Maitrayani Samhita · Chapter 3.6

adhvarādīnāṃ trayāṇāṃ vidhiḥ (āgnāvaiṣṇavam)
3.6.1 anuvākaḥ

āgnāvaiṣṇavaṃ ekādaśakapālaṃ nirvapet , agnirvai sarvā devatā , viṣṇuryajño , devatāścaiva yajñaṃ cālabdhā , agnirvai yajñasyānto'vastāt , viṣṇuḥ purastāt , ubhayata eva yajñasyāntā ālabdha, tadāhu , rna ṛta indrādyajño'stviti, yadaṣṭākapālastenāgneyo , yat trikapālastena vaiṣṇavo , yadekādaśakapālaḥ saṃpadyate tenaindro , agnirvai yajñasya pavitraṃ , viṣṇuryajñaḥ, pavitrapūtaṃ eva yajñaṃ ālabdha, medhasya vā etadyajñasya rūpaṃ yat puroḍāśa, stasmāt puroḍāśa eva kārya , ścarū kurvanti, dhenvā vai ghṛtaṃ payo , anaḍuhastaṇḍulā, stan mithunaṃ , mithunaṃ evāsya yajñamukhe dadhāti, tejo vai ghṛtaṃ , tejasa eva prajāyate, puruṣo vā eṣa medhāyālabhyate, puruṣasyeva hyeṣā pratimā, yata iva hi rūpaṃ tasmāccarureva kāryo , vedimati dīkṣate, vindā, iti vai vedimati dīkṣate, vindate ha vai yo vedimati dīkṣate , atho yajñapatha evādīkṣiṣṭa, vedyā vai devā imaṃ asurāṇāmavindate , imāṃ eva vindate yo vedimati dīkṣate , atho yajñapathaṃ evālabdha, prācīnavaṃśaṃ kurvanti diśo, yadimāṃ vyakalpayann imāṃ eva devebhyo'kalpaya, nnimāṃ pitṝbhya imāmasurebhya, imāṃ manuṣyebhyo , devatāmeṣa upaiti yo dīkṣate, devānāṃ eva diśam upāvartate, prācīnāṃ eva diśam upāvartate , atho devakṣetrameva prāvasyati pariśrayanti , antarhito vai daivāt kṣayānmānuṣaḥ kṣayo , mānuṣādevainaṃ kṣayādantardadhati , atho rakṣasāmananvavāyāya , eti vā eṣo'smāllokād yo dīkṣate, janaṃ hyeti, devalokamabhyārohati, pariśrayanto'tirokān kurvanti, tenāsmāllokān naiti, tenāsmiṃlloke dhṛtaḥ purastāt prāyaṇaṃ kuryāt svargakāmasya , asau vā ādityaḥ svargo loko , amuṣyainaṃ ādityasya sāmakṣaṃ gamayati, dakṣiṇataḥ prāyaṇaṃ kuryād yaṃ kāmayeta, pitṛloka ṛdhnuyāditi , eṣā vai pitṝṇāṃ dik, pitṛloka eva ṛdhnoti, paścāt prāyaṇaṃ kuryāt prajākāmasya, paścādvai reto dhīyate, reto dīkṣito , reto'smin dadhāti , uttarataḥ prāyaṇaṃ kuryād yaṃ kāmayeta, manuṣyaloka ṛdhnuyāditi , eṣā vai manuṣyāṇāṃ dik , manuṣyaloka eva ṛdhnoti , uttarataḥ purastāt prāyaṇaṃ kuryād yaṃ kāmayetobhayor lokayor ṛdhnuyāditi , ubhayorvā etallokayo , rubhayoreva lokayor ṛdhnoti sarvataḥ prāyaṇaṃ kuryād yaṃ kāmayeta , sarvāsu dikṣvity ṛdhnuyāditi, sarvāsu dikṣu ity ṛdhnoti //
3.6.2 anuvākaḥ

keśaśmaśru vapate, dato dhāvate, nakhān nikṛntate, snāti, mṛtā vā eṣā tvag amedhyaṃ vā asyaitadātmani śamalaṃ tadevāpahate, medhya eva medhamupaiti , apsu dīkṣāṃ praveśayitvā devāḥ svargaṃ lokamāyan, yadapsu snāti tāmeva dīkṣāmālabhate , atha yadapo'vabhṛthamabhyavaiti tāṃ vā etad dīkṣāṃ punarapsu praveśayati , oṣadhe trāyasvainamityāha trātyā eva, svadhite mainaṃ hiṃsīriti, vajro vai svadhitiḥ, sa īśvaro'śānto yajamānaṃ hiṃsito , ryat tṝṇamantardadhāti yajamānasyāhiṃsāyai, devaśrudimān pravapā iti, devaśrud hyetān pravapate, svastyuttaraṃ aśīyeti, svastyasya yajñasyodṛcaṃ aśīyeti vā etadāha , āpo mā mātaraḥ sūdayantviti , āpo hi yajño , ghṛtena mā ghṛtapvaḥ punantviti, devatābhirevātmānaṃ pāvayate, viśvaṃ hi ripraṃ pravahantu devīriti, yadevāsya ripramamedhyamātmani śamalaṃ tadasmādadhi pravahanti , udidābhyaḥ śucirā pūta emīti, śucirevābhyo yajñiyo medhyaḥ pūta udeti, havirvai dīkṣito , yadā vai haviryajuṣā prokṣatyatha havirbhavati, yadyajuṣā snapayati havirevainaṃ akar, aśnāti, prāṇā vā aśanaṃ , prāṇān evātman dhitvā dīkṣate, suṣiro vai puruṣaḥ, sa vai tarhyeva sarvo yarhyāśito , yadāśito bhavati medhya eva medhamupaiti, yathā vā iha dīkṣita evaṃ vā eṣo'muṣmiṃlloka eva vā atyāśitasya tiṣṭhati, tasmān nātyāśitena bhavitavyaṃ , tan na sūrkṣyaṃ, āśitenaiva bhavitavyaṃ , yathaiva kanīyaḥ kanīyo'śnīyādevamaśnīyāt , yaddhi dīkṣitaḥ san kanīyo'śnāti tena dīkṣita āṅkte , abhyaṅkte, vāsaḥ paridhatte , etā vai puruṣasya tanvaḥ, satanūreva medhyam upaiti, navanītenābhyaṅkte, ghṛtaṃ devānāṃ, āyutaṃ manuṣyāṇāṃ , niṣpakvaṃ gandharvāṇāṃ , svayaṃvilīnaṃ pitṝṇāṃ , sarvadevatyaṃ vā etat, tasmān navanītenābhyaṅkte, darbhapiñjūlābhyāṃ samāyauti, tat svid abhyañjanaṃ akar atho abhyevaitad ghārayati medhatvāya, mahīnāṃ payo'sītyā, ha, mahīnāṃ hyetat payo , apāmoṣadhīnāṃ rasā iti , apāṃ hyeṣa oṣadhīnāṃ raso , varcodhā asi, varco me dhehīti āśiṣaṃ evāśāste //
3.6.3 anuvākaḥ

prasvāṅkte prajātyai , īṣīkayāṅkte, śalasyā hi manuṣyā āñjate, satūlayāṅkte , apatūlayā hi manuṣyā āñjate, dakṣiṇaṃ pūrvamāṅkte, savyaṃ hi pūrvaṃ manuṣyā āñjate, triranyat triranyadāṅkte , aparimitaṃ hi manuṣyā āñjate, na punar niṣevayati, punarāvartaṃ hi manuṣyā āñjate , indro vai vṛtramahan , tasya kanīnikā parāpatat, sā trikakubhamagacchat, tadāñjanaṃ traikakubhamāṅkte, satyaṃ vai cakṣu , rneva vāce śrad dadhāti, satyaṃ evālabhya dīkṣāmupaiti , antarahaṃ tvayā dveṣo antarārātīrdadhe mahatā parvateneti, parvatena vā etaddveṣo'rātīrantar dhatte, cakṣuḥpā asi, cakṣurme pāhīti , āśiṣaṃ evāśāste , ūrdhvaṃ cāvāñcaṃ ca pāvayati , ūrdhvaśca hyayamavāṅ ca prāṇaḥ , yaṃ dviṣyāttamakṣṇayā pāvayet , prāṇānasya mohayati, pramāyuko bhavati, citpatistvā punātv iti, yajño vai citpati, rvācaspatistvā punātv iti, vācaspatirevainaṃ yajñāya pāvayati, devastvā savitā punātv iti, savitṛprasūta evaitābhirdevatābhirmedhāyātmānaṃ pāvayate , achidreṇa pavitreṇeti , etadvā achidraṃ pavitraṃ yat sūryasya raśmayo , achidreṇaivainaṃ pavitreṇa punāti, tasya te pavitrapate pavitreṇeti, yajño vai pavitrapati, ryajñāya khalu vā eṣa kamātmānaṃ pāvayate // yajñaṃ śakeyam // iti indro vai vṛtramapsv adhyahan , tāsāṃ yadyajñiyaṃ medhyamāsīttadudakrāmat, tā imā oṣadhayo'bhavan , tāsāṃ vā etattejo yad darbhā, etā vai śuṣkā āpo , yadevāsāṃstejastadavarundhe , trayīrvā āpo, divyāḥ pārthivāḥ samudriyā, stāḥ sarvā darbho vivasthait, tasmād darbhaḥ pavitraṃ , dvābhyāṃ pāvayati, dve pavitre, dvipādyajāmāno, yāvān evāsyātmā taṃ pāvayati, triḥ pāvayati, triṣatyā hi devā , atho trayo vā ime prāṇāḥ, prāṇo'pāno vyāno , yāvān evāsyātmā taṃ pāvayati, saptabhiḥ pāvayati, sapta vai chandāṃsi, chandobhirevainaṃ pāvayati , atho brahma vai chandāṃsi, brahmaṇaivainaṃ pāvayati , ekaviṃśatyā pāvayati, daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā, ātmaikaviṃśo , yāvān evāsyātmā taṃ pāvayati, trayā vai nairṛtā, akṣāḥ striyaḥ svapno , yad dīkṣate tenākṣaiśca strībhiśca vyāvartate, yāṃ prathamāṃ dīkṣito rātrīṃ jāgarti tayā svapnena vyāvartate, yāṃ prathamāṃ dīkṣito vasati yajñaṃ tayāvarundhek, yāṃ some krīte prajāṃ tayā, yāṃ śvaḥsutyayā paśūṃstayā //
3.6.4 anuvākaḥ

ākūtyai prayuje agnaye svāheti , ākūtyā vā ākūtir yakṣyate sya iti, prayujaḥ khalu vā enaṃ yajñāya prayuñjate, medhāyai manase agnaye svāheti, medhayā hi manasā yajñamaśnute, dīkṣāyai tapase agnaye svāheti, dīkṣayā hi tapasā yajñamaśnute, sarasvatyai pūṣṇe agnaye svāheti, vāg vai sarasvatī, vācā vyāharati yakṣyate sya iti, pūṣā khalu vā enaṃ yajñaṃ prāpibad ya enaṃ apūpuṣat , āpo devīrbṛhatīrviśvaśaṃbhuvā iti , āpo hi yajño , dyāvāpṛthivī uro antarikṣeti, dyāvāpṛthivī vā anv antarikṣaṃ yajña upaśrita, stata eva yajñamālabdha, bṛhaspatirno haviṣā vṛdhātu svāheti, brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇā vā etat purastāt sarvān kāmānāptvā dīkṣāmālabhate, yatra vā asya yajñaḥ śrito yatrayatropaśritastatastato vā etatsarvaṃ brahmaṇā yajñaṃ saṃbhṛtyālabdha, na vā ekāhutir dīkṣitaṃ karoti, yadetāni juhoti dvitīyatvāya, prajāpatirvai yat kiṃca manasādīdhettadādhītayajurbhirevāpnot , tadādhītayajuṣāmādhītayajuṣṭvaṃ , tadya evaṃ vidvānādhītayajūṃṣi juhoti yadeva kiṃca manasā dīdhyajjuhoti tadāpnoti , ete vai yajñasya saṃbhārā , eṣa ha tveva saṃbhṛtasaṃbhāreṇa yajñena yajate yasyaitāni hūyante , etaddha sma vā āhāruṇa aupaveśiḥ, kimu sa yajñena yajeta yo yajñasya saṃbhārān na vidyāditi, pañcabhirjuhoti, pāṅkto yajño , yāvāneva yajñastamālabdha, ṣaḍbhirjuhoti, ṣaḍ vā ṛtava , ṛtuṣveva pratitiṣṭhati, yajño vai sṛṣṭaḥ, pra sāmāvlināt , pra yaju, staṃ vā ṛgevāyacchat , ekā vā enaṃ ṛg ayacchat , dvādaśa yajūṃṣi, nava sāmāni, tasmān navabhir bahiṣpavamāne stuvate, nava hyenaṃ sāmāni ayacchan , tasmādvātsaṃbandhavido dvādaśabhiraudgrabhaṇaṃ juhvati, dvādaśa hyenaṃ yajūṃṣyāyacchan , etarhi khalu vā eṣa sṛjyate yarhi dīkṣate, yad ṛcaudgrabhaṇaṃ juhoti yajñaṃ vā etat sṛṣṭamṛcāyacchati, tasmādāruṇivida ṛcaudgrabhaṇaṃ juhvati , ekā hyenaṃ ṛg ayacchat //
3.6.5 anuvākaḥ

yajño vai prajāpatiḥ, prājāpatyaṃ etac chando yadanuṣṭub , yadanuṣṭubhā juhoti svenaivainaṃ chandasāvarundhep , ekayā juhoti , eko hi prajāpati , raniruktayā juhoti , anirukto hi prajāpatiḥ, pūrṇayā juhoti, pūrṇo hi prajāpati, ryad ūnayā juhuyād bhrātṛvyāya lokaṃ uc śiṃṣet , atha yat pūrṇayā juhoti na bhrātṛvyāya lokaṃ uc śiṃṣati , ūrjo vā etad rūpaṃ yat pūrṇam , yat pūrṇayā juhoti yajñe vā etad ūrjaṃ dadhāti, viśvo devasya neturiti sāvitram , marto vurīta sakhya, miti pitṛdevatyam , viśvo rāya iṣudhyatī, ti vaiśvadevaṃ , dyumnaṃ vṛṇīte, ti bārhaspatyaṃ , puṣyasā, iti pauṣṇaṃ , sārasvataḥ svāhākāraḥ, sarvadevatyā vā eṣā ṛk, tasmādeṣaikā satyaudgrabhaṇaṃ paribabhūva, sarvābhyo devatābhyo yajña ālabhyā, ityāhuḥ, sarvadevatyā vā eṣā ṛk , yadetayā ṛcaudgrabhaṇaṃ juhoti sarvābhyo vā etaddevatābhyo yajñaṃ ālabhate , anuṣṭubho vā etasyāḥ satyāstrīṇyaṣṭākṣarāṇi padāni ekaṃ saptākṣaraṃ , yatsaptākṣaraṃ tasya catvāryakṣarāṇyekasmin pada upayanti, trīṇyekasmin , yatra catvāry upayanti sā jagatī, yatra trīṇi sā triṣṭub, yadaṣṭākṣaraṃ tena gāyatrī, yadanuṣṭup tenānuṣṭup, sarvairevāsya chandobhir hutaṃ bhavati, chandaḥpratiṣṭhāno vai yajña , śchandaḥsu vāvāsyaitadyajñaṃ pratiṣṭhāpayāmakaḥ, svāhākāreṇa khalu vā eṣā paṅktiḥ, pāṅkto yajñaḥ paṅktiprāyaṇaḥ paṅkyuvādayanaḥ, paṅktiprāyaṇamevāsya yajñaṃ paṅkyuuidayanaṃ akar, atho vāg vai chandāṃsi, vācaṃ vā etanmadhyata āptvāvarundhevai, tasmādiyaṃ vāṅ madhyato vadati, madhyato hīyaṃ vāk, prajāpatirvai svāṃ duhitaraṃ adhyaiduṣasaṃ , tasya retaḥ parāpatat, te devā abhisamagacchanta, tasmād dīkṣito na dadāti na pacati , athainaṃ abhisaṃgacchante, tadudagṛbhṇan , tadaudgrabhaṇasyaudgrabhaṇatvaṃ , tena yajñamatanvanta, yajño yadagre vyabhavatsa tredhā vyabhavat, sa vā ṛkveuḥva tṝtīyenāśrayata, sāmasu tṝtīyena, yajuḥṣu tṝtīyena, yā vā asya priyā tanūrāsīttayā yajuraśrayata , uccair ṛcā kriyata, uccaiḥ sāmnopāṃśu yajuṣā, yajñasya hyatra priyā tanū , ryadyajuṣoccaiḥ kuryādyajñasya priyāṃ tanvamuddhṛtāṃ kuryāt , abrahmavarcasī syān nagnaṃbhāvukaḥ //
3.6.6 anuvākaḥ

āhitāgnirvā eṣa sannāgnihotraṃ juhoti , na darśapūrṇamāsau yajate, tadyā āhutibhājo devatāstā anudhyāyinīḥ karoti, karśayata ātmānaṃ , tenaivāsya tad dhutaṃ bhavati, devā asurān hatvaibhyo lokebhyaḥ prāṇudanta, teṣāmasavo manuṣyān prāviśan , tadidaṃ ripraṃ puruṣe'ntar, atho kṛṣṇamiva cakṣuṣyantar , tannāśnīyāt , asuryamevāpahate, yadā vai puruṣe na kiṃcanāntarbhavati, yadāsya kṛṣṇam̐ cakṣuṣornaśyatya, tha medhyo, yadi kuryān naktaṃ kuryā, dasuryo vai rātri , rasūryamevāsūryaṃ kriyate, vācaṃ vā etad dīkṣayantī, ti ha smāhāruṇa aupaveśi, rya utāñjāno'bhyañjāno'tha dīkṣitavādaṃ vadati sa vāva dīkṣita iti, sāyaṃ prātar vai manuṣyāṇāṃ devahitamaśanaṃ atinīya sāyamaśanaṃ atinīya prātaraśanaṃ vrataṃ vratayati, mānuṣasya vyāvṛttyai , adantī, ti vai gā āhu , raśnantī, ti manuṣyān, juhudhīti devebhyo , athavā etamāhuḥ // vrataṃ upehi vratya // iti, vrataṃ hyetasya, vratena yajñaḥ saṃtato , vratenaiva yajñaṃ saṃtanoti , abhyardho vā ṛksāme yajñādāstāṃ, tayoryau mahimānā āstāṃ tā apanidhāya yajñaṃ upāvartetām , tau mahimānā ahorātre abhavatām , tayorvā etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinasya, yac śuklaṃ tadahno rūpaṃ , yat kṛṣṇam̐ tad rātre, stau vā etanmahimānā anvārabhate saṃpāraṇāya, saṃ mā pārayatā iti , ahorātre mithunaṃ samabhavatām , tayostejo'pākrāmat, tat kṛṣṇaṃ prāviśat, tadvā etadanvārabhate, dyāvāpṛthivī mithunaṃ samabhavatām , tayor vīryamapākrāmat, tat kṛṣṇaṃ prāviśat, tadvā etadanvārabhate, yathā vā idaṃ nāvaṃ pāraṃ tariṣyann ārohatyevaṃ vā etad ṛksāme ārukṣat, te enaṃ ā yajñasyodṛcaḥ saṃpārayato , yato vai lomāni kṛṣṇājinasya tato yajño , yato yajñastato devatā , yad bahirlomaṃ paryūrṇuvītāntarhito dīkṣito yajñāt syāt , yadantarlomaṃ antarhito yajño devatābhyo , dve viṣūcī pratimucye, anantarhito dīkṣito yajñād bhavati , anantarhito yajño devatābhyo , yadyekaṃ syādantaṃ pratibhujet, tenaiva tadubhayamāpnoti, havirvai dīkṣito , yadanyatra kṛṣṇājinādāsīta yathā haviḥ skannaṃ evaṃ syād, yathā haviṣe skannāya prāyaścittimichatyevamasmai prāyaścittimicheyu , śchandāṃsi ca vā eṣa devatāścābhyārohati, tāni enaṃ īśvarāṇi pratinudo , yadāha, namaste astu, mā mā hiṃsīriti, namaskāro vā eṣo apratinodāya, devatā vai yajñasya śarma, yajño yajamānasya, yadāha, viṣṇoḥ śarmāsi, śarma me yaccheti, devatā vā etadyajñasya śarmāka, ryajñaṃ yajamānasya, prorṇute, prāvṛta iva hi dīkṣito , atho etadiva hi dīkṣitasya rūpaṃ yat prāvṛtaṃ , tasmāt prorṇute, vāsaḥ paridhatte, sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ, sarvābhirvā etaddevatābhirātmānaṃ pariśrayanti //
3.6.7 anuvākaḥ

yajñasya vai sṛṣṭasyolbamanvalaṃbata tadvāsaḥ kṣaumaṃ abhavat, tasmāt kṣaumeṇa dīkṣayanti yajñasya sayonitvāya, prācīnamātrā patnī dīkṣayanti , indrasya vai prācīnamātrā , indriyaṃ striyāḥ prajā, yat prācīnamātrā patnī dīkṣayanti , indriyamasyāṃ dadhāti, yonirvai dīkṣitasya dīkṣitavimitaṃ , jarāyu kṛṣṇājinaṃ, ulbaṃ dīkṣitavāso, nābhirmekhalā, garbho dīkṣitaḥ, svaṃ vā etad yoniṃ dīkṣita āśayet, tasmād dīkṣitena dīkṣitavimitānnānṛtubhiḥ kramyam, eṣa hyetasya yoniḥ , ato hyeṣo'dhi prajāyate garbho dīkṣito , yad ṛta āviḥkurvīta datvanto garbhā jāyeran, yadanṛtu smayeta tejo'sya parāpātukaṃ syāt, tasmān nānṛtu smetavyaṃ , tejaso'parāpātāya , ajāto vai puruṣaḥ, sa vai yajñenaiva jāyate, sa vai tarye va jāyate yaryjadaḥ some krīte prorṇutā, ito 'gre prorṇute , atho hyagre puruṣo jāyate, sa vai taryejṛva sarvo jāyate yaryrado'po'vabhṛthamabhyavaiti, tarhi sa tasmātsarvo nirmucyate, trivṛtā vai stomena prajāpatiḥ prajā asṛjata, yat trivṛnmekhalā bhavati prajananāya, trivṛdvai vajra udaraṃ vṛtraḥ pāpmā kṣud bhrātṛvyaḥ puruṣasya, yanmekhalāṃ paryasyate, vajraṃ eva sapatnāya bhrātṛvyāya praharati, yaṃ dviṣyāt taṃ tarhi manasā dhyāyet , vajraṃ evāsmai praharati, stṛṇuta eva , aṅgiraso vai svaryanto yatra mekhalāḥ saṃnyāsyaṃstataḥ śaro'jāyata, tasmāc śaramayī , ūrg vā oṣadhayā , ūrjaṃ vā etanmadhyata ātmano dhatte prajānāṃ ca, yoktreṇa patnī saṃnahyate, mekhalayā dīkṣito , atho mithunatvāya , ūrdhvaṃ vai puruṣasya nābhermedhyam, avācīnaṃ amedhyam , yanmekhalāṃ paryasyate medhyasya cāmedhyasya ca vidhṛtyai, devatābhyo vā eṣa medhāyātmānaṃ ālabhate yo dīkṣate, badhnīta iva vā etadātmānaṃ yanmekhalāṃ paryasyate, tasmādvā etasyānnamannādyaṃ, ārta iva hyeṣa baddha, stasmādu baddhasyānnamannādyaṃ , yathā vā iha garagīr evaṃ vā eṣo'muṣmiṃlloke yo dīkṣitasyānnamatti, yajñena tvevāsya tatā unmukti , rhavirvai dīkṣito , yadasya juhuyāt taṃ eva juhuyāt, pramāyukaḥ syāt, sarvābhyo vā eṣa devatābhyā āpyāyate yo dīkṣate, yadasya juhuyādyajñamasya viduhyāt , upadhīto'sya yajñaḥ syāt, taṃ vā etadāgate kāle sarvaṃ saṃsphītaṃ yajñaṃ devatābhyo duhet, tredhā vā etasya pāpmānaṃ vibhajante yo dīkṣate, yo'syānnamatti sa tṝtīyam , yo'syāślīlaṃ kīrtayati sa tṛtīyam , yā enaṃ pipīlikā daśanti tāstṛtīyam , tasmādvā etasyānnamannādyaṃ , tasmādasyāślīlaṃ na kīrtayitavyaṃ , tasmād dīkṣitavāso'bhartavyaṃ, atra hi tāḥ pipīlikā yā enaṃ daśanti //
3.6.8 anuvākaḥ

dakṣiṇā vai deveṣvāsīt , yajño'sureṣu, tāṃ dakṣiṇāṃ yajño'bhyakāmayata, tāmabhiparyāvartata, tāṃ samabhavat, sa indro'vet , yo vā asmād yoneḥ saṃbhaviṣyati sa idaṃ bhaviṣyatīti tām indraḥ prāviśat, tatā indraḥ samabhavat, tatā indro'jāyata, sa jāyamāno'vet , yo vā asmād yoneranyo mat saṃbhaviṣyati mādṛk saṃbhaviṣyatīti, tayā sahopaveṣṭayannajāyata, yan nyaveṣṭayattasmān niveṣṭitā, yan niveṣṭyamānā śyāvābhavat tasmāt kṛṣṇā , indraṃ ca vā eṣa prepsati dakṣiṇāṃ ca indrasya ca khalu vā etad yonimālabdha dakṣiṇāyāścātmānaṃ, atho sayonimeva yajñaṃ ālabhate, kṛṣiṃ susasyāmutkṛṣā iti, viṣāṇayā bhūmyāmupahanti, kṛṣimevāsya sasyena samardhayati, yajuṣā kaṇḍūyate, yajuṣā hi manuṣyāḥ kaṇḍūyante vyāvṛttyai, yajuṣā kaṇḍūyate, tasmād prajā apāmaṃbhaviṣṇavaḥ, pāmaṃbhaviṣṇavaḥ prajāḥ syuryadayajuṣā kaṇḍūyeta, supippalā oṣadhīskṛdhī, ti śiraḥ kaṇḍūyate , oṣadhīreva phalaṃ grāhayati, tasmādoṣadhayaḥ śīrṣan phalaṃ gṛhṇanti, vāg vai sṛṣṭā caturdhā vyabhavat, tato yā atyaricyata sā vanaspatīn prāviśat, saiṣā yākṣe yā dundubhau yā tūṇave yā vīṇāyāṃ daṇḍaṃ prayacchati tāmevāsmai vācaṃ prayacchati , atho vajraṃ evāsmai prayacchati gopīthāya , āsyadaghnaṃ prayacchati , etāvatī hīyaṃ vāg vadati , atho etāvatī hi vācā vīryaṃ kriyate, yadvarṣīyāṃsaṃ prayachet svāṃ vācaṃ maitrāvaruṇo vibhajet, taṃ śvaḥsutyāyāṃ maitrāvaruṇāya prayacchati, tāṃ śvo bhūte maitrāvaruṇa ṛtvigbhyo vibhajati // hotaryaja potaryaja neṣṭaryaja // iti sā saha vaṣaṭkāreṇāhavanīyaṃ gacchati, tāṃ puro'dhvaryurvibhajati // hotaryaja potaryaja neṣṭaryaja // iti adhvaryuḥ puro vācaṃ vibhajati, maitrāvaruṇaḥ paścāt // svāhā yajñaṃ manasā // iti manasā yajñamabhigacchanti, tata eva yajñaṃ ālabdha, svāhā divaḥ svāhā pṛthivyāḥ iti, dyāvāpṛthivī vā anv antarikṣaṃ yajña upaśrita, stata eva yajñaṃ ālabdha, svāhororantarikṣāditi , antarikṣaṃ vai yajño , yadi vāto yadi vā paśavastata eva yajñaṃ ālabdha, svāhā vātāt parigṛhṇāmi svāheti , ayaṃ vāva yaḥ pavata eṣa yajñastamevālabdha, vācaṃ yacchati, yajñaṃ vā etadyacchati, yadvācaṃ visṛjedyajñaṃ visṛjet, tadāhuḥ, punar dīkṣayitvā vāg yantavyeti, yat punar dīkṣayedāhutīratirecayet , vaiṣṇavīmanūcya vāg yantavyā, viṣṇurvai yajño , yajñamevālabdhā , āgnāvaiṣṇavīmanūcya vāg yantavyā , agnirvai sarvā devatā , viṣṇuryajño , devatāścaiva yajñaṃ cālabdha, sārasvatīmanūcya vāg yantavyā, vāg vai sarasvatī, vācā yajñaḥ saṃtato , vācaiva yajñaṃ saṃtanoti, bārhaspatyāmanūcya vāg yantavyā, brahma vai bṛhaspati , rbrahmaṇā yajñaḥ saṃhito , brahmaṇaiva yajñaṃ saṃdadhāti //
3.6.9 anuvākaḥ

dīkṣito'yamasā āmuṣyāyaṇaḥ // iti udvadati vā āha, priyo vai devānāṃ dīkṣito , devebhya evainaṃ prāha, trirāha, triṣatyā hi devā , atho trayo vā ime lokā , ebhya evainaṃ lokebhyā āvedayati, tasmād dīkṣitaṃ dūrāc śṛṇvanti , ebhyo hyenaṃ lokebhyā āvedayati, nakṣatraṃ dṛṣṭvā vācaṃ visṛjate, dvau vā ṛtū, ahaśca rātriśca , anyameva ṛtuṃ saṃprāpya vācaṃ visṛjate, vrataṃ carateti vācaṃ visṛjate, vrataṃ hyetasya, vratena yajñaḥ saṃtato , vratenaiva yajñaṃ saṃtanoti, daivīṃ dhiyaṃ manāmahā, iti yajuṣā hastā avanenikte, yajuṣā hi manuṣyā avanenijate vyāvṛttyai brahmaṇaḥ sadevatvāya , atho āpo me dīkṣāṃ net pramuṣṇān iti , annaṃ vai manuṣyebhyā udabībhatsata, taddevā manuṣyeṣvadidhīrṣan , tadāpo'bruvan, vayaṃ va etāṃ śundhāma , athopāvartasveti, tato'nnaṃ manuṣyānupāvartanta, ta idamannaṃ manuṣyeṣu dhṛtaṃ , tasmād brāhmaṇa āhāryā, āhṛte hastā avanenijīta , annādyasyāvarudyai na , atho annāya vā etadātmānaṃ pāvayate, ye devā manujātā manoyujā iti vrataṃ vratayati , ete vai devā manujātā manoyujo yadime prāṇā, eṣā vā asminn etarhi devatā, tāṃ prīṇāti, tasyāṃ hutaṃ vratayati, yadeto'nyathā vratayet prāṇair enaṃ vyardhayet , pramāyukaḥ syāt , tvamagne vratapā asī, ti vadet svapsyant suptvā vā prabudhya, yadi vā dīkṣitavādaṃ vadet , agnirvai devānāṃ vratapati, stasmādevādhi vratamālabhate, nottānaḥ śayīta, yaduttānaḥ śayīteme lokā yayeyu, rnāgneradhi parāṅ paryāvarteta, yat paryāvarteta yajñāt paryāvarteta, nānyatradīkṣitaṃ dīkṣitavimitānsūuoryo'bhinimrocennābhyudiyāt , dīkṣitavrataṃ eva tat , yajño vai devānāṃ na samabhavat , taṃ bhṛtyā samabhāvayan, yad bhṛtiṃ vanute yajñasya saṃbhūtyai, rāsveyat some, ti yad brūyādetāvadasya syān na bhūyo , yadāha , ā bhūyo bhareti , aparimitasyāvarudyaim, devaḥ savitā vasorvasudāve, ti savitṝprasūta evai, tābhirdevatābhirupa pratigṛhṇāti ātmano'hiṃsāyai, vāyurgopāstvaṣṭādhipatiḥ, pūṣā pratigrahīte, ti vāyumevāsāṃ goptāramaka, stvaṣṭāraṃ adhipatiṃ, pūṣaṇaṃ pratigrahītāraṃ, āpo vai yajño , yadapo dīkṣito'vagāheta yajñaṃ avakṛśnīyāt , yadāha, devīrāpo apāṃ napā, diti yadevāsāṃ yajñiyaṃ medhyaṃ tannākrāmati, yadapo dīkṣito'vagāheta vihradinīḥ syu, stasmān nāvagāheta, yadyavagāheta loṣṭaṃ vimṛṇaṃstaret, taṃ eva setumanusaṃtarati, na vai dīkṣitaṃ tarantaṃ devatā anutaranti , araṇibhyāṃ saha tarati, sahaiva devatābhistarati, na vai dīkṣitaṃ tarantaṃ yajño'nutarati, rathāṅgena saha tarati, sahaiva yajñena tarati //
3.6.10 anuvākaḥ

amuṃ vā ādityaṃ sarvā vāco gacchanti, tā udyati sarvāḥ sṛjyante, yadāha, yāḥ paśūnāṃ ṛṣabhe vācā iti, sṛjyamānāṃ vā etadvācaṃ punarālabhate, vāyave tve, ti naṣṭāmanudiśati, varuṇāya tvetyapsu magnām , rudrāya tveti mahādevāhatām , nirṛtyai tve, tyavasannāṃ, indrāya tve, ti vleṣkahatāṃ yā vā saṃśīryeta , marudbhyo tveti hrādunihatā, mete vai devā bhṛtyā skannabhāgā, stān eva prīṇāti, devebhyo vā anyā dakṣiṇā dīyante, manuṣyebhyo'nyā , etā vai devebhyaḥ pratyakṣaṃ dakṣiṇā dīyanta, etābhirvai bhūyo'varundhej, yadu cetarābhi, rdevāśca vā asurāścāspardhanta , etāvān vai tarhi yajña āsī, dagnihotraṃ darśapaurṇamāsau cāturmāsyāni, te devā yajñamapaśyan , tenādīkṣanta, teṣāṃ yadagnihotramāsīttad vrataṃ upāyan , tasmādvivratena bhavitavyaṃ , dvir hyagnihotraṃ hūyate, yadagnīṣomīyaṃ pūrṇamāse havirāsīttamagnīṣomīyaṃ pūrvedyuḥ paśumālabhanta, yadaindrāgnamamāvāsyāyāṃ tamāgneyaṃ śvo bhūte paśumālabhanta, vaiśvadevaṃ prātaḥsavanaṃ akurvata, varuṇapraghāsānmādhyaṃdinaṃ savanaṃ , sākamedhān pitṛyajñaṃ , tryambakāstat tṛtīyasavanaṃ , tasmāt tṛtīyasavane viśvaṃ rūpaṃ śasyate, viśvaṃ hyetad rūpaṃ , taṃ eṣāṃ yajñamasurā ṇānvavāyan , tena vā enānapānudanta, tato devā abhavan, parāsurā, stadya evaṃ veda bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati, te'dhvṛto'yamabhūdityapākrāman , tadadhvarasyādhvaratvaṃ , tasmādekavratena bhavitavyaṃ , sakṛddhyagnihotraṃ hūyate //
adhvaraśabdasya vivecanam
cāturmāsopari ṭippaṇī
iti uparikāṇḍe āgnāvaiṣṇavaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ //