Maitrayani Samhita · Chapter 3.2

agniciti-brāhmaṇam (dṛśānaḥ)
3.2.1 anuvākaḥ

dṛśāno rukma uruyā vibhātīti rukmaṃ pratimuñcate , amṛtaṃ vai hiraṇyam , mṛtyoretad rūpaṃ yadagni, ryatpāśo amṛtenaiva mṛtyumantardhatte , athaite nirbādhā, devāśca vā asurāścāspardhanta, te devā etān nirbādhānapaśyan , tairasurān ebhyo lokebhyo nirabādhanta, tan nirbādhānāṃ nirbādhatvaṃ , tadetaireva nirbādhairyajamāno bhrātṛvyaṃ ebhyo lokebhyo nirbādhate , ekaviṃśatinirbādho bhavati pratiṣṭhityai , upariṣṭān nirbādhaṃ bibharti , adhastān nirbādhaṃ sādayati bhrātṛvyasya vinuttyai, naktoṣāsā samanasā virūpā iti , ahorātrābhyāṃ evāgnimādhatte, dhāpayete śiśumekaṃ samīcī, iti etaṃ hyete dhāpayete śiśumekaṃ samīcī, dyāvākṣāmā rukmo antarvibhātīti , eṣa hyetayo rukmo'ntarvibhāti, devā agniṃ dhārayan draviṇodā iti, prāṇā vai devā draviṇodāḥ, prāṇairevāgnim udyacchate, viśvā rūpāṇi pratimuñcate kaviriti, viśvā hi rūpāṇyagniḥ, prāsāvīd bhadraṃ dvipade catuṣpadā, ityāha prasūtyā eva, vi nākamakśatsavitā vareṇyā iti, savitṝprasūta evāgniṃ bibharti , anu prayāṇaṃ uṣaso virājatīti, tasmāduṣaso vyuṣṭimanv agnirādhīyate, suparṇo'si garutmān , trivṛtte śiro, gāyatraṃ cakṣuriti , agnervā eṣā saṃbhṛti , ragnimetat saṃbharati, tasmāt saṃbharati, tasmātsarvairaṅgaiḥ paśurjāyate, paśurhyagni, rdivaṃ gaccha svaḥ pate, tyāha svargasya lokasya samaṣṭyai , athaite kramā , devāśca vā asurāścāspardhanta, te devā etān kramānapaśyan , tairasurān ebhyo lokebhyaḥ prāṇudanta, tānanapajayyamajayan , tadetaireva kramairyajamāno bhrātṛvyaṃ ebhyo lokebhyaḥ praṇudate , anapajayyaṃ ha jayati, ṣaḍudyāvaṃ śikyaṃ bhavati, ṣaḍ vā ṛtava , ṛtubhirevāgniṃ parigṛhṇāti , uparinābhi bibharti , uparinābhi hyātmanaḥ sadevaṃ , sadeva eva devatā ātman bibharti, yadadhonābhi bibhṛyād yoniṃ nirdahet , atho'vadhainaṃ ghātukaṃ syāt, prakrāmati, tasmād grāmyāḥ paśavaḥ prerate , atha yat punarabhyāvartate tasmāt punaḥ samāvartante , ūrjā vā eṣa paśubhirutkrāmant sahotkrāmati, punar ūrjā nivartasveti, tad ūrjaṃ eva paśūn punaravarundhet, punarvatīrbhavanti samṛddhyai, catasṛbhirabhyāvartate, catuṣpādo vai paśavaḥ, paśūn evāvarundhedhe , itthaṃ paryāvartate , evaṃ hi yajñaḥ paryāvartate , atho amuṣya vā etadādityasyāvṛtamanu paryāvartate , ā tvāhārṣamantarabhūriti antar hyeṣa etarhi , uduttamaṃ varuṇa pāśamasmaditi, varuṇapāśamevonmuñcate , ātmano'hiṃsāyai , agne bṛhannuṣasāṃ ūrdhvo asthāditi, jyotiṣaivainaṃ samardhayati, haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaditi sādayati, sapta evainaṃ hotrāsu pratiṣṭhāpayati , atho sapta vā etena sāptāni agner ṛdhnoti , ā saptamāt puruṣādannādo bhavati, reto vā agni , antarikṣaṃ vai reto'nuṣicyate, yadadho nidadhyādadhṛtāḥ paśūnāṃ garbhāḥ prapādukāḥ syu , ratha yadupari sādayati antarikṣasadaṃ evainaṃ akar garbhāṇāṃ dhṛtyai, sūyate vā eṣo'gnīnāṃ yaścīyate, tasmādeṣa āsandīsat , sīda tvaṃ māturasyā upasthā iti , iyaṃ vā agner yoniḥ, sva evainaṃ yonau saṃveśayati, tisṛbhirupatiṣṭhate, trivṛddhyagniḥ //
3.2.2 anuvākaḥ

athaitadvātsapram , etena vai vatsaprīrbhālandano'gneḥ priyaṃ dhāmārādhnot , tadagnerevaitena priyaṃ dhāma rādhnoti , āgāmukaṃ enaṃ priyaṃ bhavati, vatsapriyaṃ vai bhālandanaṃ ṛṣayo'dhyavadan , stenā iti, sa etat sūktamapaśyat , tenādhivādamapājayat , tenāpacitim agacchat , tadadhivādaṃ evaitenāpajayati , apacitimeva gacchati, dvādaśabhirupatiṣṭhate, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsaramevāptvāvarundheapa, triṣṭubho bhavanti , indriyasyāvarudyai e , anyedyuḥ prakrāmayatyanyedyurupatiṣṭhate, yogakṣemaṃ vā etat prajānāṃ dādhāra, tasmādyāyāvarā anyāḥ prajāḥ, kṣemyā anyā , atha yat prakramyopatiṣṭhate tasmādyāyāvaraḥ kṣemyamabhiprayāti, tasmādyāyāvarasya kṣemyo'nnaṃ babhūva, yadahaśceṣyamāṇaḥ syāttadaharubhayaṃ samasyet , pra ca krāmedupa ca tiṣṭheta, yogakṣemaṃ vā etadannādyaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , udu tvā viśve devā iti, viśve hīdaṃ devāḥ smo yanmanuṣyā , agne bharanta cittibhiriti, yasmā eva cittāyāgnirādhīyate tenainaṃ cittena samardhayati, predagne jyotiṣmān yāhīti, jyotiṣaivainaṃ samardhayitvā pravāpayati , akrandadagniḥ stanayanniva dyaurityanubrūyādyaddhyakṣa utve ichādedīśvaro vā eṣa utvenuṣedan yajamānasya prajāṃ paśūn nikṣvada, stat kraditaṃ evāsyākaratho śamayitvaivāśiṣaṃ āśāste, samidhāgniṃ duvasyateti gāyatryā brāhmaṇasyādadhyāt , gāyatro hi brāhmaṇaḥ triṣṭubhā rājanyasya, traiṣṭubho hi rājanyo , dvābhyāṃ gāyatrībhyāṃ vaiśyasya, ye hi dve gāyatryau sā jagatī , atho brahmaṇe vā etadviśamannaṃ karoti, yadi bhasma pratipūryetāpsu praveśayet , āpo vā agner yoniḥ, sva evainad yonau dadhāti, purīṣaṃ kuryāt paśukāmasya, paśavo vai purīṣaṃ , paśumān bhavati , iṣṭakā vā saṃyuyāt, tenāsya sarvā āgneyīriṣṭakā bhavanti , ūrjā vā eṣa paśubhirutsīdantsahotsīdati, punar ūrjā nivartasveti, tad ūrjaṃ eva paśūn punaravarundhekā, bodhā me asya vacaso yaviṣṭhe, ti bodhadvatībhyāṃ upatiṣṭhate, tasmāt prajāḥ suptvā punaḥ prabudhyante, dvābhyāṃ upatiṣṭhate, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai //
3.2.3 anuvākaḥ

apeta vīta vi ca sarpatātā, ityāha, yamadevatyo vā ayaṃ loko, yamo'muṣya lokasyādhipatyamānaśa, yadyamāddevayajanaṃ aniryācyāgniṃ cinvītāyamadevatyo'syāgniḥ syādasvargyo , yadāha , adādidaṃ yamo'vasānaṃ pṛthivyā akrannimaṃ pitaro lokamasmā iti, yamādvā etenāsyā devayajanaṃ nirayāciṣṭa, smṛte devayajane'gniṃ cinute, yamadevatyo'syāgnirbhavati svarge , udghnanti, yadevāsyā ayajñiyamamedhyaṃ tadudghnanti, vyāmamātram udghnanti , etāvadvai puruṣe vīryam , vīryasammite cīyate , atho etāvān vai puruṣe mahimā mahimno'varudyaiṣe , avokṣati, yadevāsyā udghnantaḥ krūram akraṃstadakrūraṃ aka, stac śamayati , atho āpo vā agner yoniḥ, sva eva yonau cīyate , agnerbhasmāsyagneḥ purīṣamasī, ti sikatā nivapati , agnervā etad vaiśvānarasya bhasma yat sikatā, sva eva bhasmaṃścīyate, yonirvai sikatā, retā ūṣā , yat sikatā nyupyoṣān nivapati yonau vā etad reto dadhāti, tasmād yonau reto hitaṃ , tasmād yone retaḥ prajāyate, prajāpatiḥ prajā asṛjata, tā vā ūṣebhya eva yonerasṛjata, prajananaṃ vā ūṣāḥ, prajanane vā etadagniścīyate , ime vai sahāstām , te viyatī abrūtā, mastu nau priyaṃ dhāma saheti , āpo vā asyā yajñiyā medhyā, stā amū , rūṣā amuṣyā yajñiyā medhyā, sta ime, yadāpaścoṣāśca bhavanti yadevainayoryajñiyaṃ medhyaṃ tadavarundheco , atho anayorevainaṃ priye dhāman nidhatte, saṃjñānaṃ vā ūṣā , ubhaye vā etān paśavo'bhisaṃjānate, ye grāmyāḥ paśavo ye cāraṇyā , ubhaye hainaṃ paśavo'bhisaṃjānate, catasraḥ prācīḥ sādayati, catvāri vai chandāṃsi, chandobhirvai devāḥ svargaṃ lokamāyan , te diśā ākramanta, tā avlīyanta, tā etābhiradṛṃhan , yadetā upadhīyante diśāṃ dhṛtyai , paśavo vā iṣṭakā , gārhapatyaṃ vai paśavo'nūpatiṣṭhante, dve samīcī purastādupadadhāti , dve samīcī paścāt , ubhayata evāsmai samīcaḥ paśūn upadadhāti paśūnāṃ parigṛhītyai , aṣṭopadadhāti , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatro'gni, ryāvān evāgnistaṃ cinute , ekaviṃśatiḥ kāryā pratiṣṭhityai, pratiṣṭhā hyekaviṃśo , atho ekaviṃśatividho hi gārhapatya, stricitikaḥ kārya, strayo vā ime lokā, imān eva lokānāpnoti, pañcacitikaḥ kāryaḥ, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha, caturbhiḥ saṃnivapati, catvāri vai chandāṃsi, chandobhireva saṃnivapati , atho brahma vai chandāṃsi, brahmaṇaiva saṃnivapati, kṣatraṃ vā eṣo'gnīnāṃ yaścīyate, kṣatraṃ ya ukhyo , brahma yaju , ryadyajuṣā saṃnivapati brahmaṇā vā etat kṣatraṃ saṃnayati, tasmād brahmaṇā kṣatraṃ saṃ caiti vi ca, dvau vā etau vyāghrau saṃ padyete, tā īśvarā aśāntau yajamānaṃ hiṃsito , ryadāha, bhavataṃ naḥ samanasau samokasau sacetasā arepasā iti, śamayatyeva, śānta eva nyupyate yajamānasyāhiṃsāyai , ṛtubhirvai pṛthivyā vīryamudyataṃ , tad ṛtubhiḥ punarvimucyate, yadāha, prajāpatir viśvakarmā vimuñcatv iti, prajāpatirevaināṃ viśvakarmā vimuñcati //
3.2.4 anuvākaḥ

athaitā nairṛtī, stisrastuṣapakvā bhavanti , etadvai nairṛtamannasya yat tuṣāḥ, kṛṣṇā bhavanti , etaddhi nirṛtyā rūpaṃ, etāṃ diśam̐ haranti , eṣā hi nirṛtyā dik, tāḥ svakṛtā iriṇe parācīr nidadhāti , etadvai nirṛtigṛhītaṃ pṛthivyā , nirṛtigṛhīta eva nirṛtiṃ niravadayate, prāṇamevāsya prathamayā muñcati , apānaṃ dvitīyayā, vyānaṃ tṛtīyayā , atho tryakṣaro vai puruṣo, yāvān eva puruṣastaṃ nirṛtyāḥ pāpmano muñcati, nirṛtirvai karmaṇa upadraṣṭrikā, tāṃ vā etat svena bhāgadheyena śamayitvātha savitṛprasūto'gniṃ cinute, yaṃ te devī nirṛtirābabandheti, jālaṃ iṣṭakāsv adhyasyati nirṛtipāśamevonmuñcate , ātmano'hiṃsāyai //
yadasya pāre rajaso mahaścitraṃ jyotir ajātaya / tan naḥ parṣadati dviṣo'gne vaiśvānaraḥ //
svāhetyapaḥ pariṣiñcan paryeti nirṛtyā ananvavāyāya, bhūtyai namā, ityuktvāvartate, bhūtireva bhūtvāvartate , ātmano'hiṃsāyai , anapekṣamāṇā āyanti nirṛtyā ananvavāyāya, parogoṣṭhaṃ mārjayante, parogoṣṭhameva nirṛtiṃ niravadayante , indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo nairṛtīrupadhatte, niveśanaḥ saṃgamano vasūnā, mity ainryāe gārhapatyaṃ upatiṣṭhate , indriyeṇaivātmānaṃ samardhayati, triṣṭubhopatiṣṭhate , ojo vai vīryaṃ triṣṭup , ojasyeva vīrye pratitiṣṭhati, gārhapatyo 'gre cīyate pratiṣṭhityai, gārhapatye vai devāḥ pratiṣṭhāya prāñcaḥ svargaṃ lokamabhijayanta āyan , yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvatā veṇunā vimimīte , etāvadvai puruṣe vīryam , vīryeṇaiva vimimīte , atho etāvān vai puruṣe mahimā, mahimno'varudyaid, yo vai vanaspatīnāṃ phalagrahitamaḥ sa eṣāṃ vīryavattamo, veṇurvai vanaspatīnāṃ phalagrahitamaḥ, sa eṣāṃ vīryavattamo, annaṃ vai phalaṃ, annamarko , arko'gni , rarkeṇa vā etadannamarkamagniṃ vimimīte, sapta puruṣān pramimīte, saptabhya eva puruṣebhyo lokaṃ vindati , ā saptamāt puruṣādannādo bhavati , aratnimātraṃ pakṣayoratyupadadhāti, pakṣaṃ bṛhaddhi vayaḥ, ṣaḍbhiḥ kṛṣati, ṣāḍ vā ṛtava , ṛtubhireva kṛṣati , itthamabhyāvartanta, kṛṣati , eṣā hi devānāmāvṛ, datho amuṣya vā tadādityasyāvṛtamanuparyāvartante, tisrastisraḥ sītāḥ saṃpādayati, trivṛddhyagni , rdvādaśa sītā bhavanti, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsarasya vā eṣa vidhāmanuvidhīyate , iyaṃ vā abibhet , agnirmātidhakṣyatīti, yat kṛṣati asyā vā etad dviguṇaṃ kriyate , anatidāhāya , atho pṛthivyā vā etad dviguṇenāgner vīryamudyacchante , etāṃ diśamutsṛjanti , eṣā hi devānāṃ dik , atho svargaṃ evaināṃ lokamanūtsṛjanti //
3.2.5 anuvākaḥ

kṛṣṭe vapati, kṛṣṭe hyoṣadhayaḥ kṣepiṣṭhaṃ pratitiṣṭhanti , annasyānnasya vapaty oṣadhīnāṃ ṛgbhi, rbrahma vā ṛk , brahmaṇaivāsmā annādyamavarundhes, caturdaśabhirvapati, dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro , atha ya ete caturdaśe ahorātre evaite, tat saṃvatsareṇa ca vāvāsmā etadahorātrābhyāṃ cānnādyamavarundhetu , annaṃ vai phalaṃ, annamarko , arko'gni , rarkeṇa vā etadannamarkamagniṃ vapati, yasyānnasya nivapati yattasyāśnīyādyāni avaruddhāni tair vyṛdhyeta , idhme tasyāpikuryāt , atho tanmanasā dhyāyet , tenaiva tadavarundher, yadi sarvaṃ na saṃvindedyavānmadhūdyutānvapet , yadyavā grāmyaṃ tenānnādyamavarundhepi, yanmadhv āraṇyaṃ tena, tenaiva tadubhayam avarundhed , athaite saṃbhārā , digyodhe vā etat pṛthivyā ūrjaṃ saṃbharati , ūryyagniścīyate, yāṃ janatāṃ kāmayeta, kṣodhukā syāditi , iṣaṃ ūrjamahamita ādīti, tasyā ardhādādadīta, kṣodhukā ha sā janatā bhavati, kāmaṃ kāmadughe dhukṣva , ityabhimṛśati, tenāsya sarvā iṣṭakāḥ kāmadughā bhavanti , uttaravediṃ nivapati , uttaravedim ityevāsyāgniścīyate , atho yajñapuruṣo'nantarhityai , agnirvā eṣa nyupyate yaduttaravedi , ryaduttaravediṃ nyupyāgniṃ cinoti , agnau vā etadagniścīyate , agne tava śravo vayā, iti sikatā nivapati , etā vai vaiśvānarīriṣṭakā aparimitā , etadagneraparimitaṃ cīyate , agnervā etad vaiśvānarasya sūktaṃ, eṣā vā agneḥ priyā tanūryadvaiśvānaraḥ, priyāyāṃ vā etat tanvāmagniścīyate, satanūrarko nidhīyate, lomaśaṃ vā etac chandaḥ paśavyaṃ ūnātiriktaṃ prajananāya , aśītyakṣaraṃ, etena vai devāḥ svargaṃ lokamāyan , tadasyāśītyakṣaratvaṃ , samudraṃ vā etac chando , yoniḥ samudraḥ, somo retodhā , yatsaumībhyāṃ vyūhati yonau vā etad reto dadhāti, tasmād yonau reto hitaṃ, āpyānavatī bhavata, stasmād yonau retā āpyāyate, chandobhirvā agniruttaravedimabhiprahriyate, yā agnau prahriyamāṇe'nvāhustāṃ tarhi manasā dhyāyet , chandobhirevainaṃ uttaravedimabhipraharati, manasānvāha , aniruktaṃ iva hyetadavyāvṛttaṃ , vyāvṛtaṃ pāpmanā bhrātṛvyeṇa gacchati , aśvaṃ purastān nayanti rakṣasāmapahatyai , ākramayanti, ya evainena bhrātṛvyaḥ sadṛṅ taṃ vajreṇāvabādhante, prāñcaṃ prakramayanti, ya evainaṃ bhrātṛvyo'ti taṃ vajreṇa praṇudate, pratyañcamabhyāvartayanti, ya evainaṃ bhrātṛvyo'nu taṃ vajreṇa pratinudate, tad bhrātṛvyasya vā eṣa vinodaḥ, kṛṣṇo vai bhūtvāgniraśvaṃ prāviśat , sa etadagacchadyatra mṛgaśapho , yadaśvamākramayanti, yadevātrāgner nyaktaṃ tasyāvaruddhyai //
3.2.6 anuvākaḥ

tapo yonirasīti, puṣkaraparṇamupadadhāti, yonirvā eṣo'gneryat puṣkaraparṇam , nābhirvadhakaḥ, sayonireva sanābhiścīyate , iyaṃ vā abibhet , agnirmātidhakṣyatīti, yat puṣkaraparṇamupadadhāti asyā anatidāhāya, adhastānnābhi sādayati oṣadhīnāṃ pratiṣṭhityai , atho ye'psvagnayastān evāvarunddhe, prajāpatiḥ prajā asṛjata, yāḥ purā brahmaṇo'sṛjata tābhirnārādhnot , atha yā brahmamukhā asṛjata tābhirarādhnot , yad brahma, jajñānaṃ prathamaṃ purastā, diti rukmaṃ upadadhāti , ṛddhyā , ṛdhnotyeva , atho mithunatvāya, na pṛthivyāmagniścetavyo nāntarikṣe na divī, tyāhu , amṛtaṃ vai hiraṇyam, amṛte vā etadagniścīyate, śmaśānacito vā ete cīyante, cityāṃ cityāṃ hiraṇyaśakalam upāsyati, tena vā eṣo'śmaśānacit, tena svargo , athaiṣa puruṣo hiraṇyayo , yajamānalokaṃ evaiṣa dādhāra , eṣa ha tveva yajamāno'gnināmuṣmiṃlloke samyaṅ yasyaiṣa upadhīyate , atho madhye jyotireva cīyate, drapsaścaskanda pṛthivīmanu dyāṃ ityabhimṛśati, hotrāsv evainaṃ pratiṣṭhāpayati , athaitāni sarpanāmāni, mṛtyurvai sarpanāmāni, yadupadadhyāt pramāyukaḥ syāt , tasmādanudiśati, some vā ekā tviṣi , rvyāghra ekā, sarpa ekā, tā evāvarundhes, vāmadevasya rākṣoghnena vyāghārayati , etena vai vāmadevaḥ kusitāyyāḥ śirā ādīpayat , rakṣasāmapahatyai, pañcabhir vyāghārayati, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha , atho yāvān eva yajñastasmādrakṣāṃsyapahanti , athaite srucau, kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇataḥ sādayati rakṣasāmapahatyai, dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣāṃsyajighāṃsan , tāni kārṣmaryeṇaivāpāghnata, yat kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇataḥ sādayati rakṣasāmapahatyai, ghṛtasya pūrṇā bhavati , eṣā vā agneḥ priyā tanūryad ghṛtaṃ , priyayaivainaṃ tanvā samardhayati, gāyatryā sādayati, tejo vai gāyatrī brahmavarcasaṃ , teja eva brahmavarcasaṃ avarundhes , audumbarīmuttarataḥ sādayati dadhnaḥ pūrṇāṃ, ūrg vā udumbaro , annaṃ dadhi , ūrjyevāsyānnaṃ dadhāti, triṣṭubhā sādayati , ojo vai vīryaṃ triṣṭup , oja eva vīryamavarundhes, pūrṇe sādayati , akṣite yajamānalokamupatiṣṭhete, mūrdhanvatībhyāṃ sādayati, mūrdhanyo'sānīti, virājyagniścetavyā, ityāhuḥ, srucau vai virājau, yat srucā upadadhāti virāji vā etadagniścīyate , athaiṣā svayamātṛṇṇā , iyaṃ vai prathamā svayamātṛṇṇā , antarikṣaṃ dvitīyā , asau tṛtīyā , imān eva lokānupadhatte , aśvamupaghrāyya sādayati, prajāpaticita evāsya bhavati , atho prāṇānāmutsṛṣṭyai, bhūrasīti prācīm udūhedyadyenaṃ bhrātṛvyo'tīva syāt , bhūmirasīti pratīcīṃ yadyanu , aditirasi bhūmirasīti tiraścīṃ yadi sadṛṅ , iyaṃ vā aditi , ranayā vā etadyajamāno bhrātṛvyaṃ prabhūtaṃ praṇudate , anayā pratinudate , anayā vinudate, tad bhrātṛvyasya vā eṣa vinodaḥ, kāṇḍātkāṇḍāt prarohantī, ti dūrveṣṭakām upadadhāti , oṣadhīnāṃ pratiṣṭhityai, kāṇḍātkāṇḍāddhyeṣā pratitiṣṭhatīti, paśavo vā iṣṭakā , na vai paśavā āyavase ramante, yad dūrveṣṭakām upadadhāti , āyatanamiva vā etat kriyate, paśūnāṃ yatyai , athaiṣā vāmabhṛd dviryaju , ryajamānalokamanyena dādhāra , bhrātṛvyalokamanyena vṛṅkte , etayā vai devā asurāṇāṃ vāmaṃ paśūnavṛñjata, tadvāmabhṛto vāmabhṛttvam , chandāṃsi vai devānāṃ vāmaṃ paśava , śchandāṃsyevaitayā vāmaṃ paśūn yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte , athaite retaḥsicau , iyaṃ virāṭ , asau svarāṭ , asā eva retaḥ siñcati , iyaṃ prajanayati , agniratyannādo bhavati yasyaite upadhīyete, yadi putrī cinvīta prathamāyāṃ cityāmanyāmupadadhyāt , uttamāyāmanyām , retasaḥ siktasya parigṛhītyai, yadyaputraḥ prathamāyāṃ cityāmubhe upadheye, samyañcau hi bhūtvā retaḥ siñcataḥ //
3.2.7 anuvākaḥ

athaitā viśvajyotiṣaṃ , eṣu vā etal lokeṣu jyotiṣmantamagniṃ nidhatte , atho prāṇānāṃ vidhṛtyai , athaiṣā tryālikhitā , ime vai lokāsryārilikhitā , imān eva lokānupādhatte , ubhaye vā etām upādadhata devāśca vā asurāśca , upariṣṭāllakṣmāṇaṃ devā upādadhata , adhastāllakṣmāṇamasurā, stato devā abhavan , parāsurā , upariṣṭāllakṣmāṇaṃ upadadhīta bhrātṛvyavānyo vāsya priyaḥ syāt , tasya bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati , eṣa vā asapatneṣṭakā , asapatno bhavati ya etām upadhatte , atho devalakṣmaṃ vā eṣā, devalakṣmamevopadhatte, yā soṣāyā adhi mṛduc śiṣyate tasyā etāṃ kuryāt , tenāsya sarvā āgneyīriṣṭakā bhavanti , athaiṣa kūrmaḥ, śmaśānacito vā ete cīyante, jīvaḥ kūrma upadheya, stena vā eṣo'śmaśānacit , tenotpātī, paśūnāṃ vā eṣa medha , etaṃ vai medhaṃ paśyanta enaṃ paśavo'muṣmiṃlloka upatiṣṭhante, pratyañcaṃ sādayati, pratyañco hi paśavo medhamupatiṣṭhante , dyāvāpṛthivīyayā sādayati, dyāvāpṛthivī hi paśavo'nūpatiṣṭhante, paśubhirevainaṃ samyañcaṃ dadhāti, viṣṇornābhyāṃ agniścetavyā, ityāhuḥ, prādeśamātramulūkhalaṃ kāryam , etāvān vai viṣṇu , rviṣṇorvā etannābhyāṃ agniścīyate , ūrylagniścetavyā ityāhu , rūrg vā udumbaro , yadaudumbaraṃ ulūkhalaṃ bhavati , ūrji vā etadagniścīyate, vaiṣṇavyā sādayati, vaiṣṇavaṃ hy ulūkhalaṃ , svayaiva devatayā , athaiṣoṣā, pṛthivyā vā etadojo vīryaṃ saṃbhriyate , ojo vā etadvīryaṃ madhyato'gner dhīyate , atho madhye jyotireva cīyate, yad riktāmavekṣeta kṣodhuko yajamānaḥ syāt , atha yat pūrṇāmavekṣate tathā hākṣodhuko bhavati, sikatābhiḥ pūrayitavyā , agnervā etad vaiśvānarasya bhasma yat sikatāḥ, svenaivaināṃ bhasmanā prīṇāti, dadhnaḥ pūrayitavyo , ūrg vai dadhi , ūrjaṃ evāvarundhevai, ghṛtasya pūrayitavyā , eṣā vā agneḥ priyā tanūryad ghṛtaṃ , priyayaivainaṃ tanvā samardhayati, madhoḥ pūrayitavyā , ā hāsya prajāyāṃ madhavyo jāyate vyṛdhyai, ndriyāṇi vai paśuśīrṣāṇyayajñiyāni amedhyāni, yac chidreṣu hiraṇyaśakalāni apyasyati , indriyeṇaivaināni vīryeṇa samardhayati, medhyāni enāni yajñiyāni karoti , ardhaṃ vai puruṣaḥ sahasrasya, yacchantyardham itare paśava, stasmādetanmadhyata upadadhāti , abhitā itarāṇi, paśoḥ savīryatvāya , atho sāyatanatvāya, yaṃ kāmayeta paśumānt syāditi tasya samīcīnāni paśuśīrṣāṇy upadadhyāt , samīca evāsmai paśūn upadadhāti, paśumān bhavaty , atha yaṃ kāmayeta , apaśuḥ syāditi tasya viṣūcīnāni paśuśīrṣāṇy upadadhyāt , viṣūca evāsmai paśūn upadadhāti , apaśurbhavati , etā vai sāhasrīriṣṭakāḥ paśviṣṭakā, stāḥ somadakṣaḥ kauśreyo vidāṃcakāra, tāḥ śyāparṇāyopadadhau, sa sahasraṃ paśūn prāpa, pra sahasraṃ paśūnāpnoti yasyaitā upadhīyante, yaviṣṭho vai nāmaiṣo'gni, stasmāc cinvatāntarā na vyetavai, yadvīyāt prāṇānasya yuveta , utsargairupatiṣṭhate , āraṇyān eva paśūñ śucamanūtsṛjati //
3.2.8 anuvākaḥ

puruṣaśīrṣamupadadhāti , eṣa hi paśūnāṃ vīryavattamo, vīryamasmin dadhāti , ekamupadadhāti , ekadhāsmin vīryaṃ dadhāti, sauryā puruṣaśīrṣamabhijuhoti svargasya lokasya samaṣṭyai, saurī vā eṣā satī maitrāvaruṇī , aharvai mitro , rātrirvaruṇo , ahorātrayoreva pratitiṣṭhati , ardhaṛcābhyāṃ juhoti , iyaṃ vā ardhaṛco , asā ardhaṛco , anayoreva pratitiṣṭhati , atha yadekaya ṛcā dvirjuhoti tasmādekaḥ san puruṣo dvipāt , yadvā etat kiṃcākar yoniṃ vā etadvyaka, ryadetā apasyāḥ sādayati tasminn eva yonau reto dadhāti , iyaṃ vā abibhet , agnirmātidhakṣyatīti, saitā iṣṭakā apaśyat , atho āhuḥ, prajāpatirapaśyaditi, tā upādhatte, yadetā upadhīyante , asyā anatidāhāya, yadidannaṃ iti hovāceyaṃ, ya etā upadadhātā iti , annādo bhavati yasyaitā upadhīyante, tasmād retasaḥ siktādeṣa paśuḥ saṃbhavati yadetāśchandasyāḥ, paśavo vai chandāṃsi, yad dakṣiṇata upadadhyādabhīpataḥ prajā varuṇo gṛhṇīyāt , atha yaduttarata upadadhāti , apavāhata eva , athaitāḥ prāṇabhṛta, stasmin paśau saṃbhūte prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ vācaṃ tāni dadhāti , akṣṇayā sādayati, paśuṃ vā etadākramayati, tasmāt paśavo'kṣṇayāṅgāni praharanto yanti, daśabhirdaśabhirvā atā iṣṭakābhir ṛṣaya ārnuśvan , tā ṛddhīr ṛdhnoti yasyaitā upadhīyante , athaitāḥ saṃyato , reto vā etat sicyate yadagniścīyate, yadetā upadhīyante retasaḥ siktasya saṃyatyai, lokaṃ pṛṇa chidraṃ pṛṇeti , eṣā vā achidreṣṭakā, achidrā vā etayā citayaścīyante , indrāgnī tvā bṛhaspatiriti , ojo vai vīryamindrāgnī, ojasā vā etadvīryeṇāgniścīyate, tā asya sūdadohasā, iti paruṣiparuṣyeva rasaṃ dadhāti, somaṃ śrīṇanti pṛśnayā iti , annaṃ vai pṛśnya, nnaṃ evāvarunddhe, janman devānāṃ viśā, ityāha, prajātyā eva, triṣvā rocane diva iti, savanāni vai trīṇi rocanāni, savanacitaṃ evainaṃ akar anuṣṭub vā eṣā, vāg vā anuṣṭup , prāṇo vai vāk , yadeṣā sarvā iṣṭakā anusaṃcarati tasmāt prāṇaḥ sarvāṇyaṅgāni anusaṃcarati , āgneyī vā eṣā varṇena svena vā etac chandasāgniścīyate , nādhvaryuḥ sannārti m ārchati ya evaṃ veda //
3.2.9 anuvākaḥ

utsannayajño vā eṣa yadagniścityaḥ, ko ha tad veda yadetasya kriyate ya, nnāśvinau vai devānāṃ bhiṣajā aklṛptasya kalpayitārau, yadetā āśvinīrupadhīyante aklṛptasya klṛptyai, pañcopadadhāti, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha , atho yāvān eva yajñastamacīklṛpat , athaitā āśvinīr ṛtavyā anūpadhīyante, retase vā etat siktāya ṛtūnupādhāt , tasmātsarveṣv ṛtuṣu reto hitaṃ , tasmātsarvān ṛtūn reto'nuprajāyate , athaitā ṛtavyā vāyavyā anūpadhīyante, tasmātsarvān ṛtūn vāyuranvāvarīvarti , athaitā vāyavyā apasyā anūpadhīyante, tasmāt paśavo nānāvratāḥ santo'pa evābhi savratā , ścatasraḥ purastādupadadhāti, caturvidhaṃ hi śiraḥ, prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ vāk , mūrdhanvatībhiḥ sādayati, mūrdhanyo'sānīti, pañcapañcābhitā upadadhāti, paśoḥ savīryatvāya , atho sāyatanatvāya, tasmāt paśuḥ paścādvarīyāñ śroṇimattara, stasmādu prāṅ saṃhānā , indrāgnī avyathamānāṃ iṣṭakāṃ dṛṃhataṃ yuvaṃ iti , antarikṣaṃ vā eṣā citi , rantarikṣam imāḥ prajā , indrāgnī vai devānāṃ ojobhṛtau , ojo vīryamindrāgnī, ojo vā etadvīryaṃ madhyataḥ prajānāṃ dhīyate , athaitā diśyā , devā vai svargaṃ lokamāyan , te diśā ākramanta, tā avlīyanta, tā etābhiradṛṃhan, yadetā upadhīyante diśāṃ dhṛtyai,pañcopadadhāti, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha, daśaitāḥ purastāt sādayati, daśākṣarā virāṭ , virāṭ khalu vai cakṣurjyotiśchandasāṃ , cakṣurvā etajjyotiḥ purastāt paśordadhāti, tasmādidaṃ purastāccakṣu, ratho annaṃ vai virāṭ , annaṃ vā etan mukhato dadhāti, mā chandaḥ, pramā chandaḥ, pratimā chandā iti , iyaṃ vai mā , antarikṣaṃ pramā , asau pratimā , imān eva lokānupadhatte , atho devachandasāni vā etāni, devachandasāni evopadhatte, dvādaśa dvādaśābhitā upadadhāti, tat ṣaṭtriṃśat , ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī, bṛhatī khalu vai chandasāṃ svārājyamānaśe, gacchati svārājyaṃ yasyaitā upadhīyante, paśavo vai bṛhatī, paśavo madhyamā citi, stasmādetasyāṃ cityāmetā upadhīyante , ādityadhāmāno vā uttare prāṇā , aṅgirodhāmāno'dhare, mūrdhāsi rāḍ iti, ya uttare prāṇāstān etābhir dādhāra, yanrīśe rāḍ iti, ye'dhare prāṇāstān etābhir dādhāra, tadeṣāṃ vāvaitāḥ prāṇānāṃ vidhṛtyai, samāvadbhājaḥ sādayati, samāvadbhājo hīme prāṇāḥ, prāṇānāṃ vidhṛtyai, yaṃ dviṣyāttasyākṣṇayā sādayet , prāṇānasya mohayati, pramāyuko bhavati, mūrdhanvatībhiḥ sādayati, mūrdhanyo'sānīti //
3.2.10 anuvākaḥ

trivṛdvatīṃ purastāt sādayati, trivṛdvai yajñamukham , mukhato vā etadyajñamukhaṃ dadhāti, saptadaśavatīṃ dakṣiṇato , annaṃ vai saptadaśo , annaṃ vā etad dakṣiṇato dadhāti, tasmād dakṣiṇena hastenānnamadyate, tasmād dakṣiṇo'rdha ātmano vīryavattara, stasmād dakṣiṇamardhaṃ vayāṃsyanuparyāvartante, pañcadaśavatīmuttarata , ojo vai pañcadaśa , ojo vā etaduttarato dadhāti , ekaviṃśavatīṃ paścāt pratiṣṭhityai, trivṛdvatīṃ purastāt sādayati, trivṛdvai yajñamukham , mukhato vā etadyajñamukhaṃ dadhāti, pañcadaśavatīṃ dakṣiṇataḥ sādayati, saptadaśavatīmuttarataḥ, pakṣayoḥ savīryatvāya , atho sāyatanatvāya, tasmādubhābhyāṃ hastābhyāṃ annamadyate , atho vajro vai pañcadaśo , vajreṇa vā etadyajamāno bhrātṛvyamubhabhayato nirbhajati , ekaviṃśavatīṃ paścāt pratiṣṭhityai, pratiṣṭhā hyekaviṃśo , arkasya vā eṣa vidhāmanuvidhīyate , annamarko , annādo bhavati yasyaitā upadhīyante , agnerbhāgo'si dīkṣāyā ādhipatyaṃ , brahma spṛtaṃ , trivṛt stomā iti, spṛto vai nāmaitā iṣṭakā , etābhirvai prajāpatir yadyadakāmayata tattadaspṛṇot , yadyadevaitābhiryajamānaḥ kāmayate tattat spṛṇoti , ekayāstuvata, prajā adhīyanteti, sṛṣṭayo vai nāmaitā iṣṭakā , etābhirvai prajāpatir yadyadakāmayata tattadasṛjata, yadyadevaitābhiryajamānaḥ kāmayate tattat sṛjate, agne jātān praṇudā naḥ sapatnān iti , purastāt sādayati, ya eva jātāḥ sapatnāstān etayā praṇudate, pratyajātān jātavedo nudasveti paścāt , ya eva jātāḥ sapatnāstān etayā pratinudate, tad bhrātṛvyasya vā eṣa vinoda , ścatuścatvāriṃśī stomo, varco draviṇaṃ iti dakṣiṇataḥ sādayati, ṣoḍaśī stomā, ojo draviṇaṃ ity uttarata , ścatuścatvāriṃśadakṣarā vai triṣṭup , vajrastriṣṭup , vajraḥ ṣoḍaśī, savyāpagrahaṇo vai vajro dakṣiṇāpraharaṇaḥ, savyāpagrahaṇaṃ vā etadvajraṃ dakṣiṇāpraharaṇaṃ yajamāno bhrātṛvyāya praharati, purīṣavatīṃ madhyataḥ sādayati, purīṣaṃ iva hīdaṃ madhyataḥ paśoḥ, purīṣaṃ madhyamātmanaḥ, sātmānaṃ evāgniṃ cinute , athaitā virājo , vāg vai virāṭ, paśavo vā etā iṣṭakāḥ, paśuṣu vā etaduttamāṃ vācaṃ dadhāti, tasmāt paśumān uttamāṃ vācaṃ vadati //
ity uparikāṇḍe dṛṣāno nāma dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ //