Maitrayani Samhita · Chapter 3.4

agniciti-brāhmaṇam (vasordhārīyaḥ)
3.4.1 anuvākaḥ

vasor dhārāṃ juhoti aklṛptasya klṛptyā aśāntasya śāntyā anabhijitasyābhijityā anavaruddhasyāvaruddhyai, saṃtataṃ juhoti prāṇānāṃ saṃtatyā eṣāṃ lokānāṃ saṃtatyā annādyasya saṃtatyai , avichinnaṃ juhoti annādyasyāvichedāya, yadvichindyāt prāṇān vichindyāt , yaṃ dviṣyāttasya vichindyāt , annādyamasya vichinatti , akṣuc cānnaṃ ceti , etāni vā annasya rūpāṇi, rūpairevānnamavarunddhe , agniścāpaśceti , eṣā vā annasya yoniḥ, sayoni evānnamavarunddhe, vasorme dhārāsa, diti vasordhārāṃ juhoti, ghṛtasya vā eṣā dhārā yajamānaṃ amuṣmiṃlloka upatiṣṭhante, dvādaśa dvādaśāti juhoti, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaramevāvarunddhe , ardhendrāṇi juhoti , ardhendrairvai devā indriyaṃ vīryamasurāṇāmavṛñjata , indriyamevaitair vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte, devāśca vā asurāścāspardhanta, te devā indramabruvan , tvayā mukhenemān jayāmeti, so'bravīt , bhāgo me'stviti, vṛṇīṣve, ti abruvan , so'bravīt , ardhyo vā ahaṃ devatānāmasānīti, tato vā ajayan , tasmādeṣo'rdhabhāg devatānāṃ , yadardhendrāṇi hūyante vijityai , indrottamāni bhavanti , indriyaṃ vai vīryamindra , indriye vā etadvīrye tato yajñasya yajamānaḥ pratitiṣṭhati , aṃśuśca raśmiśceti, yajñamukhaṃ vā aṃśuśca raśmiśca, yajñamukhamevāvarunddhe , adhipatiścādābhyaśceti, nainaṃ bhrātṛvyo dabhnotyagniṃ cikyānaṃ , pra samānānāṃ jyaiṣṭhyamāpnoti ya evaṃ veda , ete grahā bhavanti , etāni vai yajñasya rūpāṇi, rūpaireva yajñaṃ avarunddhe, srucaśca camasāśce, ti yajñāyudhāni saṃbharati, yajñāyudhāni eva saṃbhṛtya yajñaṃ prayuṅkte, pātrāṇi juhoti, pātrairvā annamadyate , anurūpeṇaivānnādyamavarunddhe, barhiśca vediśceti , āśīrevaiṣā , avabhṛthaśca svagākāraśce, ti pratiṣṭhityai //
3.4.2 anuvākaḥ

agniśca gharmaśceti , etadvā agner brahmavarcasyam , rucaṃ caivaitena brahmavarcasaṃ cāvarunddhe, tejasvī brahmavarcasī bhavati , ṛtuśca vrataṃ ceti , ahorātre vā ṛtuśca vrataṃ ca , ahorātre evāsyaitenābhīṣṭe prīte bhavatā , ekā ca tisraśceti, devachandasaṃ vā ekā ca tisraśca, devachandasaṃ evāvarunddhe, catasraścāṣṭau ceti, manuṣyachandasaṃ vai catasraścāṣṭau ca, manuṣyachandasaṃ evāvarunddhe, devaloka eva devachandasena ṛdhnoti, manuṣyaloke manuṣyachandasena , ekā ca tisraśca catasraścāṣṭau ceti, roho vā eṣa eṣāṃ lokānāṃ , saṃkrāntiḥ svargasya lokasya, dvyuttareṇa vai stomenādityāḥ svargaṃ lokamāyan , caturuttareṇāṅgirasau, yadetau stomau juhoti svargasya lokasya samaṣṭyai, yugmadayujau vā etau stomau mithunau prajananāya, reta eva dvyuttareṇa dadhāti, reto hitaṃ caturuttareṇa prajanayati , ekā ca tisra, śceti ā trayastriṃśatastrayastriṃśaddevatā, stā evāsyaitenābhīṣṭāḥ pītā bhavanti, catasraścāṣṭau ceti , aṣṭācatvāriṃśato , aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī, jāgatāḥ paśavaḥ, paśūn evāvarunddhe, tryaviśca tryavī ceti , etāni vai vayāṃsi paśūnāṃ , paśava eva paśūnavarunddhe , āyuryajñena kalpate, prāṇo yajñena kalpatā iti, yajñasya vā eṣā klṛpti , ryajñamevaitadacīklṛpat , vājāya svāhā, prasavāya svāheti trayodaśa vā etā āhutaya, strayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaraṃ vāvāsmā etadupadadhāti svarge loke, tasminn eva pratitiṣṭhati, stomaśca yajuśceti , annaṃ vai stomaśca yajuśca , annaṃ vā etadātman dhitvānnādo bhūtvā devakṣetramantataḥ prāvasati , agnirvai vasu, stasya vā eṣā dhārā, sarvān ha vā asmā agnir dohāntsarvān kāmān duhe ya evaṃ veda, saṃ vā etadagnirannādyaminddhe yac cinoti, taṃ dīpayatyeva vasordhārayā //
3.4.3 anuvākaḥ

vājaprasavyaṃ juhoti, vājaṃ vā etenāgnirannādyaṃ udajayat , vājaṃ evaitenānnādyaṃ yajamānā ujjayati , annasyānnasya juhoti vājaprasavyābhi , rannaṃ vai vājo annādyasyāvaruddhyai , ubhayaṃ grāmyaṃ cāraṇyaṃ ca juhoti ubhayasyānnādyasyāvaruddhayai , audumbareṇa sruveṇa juhoti , ūrg vā udumbara , ūrjo'varuddhyai , devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ sarasvatyā vācā yantur yantreṇa bṛhaspatiṃ sāmrājyāyābhiṣiñcāmītya, bhiṣiñced, yadi brāhmaṇo yajeta, bṛhaspatisavo hyeṣa, indraṃ sāmrājyāyābhiṣiñcāmītya, bhiṣiñced , yadi rājanyo yajeta , indrasavo hyeṣa, kṛṣṇājine brahmavarcasakāmamabhiṣiñcet , brahmaṇo vā etad ṛksāmayo rūpaṃ, ṛksāme brahmavarcasaṃ , brahmavarcasaṃ evāvarunddhe, bastājine paśukāmaṃ , paśavo vai bastājinaṃ , paśūn evāvarunddhe, sūyate vā eṣo'gnīnāṃ yaścīyate, svenaivainaṃ savena samardhayati, devā oṣadhīṣu pakvāsv ājīmayu, stā agnirudajayat , agnervā eṣo'bhiṣeko , annasya vā etat sūyate, savānāṃ vā eṣa eko , bṛhaspatisavo vā eṣa bārhaspatyo brāhmaṇo devatayā, svenaiva savena sūyate, tadāhu , rhotavyaṃ eva na hi suṣuvāṇaḥ kaṃ cana pratyavarohatīti, suṣuvāṇo vā eṣa devatayā yo'gnicit , ṛtavo vai suṣuvāṇasya rāṣṭram anubibhrati, ṣaḍ vā ṛtavo , ṛtavo rāṣṭrabhṛto , yat ṣaḍbhirjuhoti , ṛtuṣvevāsya rāṣṭraṃ pratiṣṭhāpayati, te'smai rāṣṭram anubibhrati, dvādaśagṛhītena juhoti, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaramevāptvāvarunddhe, mithunā vā etā āhutaya, stasmai svāhā vaṭ, tābhyaḥ svāhā vaḍ iti, tasminn eva mithune reto dadhāti, rathaśīrṣe saptamaṃ juhoti diśāmabhijityai, diśa evābhijitā rathena jīyante , athaite vātahomā , agnicito vā amutrāhorātre, agnicite'yaṃ vāyuḥ pavate, prāṇo vai vāyuḥ, prāṇamevāvarunddhe , añjalinā juhoti, na hyetasyāvadānaṃ asti , atho parigṛhītyā eva, prāṇo vai vāyu , rhastaḥ prāṇāyopaklṛptatama, stasmādañjalinā juhoti, trirjuhoti, trayo vā ime lokā , ima evāsmai lokā vātaṃ dhunvanti, samudro'si nabhasvānārdradānuriti , etāni vai vāyo rūpāṇi, rūpaireva vāyumavarunddhe, māruto'si, marutāṃ gaṇa iti, māruto hi vāyuḥ, saṃ vā etadagniminddhe yac cinoti, taṃ dīpayatyeva vātahomaiḥ //
3.4.4 anuvākaḥ

prāṇo vai gāyatrī, gāyatraṃ havirdhānaṃ, apāno jagatī, jāgataṃ sado , vyānastriṣṭup, traiṣṭubhamāgnīdhraṃ, asuḥ pṛśni , rmadhye divyo nihitaḥ pṛśniraśme, tyamuṃ vāvāsyaitanmadhyataḥ prāṇāpānānāṃ vyavadadhāti prāṇānāṃ dhṛtyai , aśmanavamā āgnīdhre sādayati, nava vai prāṇāḥ, prāṇān vāvāsyaitadyajamānaloke dadhāti , ekaviṃśatiṃ hotriye pratiṣṭhityai, pratiṣṭhā hyekaviṃśa , ekādaśa brāhmaṇāñśaṃsyā , ekādaśākṣarā triṣṭup , vīryaṃ triṣṭup , vīrya eva pratitiṣṭhati , aṣṭāṣṭā itareṣu , aṣṭākṣarā gāyatrī, brahma gāyatrī, brahmaṇyeva pratitiṣṭhati, ṣaṇ mārjālīye, ṣaḍ vā ṛtava , ṛtavo vā etaṃ dakṣiṇataḥ paryaharanta, pitaro vā ṛtavo , atho ṣaḍvai chandāṃsi, chandāṃsi vāvāsyaitadyajñamukhe yunakti, sajūrabdo āyavobhiriti , etā vā agnerdevatāḥ purastādbhāgā, stā eva prīṇāti , atho atra vai devānāṃ priyāstanva, stā evāvarunddhe, sajūrabdo āyavobhiriti, saṃvatsaro vā abda , ṛtavā āyavānaḥ, saṃvatsara evāsyaitenā ṛtavo'bhīṣṭāḥ prītā bhavanti, sajūruṣā āruṇībhiriti , uṣasaṃ eva prīṇāti, sajoṣā aśvinā daṃsobhiriti , ahorātre vā aśvinā , ahorātre evāsyaitenābhīṣṭe prīte bhavataḥ, sajūḥ sūrā etaśeneti, sūryameva prīṇāti, sajūrvaiśvānara iḍayā ghṛtena svāheti, saṃvatsaro vai vaiśvānaraḥ, paśavā iḍā, paśavo ghṛtaṃ , saṃvatsarā evāsyaitena paśavo'bhīṣṭāḥ prītā bhavanti, darbhastaṃbe juhoti , eṣā vā asyāmṛtacittanū , ramṛte vā etadagniścīyate, hiraṇyaṃ nidhāya juhoti , agnimatyeva juhotyāyatanavati , andho'dhvaryuḥ syādyadanāyatane juhuyāt, svargāya vai lokāya devaratho yujyate, kāmāya manuṣyaratho , agniṃ yunajmi śavasā ghṛteneti , agniṃ vā etad yunakti, tena yuktena svargaṃ lokaṃ gacchati, yatsarvābhir yuñjyād yukto'sya yajñaḥ syādapratiṣṭhitā āhutayo , dvābhyāṃ nāpiyunakti āhutīnāṃ pratiṣṭhityai, tāḥ pratitiṣṭhantīryajño'nupratitiṣṭhati, yajñaṃ yajamānastisṛbhir yunakti, trivṛddhyagni , ryāvān evāgnistaṃ yunakti, tasmin yuṅteyu sarvaṃ havyaṃ samādhīyate, pañcabhir yunakti, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha, saṃ vā etaṃ etau tapato yaścīyate yaśca vaiśvānaro , yadapsumatībhyāṃ purastādyajñāyajñiyasya saṃmṛśati śāntyai , eṣā vai yajñasya mātrā yadagniṣṭomo , bhūma tv evāsyāta ūrdhvaṃ kriyate //
3.4.5 anuvākaḥ

yo vā agniṃ yogā āgate na yuṅkte na yuñjāneṣu yuṅkte , agne yukvā hi ye taveti , agniṃ vā etad yogā āgate yuṅkte, yuṅkte yuñjāneṣu, yo vā agniṃ vimoka āgate na vimuñcate na vimuñcamāneṣu vimuñcate, vi te muñcāmi raśanāṃ vi raśmīn iti , agniṃ vā etadvimoka āgate vimuñcate, vi muñcamāneṣu muñcate, yathā vai punarādheyamevaṃ punaściti, ryo vā ādheyena ṛdhnoti punaḥ sa ādhatte, yo'gniṃ cikyāno manyeta, vi syā ṛdhyatā iti, sa etāṃ punaścitim upadadhītā , api prathamaṃ cinvānaścinvītā ṛddhyai , ṛdhnotyeva , atho mithunatvāya, yāṃ vā agnicidaniṣṭakā āhutiṃ juhoti sravati sā, tāṃ sravantīṃ yajño'nusravati, yajñaṃ yajamāno , yadetāṃ punaścitim upadadhāti , āhutīnāṃ pratiṣṭhityai, tāḥ pratitiṣṭhantīryajño'nu pratitiṣṭhati, yajñaṃ yajamāno , aṣṭopadadhāti , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatro'gni , ryāvān evāgnistaṃ cinute , aṣṭau lokaṃpṛṇā upadhāya purīṣeṇābhyūhati , aṣṭākṣarā gāyatrī, brahma gāyatrī, gāyatryaivainaṃ chandasā brahmaṇā cinute , ekādaśa lokaṃpṛṇā upadhāya purīṣeṇābhyūhati , ekādaśākṣarā triṣṭubvīryam , triṣṭubhaivainaṃ chandasā vīryeṇa cinute, dvādaśa lokaṃpṛṇā upadhāya purīṣeṇābhyūhati, dvādaśākṣarā jagatī, jāgatāḥ paśavo , jagatyaivainaṃ chandasā paśubhiścinute , eṣā vā agneruttaravedi , retadagniruttaravedimāṃścīyate, yo'syāgniḥ purā citaḥ syāttamanvavasāya yajeta, yathā vā idaṃ dīpyamāne bhūyo'bhyādadhātyevaṃ vāvāsminn etadabhipūrvaṃ bhūyastejo dadhāti, tadāhuḥ, kaḥ śreyāṃsaṃ viṣuptaṃ bodhayiṣyatīti, yadyajatā āhutyaivainaṃ vyardhayati, gṛhān vā eṣa kurute yo'gniṃ cinute, yadvā anyato vindate gṛhāṃstadāharati, ya iṣṭyā vā paśunā vā somena vā yajeta yo'syāgniḥ purā citaḥ syāttamanvavasāya yajeta, yathā vā idamanyato vittvā gṛhānāharatyevaṃ tat tadāhuḥ, punarvā sruvā etadyajñe kriyate, yatraiva kva ca yajeta tadetā ekaviṃśatim upadhāya yajeta pratiṣṭhityai, pratiṣṭhā hyekaviṃśa iti //
3.4.6 anuvākaḥ

samāstvāgnā ṛtavo vardhayantv iti, samābhiścaivainaṃ ṛtubhiśca saminddhe, saṃ divyena dīdihi rocaneneti, jyotiṣmantamevainaṃ cinute, viśvā ābhāhi pradiśaścatasrā iti, tasmādagniḥ sarvā diśā ābhāti , amutrabhūyādadha yadyamasya bṛhaspate abhiśasteramuñcā ityāmayāvinaḥ kuryāt , mṛtyurvai yamo , brahma bṛhaspati , ryāvadeva brahma tenainaṃ bhiṣajyati, pratyūhatāmaśvinā mṛtyumasmāditi , aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau, tā asmān mṛtyuṃ pratyūhatā , udvayaṃ tamasasparīti, pāpmānaṃ eva tamo'pahatya svargaṃ lokamabhyārohati , āhṛto vai haitanāmanaḥ sarvaterāpāṣṭheragneścityasya hotāsīt, tamabruvan, yā apsumatīstā iccheti, tasmai vā etā gandharvāpsarasaḥ prābruvan, yadapsumatīḥ sāmidhenīrbhavanti śāntyai, caturviṃśatim anvāha, caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī, gāyatrī yajñamukham , yajñamukhamevālabdhā , atho caturviṃśatirvā ardhamāsāḥ saṃvatsara , eṣā vā asthitā śrīryat saṃvatsaro , na vā eṣa śriyelayati, na hāsya śrīrilayati, gāyatrīranvāha, tejo vai gāyatrī brahmavarcasaṃ , teja eva brahmavarcasaṃ avarunddhe, triṣṭubho'nvāha , ojo vai vīryaṃ triṣṭub , oja eva vīryamavarunddhe, yad gāyatryaśca triṣṭubhaśca bhavanti tenaiva tadubhayam avarunddhe, yā āgneyīraniruktāstāḥ kāryā , aniruktaṃ iva hyetadavyāvṛttaṃ , vyāvṛtaṃ pāpmanā bhrātṛvyeṇa gacchati, tā agnīṣomīyasya paśoḥ kuryāt, ko hi devakṣetraṃ dvirabhyārokṣyatīti, tisro rātrīr bhṛtvāgniścetavyā ityāhu, stripadā virāṭ , virājaṃ evāpnoti ṣaḍ rātrīrbhṛtvāgniścetavyā ityāhuḥ, ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaram anu virāḍāyattā, virājaṃ evāpnoti, daśa rātrīr bhṛtvāgniścetavyā, ityāhu , rdaśākṣarā virāṭ , virājaṃ evāpnoti, dvādaśa rātrīr bhṛtvāgniścetavyā, ityāhu , rdvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaram anu virāḍāyattā, virājaṃ evāpnoti, caturviṃśati rātrīr bhṛtvāgniścetavyā, ityāhu , ścaturviṃśatirvā ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaram anu virāḍāyattā, virājaṃ evāpnoti, māsaṃ bhṛtvāgniścetavyā ityāhu , rmāsaśa eva saṃvatsaram āpnoti , aṣṭau vā etanmāso vasavo'bibhru, sta imaṃ lokamājayan gāyatrīṃ chandā , ekādaśa rudrā , ste'ntarikṣaṃ lokamājayaṃstriṣṭubhaṃ chando , dvādaśādityā, ste'muṃ lokamājayan jagatīṃ chanda, sta ārdhnuvan , ṛdhnoti ya evaṃ vidvāntsaṃvatsaram agniṃ bibharti, tasmādāhuḥ, saṃvatsarabhṛta evāgniriti , athaitā āpriyaḥ prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno'manyata, sa etā āprīrapaśyat, tābhirātmānaṃ āprīṇītā , agnirvai prajāpati , ryadetā āpriyo bhavanti , agnimevaitābhiryajamānā āprīṇīte, lomaśaṃ vā etac chandaḥ paśavyaṃ ūnātiriktaṃ prajananāya, virājo bhavanti, virāḍvai sarvāṇi chandāṃsi, sarvāṇyevāsya chandāṃsy upahitāni bhavanti, tā viśvacitaḥ kuryāt, prāṇā vā etā jyāyasīriva ca kanīyasīriva ca bhavanti, jyāyāṃsa iva ca hīme kanīyāṃsa iva ca prāṇāḥ, prāṇān evātman dhatte //
3.4.7 anuvākaḥ

yasyāgnirukhyo'nugacchati yathā putro jātaḥ pramīyata evaṃ tat , yadyanugachet tāmevokhāṃ punaḥ parīndhīta , eṣā vā agner yoniḥ, svādevaināṃ yoneḥ prajanayati , īśvaro vā eṣo prajanitor yo'gniṃ cinute //
yāste agna ārdrā yonayo yāḥ kulāyinīr ye te agnā indavo yā u nābhayaḥ /
tābhiṣṭvaṃ ubhayībhiḥ saṃvidānaḥ prajānaṃstanveha niṣīda //
iti yadeṣārdrā yonimati śāntyai, prajā vai kulāyam , paśavaḥ kulāyam , yat kulāyinīḥ prajātyai, havirbhūto vā eṣa yo'gniṃ cinute, yo'gniṃ citvānyasya striyam upaiti yathā haviḥ skannaṃ evaṃ syāt , yathā haviṣe skannāya prāyaścittimichantyevamasmai prāyaścittimicheyu , ryadyupeyān maitrāvaruṇyāmikṣayā yajeta, maitrāvaruṇatāmevopaiti , ātmano'skannatvāya , paśurvā agni , ryo vai paśuṃ purastādupacarati hinasti vā enaṃ sa, tasmāt purastāt pratyañcaṃ nākrāmati, tasmādu paścāt prāñcamupacarati , ātmano'hiṃsāyai, yo vai yathāvṛttamagniṃ cinute yathārūpaṃ prajāśca ṛtavaśca kalpante, yā dakṣiṇāvṛtastā dakṣiṇata upadadhāti, yāḥ savyāvṛtastā uttarata, sryācaḥlikhitāḥ paścāt prācīrupadadhāti, yathāvṛttaṃ vā etadagniṃ cinute yathārūpaṃ prajāśca ṛtavaśca kalpante, sasatyo'gniścetavyā, ityāhuḥ // bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti purastāt svayamātṛṇṇā, yāvadetadvai vācaḥ satyaṃ sasatyaṃ evāgniṃ cinute, prāṇo vai svayamātṛṇṇā , amṛtaṃ hiraṇyam , yaddhiraṇyeṣṭakām upadhāya svayamātṛṇṇāṃ upadadhāti , amṛta evāsya prāṇān dadhāti, tejo'si tejo me yacche, ti hiraṇyeṣṭakā upadadhāti , etābhirvā ime lokā vidhṛtā , atho etābhirevāgniṃ cinute , ime lokāḥ prabhānti, devā asurān hatvā mṛtyorabibhayu, ste chandāṃsyapaśyan , tāni prāviśan , tebhyo yadyadacchadayattenātmānaṃ achādayanta, tac chandasāṃ chandastvaṃ , citiṃ citim upadhāyāgneyyā dhāma chando'bhimṛśati, svāmeva devatām upapraviśati , ātmano'hiṃsāyai // śyenacitiṃ cinvīta svargakāmaḥ, śyeno vai bhūtvā gāyatryamuṃ lokamapatat svargasya lokasya samaṣṭyai, rathacakracitiṃ cinvīta bhrātṛvyavān , rathacakraṃ vai vajraṃ kṛtvā devā asurebhya upaprāvartayan , teṣāṃ śatatarhamadṛṃhan , tadetāmeva vajraṃ kṛtvā yajamāno bhrātṛvyāyopapravartayati, śatatarhaṃ ha dṛṃhati, praugacitiṃ cinvīta bhrātṛvyavān, ubhayato vai devānasurāḥ parīyattā āsan , purastādanye paścādanye, tān vā etena vyanudanta, tad bhrātṛvyasya vā eṣa vinodo , droṇacitiṃ cinvītānnakāmo , droṇena vā annamadyate , anurūpeṇaivānnādyamavarunddhe, paścāccarurbhavati anurūpatvāya, śmaśānacitiṃ cinvīta yaḥ kāmayetā, ñjasā pitṛlokaṃ upeyāṃ iti , añjasā pitṛlokamupaiti , upa cānyaṃ cinvīta grāmakāmo , yathaivaitaṃ upacinotyevamasmai grāmaṃ upacinoti, samūhyaṃ cinvīta paśukāmo , yathaivaitaṃ samūhatyevamasmai digyaḥmasa paśūntsamūhati //
3.4.8 anuvākaḥ

prajāpatirvā etamagre'gnimacinuta ṛtubhiḥ saṃvatsaram , vasantena purastādacinuta, grīṣmeṇa dakṣiṇaṃ pakṣaṃ, varṣābhiruttaraṃ, śaradā pucchaṃ, hemantena madhyam , brahmaṇaiva purastādacinuta, kṣatreṇa dakṣiṇaṃ pakṣaṃ, viśottaraṃ, paśubhiḥ pucchamāśayā madhyam , etāvadvā asti, yāvadevāsti tat spṛṇoti, tadavarunddhe, svargāya vai lokāyāgniścīyate, vajra ekādaśinī, yadekādaśinīṃ minuyādvajraḥ purastādavagṛhṇīyāt , asvargyaḥ syāt , yan na minuyādapaśuḥ syāt , ekayūpa, ekādaśa paśavo niyujyā, stena paśavyā, stena svargo , yat pakṣasaṃmitāṃ minuyāt kanīyāṃsaṃ yajñakratumupeyāt kanīyasīṃ prajāṃ kanīyasaḥ paśūn kanīyo'nnādyaṃ pāpīyānt syāt , atha yad vedisaṃmitāṃ minoti jyāyāṃsaṃ cinute jyāyāṃsaṃ eva yajñakratumupaiti bhūyasīṃ prajāṃ bhūyasaḥ paśūn bhūyo'nnādyaṃ vasīyān bhavati , eṣā vā agneruttaravatī nāma citi, ruttaramuttaraṃ śvaḥ śvaḥ śreyān bhavati ya evaṃ veda, dvedhā vā agniṃ cikyānasya yaśa indriyaṃ gacchatya, gniṃ vā gacchatyātmānaṃ vā //
rucaṃ no dhehi brāhmaṇeṣu rucaṃ rājasu dhāraya /
rucaṃ viśyeṣu śūdreṣu mayi dhehi rucā rucaṃ //
iti yajjuhoti , ātmānaṃ vā etadagneryaśasārpayati , īśvaro vā eṣa duścarmā bhavitoryo'gnimadhyeti //
tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānastadāśāste yajamāno havirbhiḥ /
aheḍamāno varuṇeha bodhy uruśam̐saṃ ā nā āyuḥ pra moṣīḥ //
iti yajjuhoti śāntirvā eṣāgner guptirātmano , vayo vā agni, stasmādagnicitā pakṣiṇo nāśitavyaṃ no agnividā, yadaśnīyāt taṃ evāśnīyāt , sa enaṃ ārtiṃ ninayet, prajāpatirvā etamagre'gnimacinuta jyaiṣṭhyakāmaḥ, sa jyaiṣṭhyaṃ mahimānaṃ agacchat , jyaiṣṭhyaṃ mahimānaṃ gacchati ya evaṃ vidvānagniṃ cinute, prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā tā anuprāviśat, so'bravīt , yo metaḥ saṃcinavadardhnuvatsa iti, taṃ devāḥ samacinvan , ta ārdhnuvan , tac cityasya cityatvaṃ , tadya evaṃ vidvānagniṃ cinoti prajāpatimeva saṃcinoti , ṛdhnoti, tasmādāhuḥ, prajāpaticita evāgniriti //
3.4.9 anuvākaḥ

devebhyo vā agniṃ cikyānebhyo na vyaucchat, te'gnā āhutim ajuhavu, stubhyamagre vyuccha, tathāsmabhyaṃ vivatsyatīti, tayāgnaye vyaucchat , vyagnayā aucchat , nāhutyai vyaucchat, tasyā āhutyai yajñena vyaucchat , vyāhutyā aucchat , na yajñāya vyaucchat, tasmai yajñāya dakṣiṇayā vyaucchat , vi yajñāyaucchat , na dakṣiṇāyai vyaucchat, tasyai dakṣiṇāyai brāhmaṇena vyaucchat , vi dakṣiṇāyā aucchan na brāhmaṇāya vyaucchat, tasmai brāhmaṇāya brahmaṇā vyaucchat , vi brāhmaṇāyaucchat , na brahmaṇe vyaucchat, tasmai brahmaṇe tapasā vyaucchat , etā vai tapaḥparārdhā vyuṣṭayaḥ, śvovasīyasyasmai vyucchati ya evaṃ vidvān vyuṣṭīrupadhatte, yo vai yathāpūrvaṃ vyuṣṭīr veda yathāpūrvamasmai vyucchati , auṣasī vāva prathamā vyuṣṭirvyavā, ḍiti vā āhu , ryadauṣasyudeti, yad vyuchati, yadagnirādhīyate, yat sūrya udeti, yaddhastā avanenikte, yadaśnāti, yat pibati , etā vai yathāpūrvaṃ vyuṣṭayo , yathāpūrvamasmai vyucchati ya evaṃ vidvān vyuṣṭīrupadhatte //
3.4.10 anuvākaḥ

yo vā agnimayonimanāyatanaṃ cinute'yoniranāyatano bhavati , āpo vā agner yoniḥ , yat kumbheṣṭakā upadadhāti yonimantamevāyatanavantamagniṃ cinute yonimānāyatanavān bhavati , adharasapatno'gniścetavyā, ityāhu, rāpo vā agneḥ sapatno , yat kumbheṣṭakā upadadhāti , adharasapatnaṃ evāgniṃ cinute'dharo'smātpāpmā bhavatyadharaḥ sapatnaḥ, śug vā agni, rāpaḥ śānti , ryat kumbheṣṭakā upadadhāti śāntyai, yat kumbhāśca kumbhyaśca tan mithunaṃ , yad dvandvaṃ , prajātyai, dvādaśopadadhāti, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaramevāptvāvarunddhe, naivāraścarustrayodaśo bhavati , asti māsastrayodaśa, staṃ evaitenāptvāvarunddhe, payasi bhavati, yat payo , grāmyaṃ tenānnādyamavarunddhe, yan nīvārā , āraṇyaṃ tena, tenaiva tadubhayam avarunddhe //
ity uparikāṇḍe vasordhārīyaḥ caturthaḥ prapāṭhakaḥ //