કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.4

અગ્નિચિતિ-બ્રાહ્મણમ્ (વસોર્ધારીયઃ)
3.4.1 અનુવાકઃ

વસોર્ ધારાં જુહોતિ અક્લૃપ્તસ્ય ક્લૃપ્ત્યા અશાન્તસ્ય શાન્ત્યા અનભિજિતસ્યાભિજિત્યા અનવરુદ્ધસ્યાવરુદ્ધ્યૈ, સંતતં જુહોતિ પ્રાણાનાં સંતત્યા એષાં લોકાનાં સંતત્યા અન્નાદ્યસ્ય સંતત્યૈ , અવિછિન્નં જુહોતિ અન્નાદ્યસ્યાવિછેદાય, યદ્વિછિન્દ્યાત્ પ્રાણાન્ વિછિન્દ્યાત્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય વિછિન્દ્યાત્ , અન્નાદ્યમસ્ય વિછિનત્તિ , અક્ષુચ્ ચાન્નં ચેતિ , એતાનિ વા અન્નસ્ય રૂપાણિ, રૂપૈરેવાન્નમવરુન્દ્ધે , અગ્નિશ્ચાપશ્ચેતિ , એષા વા અન્નસ્ય યોનિઃ, સયોનિ એવાન્નમવરુન્દ્ધે, વસોર્મે ધારાસ, દિતિ વસોર્ધારાં જુહોતિ, ઘૃતસ્ય વા એષા ધારા યજમાનં અમુષ્મિંલ્લોક ઉપતિષ્ઠન્તે, દ્વાદશ દ્વાદશાતિ જુહોતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાવરુન્દ્ધે , અર્ધેન્દ્રાણિ જુહોતિ , અર્ધેન્દ્રૈર્વૈ દેવા ઇન્દ્રિયં વીર્યમસુરાણામવૃઞ્જત , ઇન્દ્રિયમેવૈતૈર્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવા ઇન્દ્રમબ્રુવન્ , ત્વયા મુખેનેમાન્ જયામેતિ, સોઽબ્રવીત્ , ભાગો મેઽસ્ત્વિતિ, વૃણીષ્વે, તિ અબ્રુવન્ , સોઽબ્રવીત્ , અર્ધ્યો વા અહં દેવતાનામસાનીતિ, તતો વા અજયન્ , તસ્માદેષોઽર્ધભાગ્ દેવતાનાં , યદર્ધેન્દ્રાણિ હૂયન્તે વિજિત્યૈ , ઇન્દ્રોત્તમાનિ ભવન્તિ , ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યમિન્દ્ર , ઇન્દ્રિયે વા એતદ્વીર્યે તતો યજ્ઞસ્ય યજમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અંશુશ્ચ રશ્મિશ્ચેતિ, યજ્ઞમુખં વા અંશુશ્ચ રશ્મિશ્ચ, યજ્ઞમુખમેવાવરુન્દ્ધે , અધિપતિશ્ચાદાભ્યશ્ચેતિ, નૈનં ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોત્યગ્નિં ચિક્યાનં , પ્ર સમાનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યમાપ્નોતિ ય એવં વેદ , એતે ગ્રહા ભવન્તિ , એતાનિ વૈ યજ્ઞસ્ય રૂપાણિ, રૂપૈરેવ યજ્ઞં અવરુન્દ્ધે, સ્રુચશ્ચ ચમસાશ્ચે, તિ યજ્ઞાયુધાનિ સંભરતિ, યજ્ઞાયુધાનિ એવ સંભૃત્ય યજ્ઞં પ્રયુઙ્ક્તે, પાત્રાણિ જુહોતિ, પાત્રૈર્વા અન્નમદ્યતે , અનુરૂપેણૈવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે, બર્હિશ્ચ વેદિશ્ચેતિ , આશીરેવૈષા , અવભૃથશ્ચ સ્વગાકારશ્ચે, તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
3.4.2 અનુવાકઃ

અગ્નિશ્ચ ઘર્મશ્ચેતિ , એતદ્વા અગ્નેર્ બ્રહ્મવર્ચસ્યમ્ , રુચં ચૈવૈતેન બ્રહ્મવર્ચસં ચાવરુન્દ્ધે, તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ , ઋતુશ્ચ વ્રતં ચેતિ , અહોરાત્રે વા ઋતુશ્ચ વ્રતં ચ , અહોરાત્રે એવાસ્યૈતેનાભીષ્ટે પ્રીતે ભવતા , એકા ચ તિસ્રશ્ચેતિ, દેવછન્દસં વા એકા ચ તિસ્રશ્ચ, દેવછન્દસં એવાવરુન્દ્ધે, ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચેતિ, મનુષ્યછન્દસં વૈ ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચ, મનુષ્યછન્દસં એવાવરુન્દ્ધે, દેવલોક એવ દેવછન્દસેન ઋધ્નોતિ, મનુષ્યલોકે મનુષ્યછન્દસેન , એકા ચ તિસ્રશ્ચ ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચેતિ, રોહો વા એષ એષાં લોકાનાં , સંક્રાન્તિઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય, દ્વ્યુત્તરેણ વૈ સ્તોમેનાદિત્યાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , ચતુરુત્તરેણાઙ્ગિરસૌ, યદેતૌ સ્તોમૌ જુહોતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, યુગ્મદયુજૌ વા એતૌ સ્તોમૌ મિથુનૌ પ્રજનનાય, રેત એવ દ્વ્યુત્તરેણ દધાતિ, રેતો હિતં ચતુરુત્તરેણ પ્રજનયતિ , એકા ચ તિસ્ર, શ્ચેતિ આ ત્રયસ્ત્રિંશતસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા, સ્તા એવાસ્યૈતેનાભીષ્ટાઃ પીતા ભવન્તિ, ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચેતિ , અષ્ટાચત્વારિંશતો , અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતી, જાગતાઃ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્દ્ધે, ત્ર્યવિશ્ચ ત્ર્યવી ચેતિ , એતાનિ વૈ વયાંસિ પશૂનાં , પશવ એવ પશૂનવરુન્દ્ધે , આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતે, પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતા ઇતિ, યજ્ઞસ્ય વા એષા ક્લૃપ્તિ , ર્યજ્ઞમેવૈતદચીક્લૃપત્ , વાજાય સ્વાહા, પ્રસવાય સ્વાહેતિ ત્રયોદશ વા એતા આહુતય, સ્ત્રયોદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરં વાવાસ્મા એતદુપદધાતિ સ્વર્ગે લોકે, તસ્મિન્ન્ એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, સ્તોમશ્ચ યજુશ્ચેતિ , અન્નં વૈ સ્તોમશ્ચ યજુશ્ચ , અન્નં વા એતદાત્મન્ ધિત્વાન્નાદો ભૂત્વા દેવક્ષેત્રમન્તતઃ પ્રાવસતિ , અગ્નિર્વૈ વસુ, સ્તસ્ય વા એષા ધારા, સર્વાન્ હ વા અસ્મા અગ્નિર્ દોહાન્ત્સર્વાન્ કામાન્ દુહે ય એવં વેદ, સં વા એતદગ્નિરન્નાદ્યમિન્દ્ધે યચ્ ચિનોતિ, તં દીપયત્યેવ વસોર્ધારયા ॥
3.4.3 અનુવાકઃ

વાજપ્રસવ્યં જુહોતિ, વાજં વા એતેનાગ્નિરન્નાદ્યં ઉદજયત્ , વાજં એવૈતેનાન્નાદ્યં યજમાના ઉજ્જયતિ , અન્નસ્યાન્નસ્ય જુહોતિ વાજપ્રસવ્યાભિ , રન્નં વૈ વાજો અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ , ઉભયં ગ્રામ્યં ચારણ્યં ચ જુહોતિ ઉભયસ્યાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધયૈ , ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોતિ , ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર , ઊર્જોઽવરુદ્ધ્યૈ , દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં સરસ્વત્યા વાચા યન્તુર્ યન્ત્રેણ બૃહસ્પતિં સામ્રાજ્યાયાભિષિઞ્ચામીત્ય, ભિષિઞ્ચેદ્, યદિ બ્રાહ્મણો યજેત, બૃહસ્પતિસવો હ્યેષ, ઇન્દ્રં સામ્રાજ્યાયાભિષિઞ્ચામીત્ય, ભિષિઞ્ચેદ્ , યદિ રાજન્યો યજેત , ઇન્દ્રસવો હ્યેષ, કૃષ્ણાજિને બ્રહ્મવર્ચસકામમભિષિઞ્ચેત્ , બ્રહ્મણો વા એતદ્ ઋક્સામયો રૂપં, ઋક્સામે બ્રહ્મવર્ચસં , બ્રહ્મવર્ચસં એવાવરુન્દ્ધે, બસ્તાજિને પશુકામં , પશવો વૈ બસ્તાજિનં , પશૂન્ એવાવરુન્દ્ધે, સૂયતે વા એષોઽગ્નીનાં યશ્ચીયતે, સ્વેનૈવૈનં સવેન સમર્ધયતિ, દેવા ઓષધીષુ પક્વાસ્વ્ આજીમયુ, સ્તા અગ્નિરુદજયત્ , અગ્નેર્વા એષોઽભિષેકો , અન્નસ્ય વા એતત્ સૂયતે, સવાનાં વા એષ એકો , બૃહસ્પતિસવો વા એષ બાર્હસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા, સ્વેનૈવ સવેન સૂયતે, તદાહુ , ર્હોતવ્યં એવ ન હિ સુષુવાણઃ કં ચન પ્રત્યવરોહતીતિ, સુષુવાણો વા એષ દેવતયા યોઽગ્નિચિત્ , ઋતવો વૈ સુષુવાણસ્ય રાષ્ટ્રમ્ અનુબિભ્રતિ, ષડ્ વા ઋતવો , ઋતવો રાષ્ટ્રભૃતો , યત્ ષડ્ભિર્જુહોતિ , ઋતુષ્વેવાસ્ય રાષ્ટ્રં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તેઽસ્મૈ રાષ્ટ્રમ્ અનુબિભ્રતિ, દ્વાદશગૃહીતેન જુહોતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, મિથુના વા એતા આહુતય, સ્તસ્મૈ સ્વાહા વટ્, તાભ્યઃ સ્વાહા વડ્ ઇતિ, તસ્મિન્ન્ એવ મિથુને રેતો દધાતિ, રથશીર્ષે સપ્તમં જુહોતિ દિશામભિજિત્યૈ, દિશ એવાભિજિતા રથેન જીયન્તે , અથૈતે વાતહોમા , અગ્નિચિતો વા અમુત્રાહોરાત્રે, અગ્નિચિતેઽયં વાયુઃ પવતે, પ્રાણો વૈ વાયુઃ, પ્રાણમેવાવરુન્દ્ધે , અઞ્જલિના જુહોતિ, ન હ્યેતસ્યાવદાનં અસ્તિ , અથો પરિગૃહીત્યા એવ, પ્રાણો વૈ વાયુ , ર્હસ્તઃ પ્રાણાયોપક્લૃપ્તતમ, સ્તસ્માદઞ્જલિના જુહોતિ, ત્રિર્જુહોતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , ઇમ એવાસ્મૈ લોકા વાતં ધુન્વન્તિ, સમુદ્રોઽસિ નભસ્વાનાર્દ્રદાનુરિતિ , એતાનિ વૈ વાયો રૂપાણિ, રૂપૈરેવ વાયુમવરુન્દ્ધે, મારુતોઽસિ, મરુતાં ગણ ઇતિ, મારુતો હિ વાયુઃ, સં વા એતદગ્નિમિન્દ્ધે યચ્ ચિનોતિ, તં દીપયત્યેવ વાતહોમૈઃ ॥
3.4.4 અનુવાકઃ

પ્રાણો વૈ ગાયત્રી, ગાયત્રં હવિર્ધાનં, અપાનો જગતી, જાગતં સદો , વ્યાનસ્ત્રિષ્ટુપ્, ત્રૈષ્ટુભમાગ્નીધ્રં, અસુઃ પૃશ્નિ , ર્મધ્યે દિવ્યો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મે, ત્યમું વાવાસ્યૈતન્મધ્યતઃ પ્રાણાપાનાનાં વ્યવદધાતિ પ્રાણાનાં ધૃત્યૈ , અશ્મનવમા આગ્નીધ્રે સાદયતિ, નવ વૈ પ્રાણાઃ, પ્રાણાન્ વાવાસ્યૈતદ્યજમાનલોકે દધાતિ , એકવિંશતિં હોત્રિયે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, પ્રતિષ્ઠા હ્યેકવિંશ , એકાદશ બ્રાહ્મણાઞ્શંસ્યા , એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ , વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્ , વીર્ય એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અષ્ટાષ્ટા ઇતરેષુ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, બ્રહ્મ ગાયત્રી, બ્રહ્મણ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, ષણ્ માર્જાલીયે, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતવો વા એતં દક્ષિણતઃ પર્યહરન્ત, પિતરો વા ઋતવો , અથો ષડ્વૈ છન્દાંસિ, છન્દાંસિ વાવાસ્યૈતદ્યજ્ઞમુખે યુનક્તિ, સજૂરબ્દો આયવોભિરિતિ , એતા વા અગ્નેર્દેવતાઃ પુરસ્તાદ્ભાગા, સ્તા એવ પ્રીણાતિ , અથો અત્ર વૈ દેવાનાં પ્રિયાસ્તન્વ, સ્તા એવાવરુન્દ્ધે, સજૂરબ્દો આયવોભિરિતિ, સંવત્સરો વા અબ્દ , ઋતવા આયવાનઃ, સંવત્સર એવાસ્યૈતેના ઋતવોઽભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, સજૂરુષા આરુણીભિરિતિ , ઉષસં એવ પ્રીણાતિ, સજોષા અશ્વિના દંસોભિરિતિ , અહોરાત્રે વા અશ્વિના , અહોરાત્રે એવાસ્યૈતેનાભીષ્ટે પ્રીતે ભવતઃ, સજૂઃ સૂરા એતશેનેતિ, સૂર્યમેવ પ્રીણાતિ, સજૂર્વૈશ્વાનર ઇડયા ઘૃતેન સ્વાહેતિ, સંવત્સરો વૈ વૈશ્વાનરઃ, પશવા ઇડા, પશવો ઘૃતં , સંવત્સરા એવાસ્યૈતેન પશવોઽભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, દર્ભસ્તંબે જુહોતિ , એષા વા અસ્યામૃતચિત્તનૂ , રમૃતે વા એતદગ્નિશ્ચીયતે, હિરણ્યં નિધાય જુહોતિ , અગ્નિમત્યેવ જુહોત્યાયતનવતિ , અન્ધોઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્યદનાયતને જુહુયાત્, સ્વર્ગાય વૈ લોકાય દેવરથો યુજ્યતે, કામાય મનુષ્યરથો , અગ્નિં યુનજ્મિ શવસા ઘૃતેનેતિ , અગ્નિં વા એતદ્ યુનક્તિ, તેન યુક્તેન સ્વર્ગં લોકં ગચ્છતિ, યત્સર્વાભિર્ યુઞ્જ્યાદ્ યુક્તોઽસ્ય યજ્ઞઃ સ્યાદપ્રતિષ્ઠિતા આહુતયો , દ્વાભ્યાં નાપિયુનક્તિ આહુતીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તીર્યજ્ઞોઽનુપ્રતિતિષ્ઠતિ, યજ્ઞં યજમાનસ્તિસૃભિર્ યુનક્તિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ , ર્યાવાન્ એવાગ્નિસ્તં યુનક્તિ, તસ્મિન્ યુઙ્તેયુ સર્વં હવ્યં સમાધીયતે, પઞ્ચભિર્ યુનક્તિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, સં વા એતં એતૌ તપતો યશ્ચીયતે યશ્ચ વૈશ્વાનરો , યદપ્સુમતીભ્યાં પુરસ્તાદ્યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્ય સંમૃશતિ શાન્ત્યૈ , એષા વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રા યદગ્નિષ્ટોમો , ભૂમ ત્વ્ એવાસ્યાત ઊર્ધ્વં ક્રિયતે ॥
3.4.5 અનુવાકઃ

યો વા અગ્નિં યોગા આગતે ન યુઙ્ક્તે ન યુઞ્જાનેષુ યુઙ્ક્તે , અગ્ને યુક્વા હિ યે તવેતિ , અગ્નિં વા એતદ્ યોગા આગતે યુઙ્ક્તે, યુઙ્ક્તે યુઞ્જાનેષુ, યો વા અગ્નિં વિમોક આગતે ન વિમુઞ્ચતે ન વિમુઞ્ચમાનેષુ વિમુઞ્ચતે, વિ તે મુઞ્ચામિ રશનાં વિ રશ્મીન્ ઇતિ , અગ્નિં વા એતદ્વિમોક આગતે વિમુઞ્ચતે, વિ મુઞ્ચમાનેષુ મુઞ્ચતે, યથા વૈ પુનરાધેયમેવં પુનશ્ચિતિ, ર્યો વા આધેયેન ઋધ્નોતિ પુનઃ સ આધત્તે, યોઽગ્નિં ચિક્યાનો મન્યેત, વિ સ્યા ઋધ્યતા ઇતિ, સ એતાં પુનશ્ચિતિમ્ ઉપદધીતા , અપિ પ્રથમં ચિન્વાનશ્ચિન્વીતા ઋદ્ધ્યૈ , ઋધ્નોત્યેવ , અથો મિથુનત્વાય, યાં વા અગ્નિચિદનિષ્ટકા આહુતિં જુહોતિ સ્રવતિ સા, તાં સ્રવન્તીં યજ્ઞોઽનુસ્રવતિ, યજ્ઞં યજમાનો , યદેતાં પુનશ્ચિતિમ્ ઉપદધાતિ , આહુતીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તીર્યજ્ઞોઽનુ પ્રતિતિષ્ઠતિ, યજ્ઞં યજમાનો , અષ્ટોપદધાતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રોઽગ્નિ , ર્યાવાન્ એવાગ્નિસ્તં ચિનુતે , અષ્ટૌ લોકંપૃણા ઉપધાય પુરીષેણાભ્યૂહતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, બ્રહ્મ ગાયત્રી, ગાયત્ર્યૈવૈનં છન્દસા બ્રહ્મણા ચિનુતે , એકાદશ લોકંપૃણા ઉપધાય પુરીષેણાભ્યૂહતિ , એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્વીર્યમ્ , ત્રિષ્ટુભૈવૈનં છન્દસા વીર્યેણ ચિનુતે, દ્વાદશ લોકંપૃણા ઉપધાય પુરીષેણાભ્યૂહતિ, દ્વાદશાક્ષરા જગતી, જાગતાઃ પશવો , જગત્યૈવૈનં છન્દસા પશુભિશ્ચિનુતે , એષા વા અગ્નેરુત્તરવેદિ , રેતદગ્નિરુત્તરવેદિમાંશ્ચીયતે, યોઽસ્યાગ્નિઃ પુરા ચિતઃ સ્યાત્તમન્વવસાય યજેત, યથા વા ઇદં દીપ્યમાને ભૂયોઽભ્યાદધાત્યેવં વાવાસ્મિન્ન્ એતદભિપૂર્વં ભૂયસ્તેજો દધાતિ, તદાહુઃ, કઃ શ્રેયાંસં વિષુપ્તં બોધયિષ્યતીતિ, યદ્યજતા આહુત્યૈવૈનં વ્યર્ધયતિ, ગૃહાન્ વા એષ કુરુતે યોઽગ્નિં ચિનુતે, યદ્વા અન્યતો વિન્દતે ગૃહાંસ્તદાહરતિ, ય ઇષ્ટ્યા વા પશુના વા સોમેન વા યજેત યોઽસ્યાગ્નિઃ પુરા ચિતઃ સ્યાત્તમન્વવસાય યજેત, યથા વા ઇદમન્યતો વિત્ત્વા ગૃહાનાહરત્યેવં તત્ તદાહુઃ, પુનર્વા સ્રુવા એતદ્યજ્ઞે ક્રિયતે, યત્રૈવ ક્વ ચ યજેત તદેતા એકવિંશતિમ્ ઉપધાય યજેત પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, પ્રતિષ્ઠા હ્યેકવિંશ ઇતિ ॥
3.4.6 અનુવાકઃ

સમાસ્ત્વાગ્ના ઋતવો વર્ધયન્ત્વ્ ઇતિ, સમાભિશ્ચૈવૈનં ઋતુભિશ્ચ સમિન્દ્ધે, સં દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેનેતિ, જ્યોતિષ્મન્તમેવૈનં ચિનુતે, વિશ્વા આભાહિ પ્રદિશશ્ચતસ્રા ઇતિ, તસ્માદગ્નિઃ સર્વા દિશા આભાતિ , અમુત્રભૂયાદધ યદ્યમસ્ય બૃહસ્પતે અભિશસ્તેરમુઞ્ચા ઇત્યામયાવિનઃ કુર્યાત્ , મૃત્યુર્વૈ યમો , બ્રહ્મ બૃહસ્પતિ , ર્યાવદેવ બ્રહ્મ તેનૈનં ભિષજ્યતિ, પ્રત્યૂહતામશ્વિના મૃત્યુમસ્માદિતિ , અશ્વિનૌ વૈ દેવાનાં ભિષજૌ, તા અસ્માન્ મૃત્યું પ્રત્યૂહતા , ઉદ્વયં તમસસ્પરીતિ, પાપ્માનં એવ તમોઽપહત્ય સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહતિ , આહૃતો વૈ હૈતનામનઃ સર્વતેરાપાષ્ઠેરગ્નેશ્ચિત્યસ્ય હોતાસીત્, તમબ્રુવન્, યા અપ્સુમતીસ્તા ઇચ્છેતિ, તસ્મૈ વા એતા ગન્ધર્વાપ્સરસઃ પ્રાબ્રુવન્, યદપ્સુમતીઃ સામિધેનીર્ભવન્તિ શાન્ત્યૈ, ચતુર્વિંશતિમ્ અન્વાહ, ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી, ગાયત્રી યજ્ઞમુખમ્ , યજ્ઞમુખમેવાલબ્ધા , અથો ચતુર્વિંશતિર્વા અર્ધમાસાઃ સંવત્સર , એષા વા અસ્થિતા શ્રીર્યત્ સંવત્સરો , ન વા એષ શ્રિયેલયતિ, ન હાસ્ય શ્રીરિલયતિ, ગાયત્રીરન્વાહ, તેજો વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસં , તેજ એવ બ્રહ્મવર્ચસં અવરુન્દ્ધે, ત્રિષ્ટુભોઽન્વાહ , ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુબ્ , ઓજ એવ વીર્યમવરુન્દ્ધે, યદ્ ગાયત્ર્યશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ચ ભવન્તિ તેનૈવ તદુભયમ્ અવરુન્દ્ધે, યા આગ્નેયીરનિરુક્તાસ્તાઃ કાર્યા , અનિરુક્તં ઇવ હ્યેતદવ્યાવૃત્તં , વ્યાવૃતં પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણ ગચ્છતિ, તા અગ્નીષોમીયસ્ય પશોઃ કુર્યાત્, કો હિ દેવક્ષેત્રં દ્વિરભ્યારોક્ષ્યતીતિ, તિસ્રો રાત્રીર્ ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા ઇત્યાહુ, સ્ત્રિપદા વિરાટ્ , વિરાજં એવાપ્નોતિ ષડ્ રાત્રીર્ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા ઇત્યાહુઃ, ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમ્ અનુ વિરાડાયત્તા, વિરાજં એવાપ્નોતિ, દશ રાત્રીર્ ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુ , ર્દશાક્ષરા વિરાટ્ , વિરાજં એવાપ્નોતિ, દ્વાદશ રાત્રીર્ ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુ , ર્દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમ્ અનુ વિરાડાયત્તા, વિરાજં એવાપ્નોતિ, ચતુર્વિંશતિ રાત્રીર્ ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુ , શ્ચતુર્વિંશતિર્વા અર્ધમાસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમ્ અનુ વિરાડાયત્તા, વિરાજં એવાપ્નોતિ, માસં ભૃત્વાગ્નિશ્ચેતવ્યા ઇત્યાહુ , ર્માસશ એવ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ , અષ્ટૌ વા એતન્માસો વસવોઽબિભ્રુ, સ્ત ઇમં લોકમાજયન્ ગાયત્રીં છન્દા , એકાદશ રુદ્રા , સ્તેઽન્તરિક્ષં લોકમાજયંસ્ત્રિષ્ટુભં છન્દો , દ્વાદશાદિત્યા, સ્તેઽમું લોકમાજયન્ જગતીં છન્દ, સ્ત આર્ધ્નુવન્ , ઋધ્નોતિ ય એવં વિદ્વાન્ત્સંવત્સરમ્ અગ્નિં બિભર્તિ, તસ્માદાહુઃ, સંવત્સરભૃત એવાગ્નિરિતિ , અથૈતા આપ્રિયઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા રિરિચાનોઽમન્યત, સ એતા આપ્રીરપશ્યત્, તાભિરાત્માનં આપ્રીણીતા , અગ્નિર્વૈ પ્રજાપતિ , ર્યદેતા આપ્રિયો ભવન્તિ , અગ્નિમેવૈતાભિર્યજમાના આપ્રીણીતે, લોમશં વા એતચ્ છન્દઃ પશવ્યં ઊનાતિરિક્તં પ્રજનનાય, વિરાજો ભવન્તિ, વિરાડ્વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ, સર્વાણ્યેવાસ્ય છન્દાંસ્ય્ ઉપહિતાનિ ભવન્તિ, તા વિશ્વચિતઃ કુર્યાત્, પ્રાણા વા એતા જ્યાયસીરિવ ચ કનીયસીરિવ ચ ભવન્તિ, જ્યાયાંસ ઇવ ચ હીમે કનીયાંસ ઇવ ચ પ્રાણાઃ, પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે ॥
3.4.7 અનુવાકઃ

યસ્યાગ્નિરુખ્યોઽનુગચ્છતિ યથા પુત્રો જાતઃ પ્રમીયત એવં તત્ , યદ્યનુગછેત્ તામેવોખાં પુનઃ પરીન્ધીત , એષા વા અગ્નેર્ યોનિઃ, સ્વાદેવૈનાં યોનેઃ પ્રજનયતિ , ઈશ્વરો વા એષો પ્રજનિતોર્ યોઽગ્નિં ચિનુતે ॥
યાસ્તે અગ્ન આર્દ્રા યોનયો યાઃ કુલાયિનીર્ યે તે અગ્ના ઇન્દવો યા ઉ નાભયઃ ।
તાભિષ્ટ્વં ઉભયીભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાનંસ્તન્વેહ નિષીદ ॥
ઇતિ યદેષાર્દ્રા યોનિમતિ શાન્ત્યૈ, પ્રજા વૈ કુલાયમ્ , પશવઃ કુલાયમ્ , યત્ કુલાયિનીઃ પ્રજાત્યૈ, હવિર્ભૂતો વા એષ યોઽગ્નિં ચિનુતે, યોઽગ્નિં ચિત્વાન્યસ્ય સ્ત્રિયમ્ ઉપૈતિ યથા હવિઃ સ્કન્નં એવં સ્યાત્ , યથા હવિષે સ્કન્નાય પ્રાયશ્ચિત્તિમિછન્ત્યેવમસ્મૈ પ્રાયશ્ચિત્તિમિછેયુ , ર્યદ્યુપેયાન્ મૈત્રાવરુણ્યામિક્ષયા યજેત, મૈત્રાવરુણતામેવોપૈતિ , આત્મનોઽસ્કન્નત્વાય , પશુર્વા અગ્નિ , ર્યો વૈ પશું પુરસ્તાદુપચરતિ હિનસ્તિ વા એનં સ, તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચં નાક્રામતિ, તસ્માદુ પશ્ચાત્ પ્રાઞ્ચમુપચરતિ , આત્મનોઽહિંસાયૈ, યો વૈ યથાવૃત્તમગ્નિં ચિનુતે યથારૂપં પ્રજાશ્ચ ઋતવશ્ચ કલ્પન્તે, યા દક્ષિણાવૃતસ્તા દક્ષિણત ઉપદધાતિ, યાઃ સવ્યાવૃતસ્તા ઉત્તરત, સ્ર્યાચઃલિખિતાઃ પશ્ચાત્ પ્રાચીરુપદધાતિ, યથાવૃત્તં વા એતદગ્નિં ચિનુતે યથારૂપં પ્રજાશ્ચ ઋતવશ્ચ કલ્પન્તે, સસત્યોઽગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુઃ ॥ ભૂર્ ભુવઃ સ્વઃ ॥ ઇતિ પુરસ્તાત્ સ્વયમાતૃણ્ણા, યાવદેતદ્વૈ વાચઃ સત્યં સસત્યં એવાગ્નિં ચિનુતે, પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા , અમૃતં હિરણ્યમ્ , યદ્ધિરણ્યેષ્ટકામ્ ઉપધાય સ્વયમાતૃણ્ણાં ઉપદધાતિ , અમૃત એવાસ્ય પ્રાણાન્ દધાતિ, તેજોઽસિ તેજો મે યચ્છે, તિ હિરણ્યેષ્ટકા ઉપદધાતિ , એતાભિર્વા ઇમે લોકા વિધૃતા , અથો એતાભિરેવાગ્નિં ચિનુતે , ઇમે લોકાઃ પ્રભાન્તિ, દેવા અસુરાન્ હત્વા મૃત્યોરબિભયુ, સ્તે છન્દાંસ્યપશ્યન્ , તાનિ પ્રાવિશન્ , તેભ્યો યદ્યદચ્છદયત્તેનાત્માનં અછાદયન્ત, તચ્ છન્દસાં છન્દસ્ત્વં , ચિતિં ચિતિમ્ ઉપધાયાગ્નેય્યા ધામ છન્દોઽભિમૃશતિ, સ્વામેવ દેવતામ્ ઉપપ્રવિશતિ , આત્મનોઽહિંસાયૈ ॥ શ્યેનચિતિં ચિન્વીત સ્વર્ગકામઃ, શ્યેનો વૈ ભૂત્વા ગાયત્ર્યમું લોકમપતત્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, રથચક્રચિતિં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ , રથચક્રં વૈ વજ્રં કૃત્વા દેવા અસુરેભ્ય ઉપપ્રાવર્તયન્ , તેષાં શતતર્હમદૃંહન્ , તદેતામેવ વજ્રં કૃત્વા યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાયોપપ્રવર્તયતિ, શતતર્હં હ દૃંહતિ, પ્રૌગચિતિં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્, ઉભયતો વૈ દેવાનસુરાઃ પરીયત્તા આસન્ , પુરસ્તાદન્યે પશ્ચાદન્યે, તાન્ વા એતેન વ્યનુદન્ત, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદો , દ્રોણચિતિં ચિન્વીતાન્નકામો , દ્રોણેન વા અન્નમદ્યતે , અનુરૂપેણૈવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે, પશ્ચાચ્ચરુર્ભવતિ અનુરૂપત્વાય, શ્મશાનચિતિં ચિન્વીત યઃ કામયેતા, ઞ્જસા પિતૃલોકં ઉપેયાં ઇતિ , અઞ્જસા પિતૃલોકમુપૈતિ , ઉપ ચાન્યં ચિન્વીત ગ્રામકામો , યથૈવૈતં ઉપચિનોત્યેવમસ્મૈ ગ્રામં ઉપચિનોતિ, સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામો , યથૈવૈતં સમૂહત્યેવમસ્મૈ દિગ્યઃમસ પશૂન્ત્સમૂહતિ ॥
3.4.8 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા એતમગ્રેઽગ્નિમચિનુત ઋતુભિઃ સંવત્સરમ્ , વસન્તેન પુરસ્તાદચિનુત, ગ્રીષ્મેણ દક્ષિણં પક્ષં, વર્ષાભિરુત્તરં, શરદા પુચ્છં, હેમન્તેન મધ્યમ્ , બ્રહ્મણૈવ પુરસ્તાદચિનુત, ક્ષત્રેણ દક્ષિણં પક્ષં, વિશોત્તરં, પશુભિઃ પુચ્છમાશયા મધ્યમ્ , એતાવદ્વા અસ્તિ, યાવદેવાસ્તિ તત્ સ્પૃણોતિ, તદવરુન્દ્ધે, સ્વર્ગાય વૈ લોકાયાગ્નિશ્ચીયતે, વજ્ર એકાદશિની, યદેકાદશિનીં મિનુયાદ્વજ્રઃ પુરસ્તાદવગૃહ્ણીયાત્ , અસ્વર્ગ્યઃ સ્યાત્ , યન્ ન મિનુયાદપશુઃ સ્યાત્ , એકયૂપ, એકાદશ પશવો નિયુજ્યા, સ્તેન પશવ્યા, સ્તેન સ્વર્ગો , યત્ પક્ષસંમિતાં મિનુયાત્ કનીયાંસં યજ્ઞક્રતુમુપેયાત્ કનીયસીં પ્રજાં કનીયસઃ પશૂન્ કનીયોઽન્નાદ્યં પાપીયાન્ત્ સ્યાત્ , અથ યદ્ વેદિસંમિતાં મિનોતિ જ્યાયાંસં ચિનુતે જ્યાયાંસં એવ યજ્ઞક્રતુમુપૈતિ ભૂયસીં પ્રજાં ભૂયસઃ પશૂન્ ભૂયોઽન્નાદ્યં વસીયાન્ ભવતિ , એષા વા અગ્નેરુત્તરવતી નામ ચિતિ, રુત્તરમુત્તરં શ્વઃ શ્વઃ શ્રેયાન્ ભવતિ ય એવં વેદ, દ્વેધા વા અગ્નિં ચિક્યાનસ્ય યશ ઇન્દ્રિયં ગચ્છત્ય, ગ્નિં વા ગચ્છત્યાત્માનં વા ॥
રુચં નો ધેહિ બ્રાહ્મણેષુ રુચં રાજસુ ધારય ।
રુચં વિશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચં ॥
ઇતિ યજ્જુહોતિ , આત્માનં વા એતદગ્નેર્યશસાર્પયતિ , ઈશ્વરો વા એષ દુશ્ચર્મા ભવિતોર્યોઽગ્નિમધ્યેતિ ॥
તત્ ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનસ્તદાશાસ્તે યજમાનો હવિર્ભિઃ ।
અહેડમાનો વરુણેહ બોધ્ય્ ઉરુશઁસં આ ના આયુઃ પ્ર મોષીઃ ॥
ઇતિ યજ્જુહોતિ શાન્તિર્વા એષાગ્નેર્ ગુપ્તિરાત્મનો , વયો વા અગ્નિ, સ્તસ્માદગ્નિચિતા પક્ષિણો નાશિતવ્યં નો અગ્નિવિદા, યદશ્નીયાત્ તં એવાશ્નીયાત્ , સ એનં આર્તિં નિનયેત્, પ્રજાપતિર્વા એતમગ્રેઽગ્નિમચિનુત જ્યૈષ્ઠ્યકામઃ, સ જ્યૈષ્ઠ્યં મહિમાનં અગચ્છત્ , જ્યૈષ્ઠ્યં મહિમાનં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિં ચિનુતે, પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તા અનુપ્રાવિશત્, સોઽબ્રવીત્ , યો મેતઃ સંચિનવદર્ધ્નુવત્સ ઇતિ, તં દેવાઃ સમચિન્વન્ , ત આર્ધ્નુવન્ , તચ્ ચિત્યસ્ય ચિત્યત્વં , તદ્ય એવં વિદ્વાનગ્નિં ચિનોતિ પ્રજાપતિમેવ સંચિનોતિ , ઋધ્નોતિ, તસ્માદાહુઃ, પ્રજાપતિચિત એવાગ્નિરિતિ ॥
3.4.9 અનુવાકઃ

દેવેભ્યો વા અગ્નિં ચિક્યાનેભ્યો ન વ્યૌચ્છત્, તેઽગ્ના આહુતિમ્ અજુહવુ, સ્તુભ્યમગ્રે વ્યુચ્છ, તથાસ્મભ્યં વિવત્સ્યતીતિ, તયાગ્નયે વ્યૌચ્છત્ , વ્યગ્નયા ઔચ્છત્ , નાહુત્યૈ વ્યૌચ્છત્, તસ્યા આહુત્યૈ યજ્ઞેન વ્યૌચ્છત્ , વ્યાહુત્યા ઔચ્છત્ , ન યજ્ઞાય વ્યૌચ્છત્, તસ્મૈ યજ્ઞાય દક્ષિણયા વ્યૌચ્છત્ , વિ યજ્ઞાયૌચ્છત્ , ન દક્ષિણાયૈ વ્યૌચ્છત્, તસ્યૈ દક્ષિણાયૈ બ્રાહ્મણેન વ્યૌચ્છત્ , વિ દક્ષિણાયા ઔચ્છન્ ન બ્રાહ્મણાય વ્યૌચ્છત્, તસ્મૈ બ્રાહ્મણાય બ્રહ્મણા વ્યૌચ્છત્ , વિ બ્રાહ્મણાયૌચ્છત્ , ન બ્રહ્મણે વ્યૌચ્છત્, તસ્મૈ બ્રહ્મણે તપસા વ્યૌચ્છત્ , એતા વૈ તપઃપરાર્ધા વ્યુષ્ટયઃ, શ્વોવસીયસ્યસ્મૈ વ્યુચ્છતિ ય એવં વિદ્વાન્ વ્યુષ્ટીરુપધત્તે, યો વૈ યથાપૂર્વં વ્યુષ્ટીર્ વેદ યથાપૂર્વમસ્મૈ વ્યુચ્છતિ , ઔષસી વાવ પ્રથમા વ્યુષ્ટિર્વ્યવા, ડિતિ વા આહુ , ર્યદૌષસ્યુદેતિ, યદ્ વ્યુછતિ, યદગ્નિરાધીયતે, યત્ સૂર્ય ઉદેતિ, યદ્ધસ્તા અવનેનિક્તે, યદશ્નાતિ, યત્ પિબતિ , એતા વૈ યથાપૂર્વં વ્યુષ્ટયો , યથાપૂર્વમસ્મૈ વ્યુચ્છતિ ય એવં વિદ્વાન્ વ્યુષ્ટીરુપધત્તે ॥
3.4.10 અનુવાકઃ

યો વા અગ્નિમયોનિમનાયતનં ચિનુતેઽયોનિરનાયતનો ભવતિ , આપો વા અગ્નેર્ યોનિઃ , યત્ કુમ્ભેષ્ટકા ઉપદધાતિ યોનિમન્તમેવાયતનવન્તમગ્નિં ચિનુતે યોનિમાનાયતનવાન્ ભવતિ , અધરસપત્નોઽગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુ, રાપો વા અગ્નેઃ સપત્નો , યત્ કુમ્ભેષ્ટકા ઉપદધાતિ , અધરસપત્નં એવાગ્નિં ચિનુતેઽધરોઽસ્માત્પાપ્મા ભવત્યધરઃ સપત્નઃ, શુગ્ વા અગ્નિ, રાપઃ શાન્તિ , ર્યત્ કુમ્ભેષ્ટકા ઉપદધાતિ શાન્ત્યૈ, યત્ કુમ્ભાશ્ચ કુમ્ભ્યશ્ચ તન્ મિથુનં , યદ્ દ્વન્દ્વં , પ્રજાત્યૈ, દ્વાદશોપદધાતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, નૈવારશ્ચરુસ્ત્રયોદશો ભવતિ , અસ્તિ માસસ્ત્રયોદશ, સ્તં એવૈતેનાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, પયસિ ભવતિ, યત્ પયો , ગ્રામ્યં તેનાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે, યન્ નીવારા , આરણ્યં તેન, તેનૈવ તદુભયમ્ અવરુન્દ્ધે ॥
ઇત્ય્ ઉપરિકાણ્ડે વસોર્ધારીયઃ ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ ॥