપરવા, યદવસિઞ્ચતિ તસ્માદિમ ઉદન્વન્તઃ પ્રાણાઃ, પ્રાણા વા ઉપરવા , યદવસ્તૃણાતિ તસ્માદિમે લોમશાઃ પ્રાણા, અથ યદવસિઞ્ચત્યવ ચ સ્તૃણાતિ મસ્તિષ્કો વા એષ ક્રિયતે, હનૂ અધિષવણે, શિરો હવિર્ધાનં , શીર્ષન્ વા ઇમે હનૂ, તસ્માદ્ધવિર્ધાને , અન્તર્વા ઇમે શીર્ષન્ હનૂ, તસ્માદન્તરિમે વા એતે યત્ સંતૃન્દ્યા, દિમે એવ સંતૃન્દ્યાત્, તત્ સંપાદ્યે એવ, દ્વ્યઙ્ગુલમન્તરા કાર્યમ્ , દ્વ્યઙ્ગુલં હીદં, અન્તરા વૈ નાકેવ, શિરો હવિર્ધાનં , પૃષ્ઠમાગ્નીધ્રં, ઉદરં સદઃ, પ્રાઙ્ હિ યજ્ઞઃ સંહિતો , હનૂ અધિષવણે, જિહ્વાધિષવણં , ગ્રાવાણો દન્તા , મુખતો વા એતત્ પ્રજાપતેઃ સોમં પિબન્તિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ ઇમાં પ્રાવિશત્, તં દેવતાઃ પ્રૈષમૈચ્છન્ , તન્નાવિદન્ , તં ભૂતાનિ ઉપારવન્ત, યો નોઽધિપતિરભૂત્તન્ ન વિન્દામા ઇતિ, તદુપરવાણાં ઉપરવત્વં , યત્તદુપારવન્ત તચ્ચતુર્ધાવસ્તાદેવૈચ્છન્ , એકધા પરોઽન્વવિન્દન્ , તસ્માચ્ચતુર્ધાવસ્તાત્ , એકધા પરો , યદુપરવાનનુમૃશતિ , ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
3.8.9 અનુવાકઃ

પૃથિવ્યૈ ત્વા , અન્તરિક્ષાય ત્વા, દિવે ત્વેતિ પ્રોક્ષતિ , એષા હ્યેષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ મીયતે, ત્રિઃ પ્રોક્ષતિ, ત્રિષત્યા હિ દેવા, અથો ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્ય એવૈનાં લોકેભ્યઃ પ્રૌક્ષીત્ , અન્નં વૈ યવા , ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરો , યદ્યવમતીભિઃ પ્રોક્ષતિ , ઊર્જા વા એતદન્નં સમર્ધયતિ , ઋક્ષં વા અમેધ્યમ્, આપો હવિ , ર્યદવસિઞ્ચતિ મેધ્યમેવૈનત્ કરોતિ , ઋક્ષં વા અમેધ્યમ્ , યદવસ્તૃણાતિ મેધ્યમેવૈનત્ કરોતિ, પિતૃદેવત્યં વૈ નિખાતમમેધ્યમન્યદેવત્યમ્, અસ્યાઃ ખલુ વા ઇમા ઉત્તમાર્ધ ઓષધયો , યદવસ્તૃણાતિ , અસ્યા એવૈનાં ઉત્તમાર્ધે મિનોતિ , અનિખાતૈવાભૂત્ , અન્નં વૈ યવા , ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરો , યદ્યવમવાસ્યતિ , અન્ને વા એતદ્ ઊર્જં દધાતિ, ન હ્યન્નં ઋત ઊર્જો ધિનોતિ, નો હ્ય્ ઊર્ગ્ ઋતેઽન્નાદ્ધિનોતિ, નિતાનસ્ત્વા મારુતો નિહન્ત્વિતિ ઇતિ, મનો વૈ નિતાનઃ, પ્રાણા મારુતા , મિત્રાવરુણૌ ધ્રુવેણ ધર્મણેતિ, મિત્રમેવૈનાં દાધાર, વરુણઃ કલ્પયતિ, વિધૃત્યૈ ચ ખલુ વા એષાં પ્રજાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ ચ મીયતે, મિત્રાવરુણૌ વૈ દેવાનાં ધર્મધારયૌ, દૈવં વા એતદ્ધર્મમ્ અદીધરતામ્ , યદૌદુમ્બરી, બ્રહ્મવનિં ત્વા ક્ષત્રવનિં પર્યૂહામીતિ , આશીરેવૈષા, બ્રહ્મ દૃંહ ક્ષત્રં દૃંહેતિ , આશિષ એવૈષ પરિગ્રહો , ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી આપૃણેતિ, ઘૃતેનૈવ દ્યાવાપૃથિવી વ્યુનત્તિ , ઉદરં વૈ સદા , ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરો , યદૌદુમ્બરી , ઊર્જં વા એતન્મધ્યત આત્મનો ધત્તે પ્રજાનાં ચ, પ્રજાપતેર્વા એતદુદરં યત્સદઃ, પ્રાજાપત્ય ઉદ્ગાતા, તસ્માદુદ્ગાતાન્વારભતે, યજમાનો વા, ઔદુમ્બરી વર્ષિષ્ઠા કાર્યા, વર્ષ્મૈનં સમાનાનાં ગમયતિ, વિશ્વજનસ્ય છાયાસી, તિ છદિરભિનિદધાતિ , ગોત્રાદ્ગોત્રાદ્ધિ પ્રસર્પન્તિ , ઉદરં વૈ સદો , યદન્યેનાન્યેન સંમિનોતિ તસ્માદુદરં અન્યેનાન્ યેનામેન સંતત , ઉદરં વૈ સદો , યદનૂચીનં મિનુયાત્ પરાચીનં જગ્ધમતીયાત્ , અથ યત્ તિરશ્ચીનં મિનોતિ તસ્માજ્જગ્ધં સર્વાણ્યઙ્ગાનિ અનુવેતિ, પ્રજા વા એતત્ સમીચીનં મિનોતિ, સમીચીર્ એનં પ્રજા અભિસમાવર્તતે, સંયાત ઇવ સ ભવતિ, સમાનં સાંકાશિનં કાર્યમ્ , સમાના હીમે પ્રાણા , યં દ્વિષ્યાત્તસ્યાક્ષ્ણયા મિનુયાત્, પ્રાણાનસ્ય મોહયતિ, પ્રમાયુકો ભવતિ, યદિ કામયેત વર્ષેત્ પર્જન્યા ઇતિ નીચૈઃ સદો મિનુયાત્ , વૃષ્ટિમેવ નિયચ્છતિ, યદિ કામયેત ન વર્ષેત્ પર્જન્યા ઇત્ય્ , ઉચ્ચૈઃ સદો મિનુયાત્ , વૃષ્ટિમેવાપાગ્રહીત્ , નવછદિરગ્નિષ્ટોમે સ્યાત્ , તેજસા ત્રિવૃતા સંમિતં , પઞ્ચદશછદિરુક્થ્યે, પઞ્ચદશેન વજ્રેણ સંમિતં , સપ્તદશછદિરતિરાત્રે, સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ, પ્રાજાપત્યા રાત્રિરાનુષ્ટુભી, યજ્ઞક્રતૂનાં એવૈષા વ્યાવૃત્તિઃ, પ્રાચીનવંશઁ હવિર્ધાનં મિનોતિ , ઊર્ધ્વા હિ દ્યૌઃ, પ્રાચીનવંશમાગ્નીધ્રં, ઊર્ધ્વં હ્યન્તરિક્ષમ્ , તિરશ્ચીનવંશઁ સદ, સ્તિરશ્ચી હીયમ્ , યજુષા હવિર્ધાનં મિનોતિ, નિરુક્તા હિ દ્યૌ , ર્યજુષા સદો, નિરુક્તા હીયમ્, અયજુષાગ્નીધ્રં, અનિરુક્તં ઇવ હ્યન્તરિક્ષમ્, અર્ધમાગ્નીધ્રસ્યાન્તર્વેદિ મિનોત્ય, ર્ધં બહિર્વેદિ , અર્ધં હ્યન્તરિક્ષસ્યાસ્મિંલ્લોકે , અર્ધમમુષ્મિન્ ॥
3.8.10 અનુવાકઃ

સુવાઙ્ નભ્રાડ્ અઙ્ઘારે બમ્ભારા ઇતિ , એતે વૈ દેવાનાં સોમરક્ષય , એતેભ્યો વા અધિ છન્દાંસિ સોમં આહરન્ , તે સોમપીથેન વ્યાર્ધ્યત, ત એતાનિ દ્વિતીયાનિ નામાનિ અધત્તમઙ્ગલેછાયૈ, સોમપીથો ના ઉપનમાદિતિ, તસ્માદેતે દ્વિનામાન, સ્તે વા અન્વાયન્ , તે ન પ્રાપ્નુવન્ , તસ્માદેતેઽતિહાય વષટ્ ક્રિયન્તે, ન હિ પ્રાપ્નુવન્ , તેષાં વા એષ લોકો યાવદભિ ન્યુપ્યતે, તદ્ યોઽવિદ્વાનાક્રામત્યાર્તિસ્મ્ આર્ચ્છતિ , અથ ય એવં વિદ્વાનાક્રામતિ ન સદસ્યામાર્તિન્મ્ આર્ચ્છતિ, તેષાં વા એષ ભાગો યદ્ વ્યાઘાર્યન્તે, ત એવાસ્મૈ તેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, યજ્ઞમુખં વૈ પવમાનો , યત્ પવમાને સ્તુતેઽગ્નયો વિહ્રિયન્તે યજ્ઞમુખાદેવાધિવિહ્રિયન્તે, જંભો વૈ નામાસુર આસીત્, સ યજ્ઞમગિરત્, સ આગ્નીધ્રં ન પ્રાપ્નોત્ , તમાગ્નીધ્રાત્ પુનર્ વ્યરુજત્ , એતદ્વૈ જીવં , તસ્માદાગ્નીધ્રાદ્વિહ્રિયન્તે, દક્ષિણતો વૈ દેવાનસુરા યજ્ઞમજયન્ , ત ઉદઞ્ચા આગ્નીધ્રં સમાતિષ્ઠન્ , તમાગ્નીધ્રાત્ પુનરભ્યજયન્ , એતદ્વા અનભિજિતં , તસ્માદાગ્નીધ્રાદ્વિહ્રિયન્તે , એતત્ પ્રતિ વૈ દેવાનસુરા યજ્ઞમજયન્ , ત આગ્નીધ્રાદધિ બહિષ્પવમાનેન યજ્ઞમભિજિત્યાગ્નીનાધાય બર્હિર્ અસ્તૃણત, પરાજિજ્ઞાના વા એતત્સર્પન્તિ યદ્ બહિષ્પવમાનં સ્તોષ્યન્તઃ સર્પન્તિ, યદ્ બહિષ્પવમાને સ્તુત આહ ॥ અગ્નીદગ્નીન્ વિહર, બર્હિઃ સ્તૃણાહિ ॥ ઇતિ , આગ્નીધ્રાદ્વા એતદધિ બહિષ્પવમાનેન યજ્ઞમભિજિત્યાગ્નીનાધાય બર્હિઃ સ્તૃણતે , અત્ર વા એતર્હિ યજ્ઞો યત્રાસ્તુતં સ્તોત્રમ્ , યત્રૈવ યજ્ઞસ્તદભિપર્યાવૃત્ય જુહોતિ, શુક્રવતી વૈ પૂર્વે સવને, અશુક્રં તૃતીયં સવનં , યજ્જ્યોતિષ્મતીસ્તૃતીયસવને વ્યાઘારયન્તિ તેન તૃતીયસવનં શુક્રવત્, સંવત્સરો વા અગ્નિષ્ટોમ, સ્તસ્ય વા એતાસ્તન્વો યદ્ધિષ્ણ્યા, સ્તા વા અસ્યૈતત્સમુદ્ધર્ષયિત્વા જ્યોતિષ્મતીઃ કૃત્વાથાગ્નિષ્ટોમેન સ્તુવતે, સંવત્સરો વા અગ્નિષ્ટોમો, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો , યત્ પ્રાચીરાહુતયો હૂયન્તે, પ્રત્યઞ્ચો ધિષ્ણ્યા વ્યાઘાર્યન્તે સંવત્સરસ્ય વિધૃત્યૈ , ઉભયતો વૈ દેવાનસુરાઃ પરીયત્તા આસન્ પુરસ્તાદન્યે, પશ્ચાદન્યે, યત્ પ્રાચીરાહુતયો હૂયન્તે, યે પુરસ્તાદાસંસ્તાંસ્તેનાપાનુદન્ત, યત્ પ્રત્યઞ્ચો ધિષ્યાસં વ્યાઘાર્યન્તે, યે પશ્ચાદાસંસ્તાંસ્તેનાપાનુદન્ત, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદો , અધ્વર્યુણા વૈ યજ્ઞો વિધૃત , ઇદમિવ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદ્ધિષ્ણ્યા , યદધ્વર્યુઃ પ્રત્યઙ્ ધિષ્ણ્યાનતીયાત્ પ્રાણાત્ સંકર્ષેત, પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , યદ્યતીયાદ્યજ્ઞપરુષ્યતીયાત્ , ઐન્દ્રીમનુબ્રૂયાત્ , ઐન્દ્રં હિ સદઃ, સ્વયૈવૈનદ્દેવતયોપચરતિ , આત્મનોઽહિંસાયૈ, પ્રાચીનં વૈ ધિષ્યેયાભ્યોઽધ્વર્યોર્ લોકો , યદધ્વર્યુઃ પ્રત્યઙ્ ધિષ્યાપ્નતીયાદન્યજનતાસ્ય ક્ષેત્રં અભ્યારોહુકા સ્યાત્ , નિ અન્ય ઉપ્યન્તે, નાન્યે, તદેષાં મિથુનં પ્રજાયતિ, નિરુક્તા અન્યે,ઽનિરુક્તા અન્યે, યે નિરુક્તા૩સ્તેઽસ્મૈ લોકાય, યેઽનિરુક્તા૩સ્તેઽમુષ્મૈ ક્ષયાય, યથા વા ઇદં મેખલાં પર્યસ્યતે મેધ્યસ્ય ચામેધ્યસ્ય ચ વિધૃત્યા, એવં વા એતે ન્યુપ્યન્તે યજ્ઞસ્ય વિધૃત્યૈ, યત્ પ્રાચીનં ધિષ્ણ્યેભ્યસ્તદ્દેવાનાં , યત્ પ્રતીચીનં તન્મનુષ્યાણાં , તસ્માત્ સોમં પિબતે પ્રાઞ્ચો ધિષ્યાણ્ નાતિસૃપે, જનં હ્યેતિ, દેવલોકમભ્યારોહતિ, ચાત્વાલાદ્વિહ્રિયન્તે , એષ વા અગ્નીનાં યોનિઃ, સ્વાદેવ યોનેર્વિહ્રિયન્તે , અસ્કન્નત્વાય, તેષાં વા એતદભ્યવાયનં ચોદયનં ચ , યદન્તરા ચાત્વાલં ચાગ્નીધ્રં ચ એતદ્વૈ યજ્ઞસ્ય તીર્થમ્ , તસ્માદેતેન સંચરતિ, તેન યોઽવિદ્વાન્ત્સંચરત્યાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ , અથ ય એવં વિદ્વાન્ત્સંચરતિ ન સદસ્યામાર્તિમ્ આર્ચ્છતિ ॥
ઇત્ય્ ઉપરિકાણ્ડે અસુરાણાં નામ અષ્ટમઃ પ્રપાઠકઃ સમાપ્તઃ ॥