Maitrayani Samhita · Chapter 3.1

agniciti-brāhmaṇam (juhūmagrīyaḥ)
3.1.1 anuvākaḥ

juhūmagre saṃmārṣṭi, juhūrvai yajñamukham , mukhato vā etadyajñaṃ ālabdha, juhvā vai devā virājamahvayanta, tajjuhvā juhūtvaṃ, annaṃ vai virāṭ , annaṃ juhū , rarko'gni , ryajjuhvā juhoti annasya cārkasya cāvaruddhyai , aṣṭau kṛtvo juhvāṃ gṛhṇāti , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatrī yajñamukham , yajñamukhamevālabdha, yat sāvitrāṇi hūyante prasūtyai , atho yajuṣāmeva nānāvīryatvāya , agnirvai yatrayatrāgacchat taṃ savitānvapaśyat yat sāvitrāṇi hūyante agnerevānukśātyai , agniṃ jyotir nicāyya pṛthivyā adhyābharaditi, savitā vā etadagre jyotiḥ pṛthivyāḥ samabharat , tasmādevamāha, yuktimanti ca juhoti manasvatī ca, yuktena hi manasā yajñastāyate, ṣaḍ ṛgmāṇi bhavanti, ṣaḍ vā ṛtavo , ṛtuṣveva pratitiṣṭhati , eti vā eṣa yajñamukhād yo'nyāmāgneyyā agre devatām upaiti, yat sāvitrāṇi na syuriyāt sāvitrāt prasavāt , aṣṭau vā etāni yajūṃṣi , aṣṭākṣarā gāyatrī, gāyatrī yajñamukham , tena yajñamukhān naiti, yadu sāvitrāṇi tena sāvitrāt prasavān naiti, chandobhirjuhoti, chandobhirvā etadagnaye baliṃ hārayati, bahavo hāsya balihṛto bhavanti , ṛg vai yajñasya nedīyo , yajuryajamānasya, yadi kāmayeta, yajñaṃ yajñayaśasenārpayeya, mityṛguttamāni kuryāt , yajñaṃ vā etadyajñayaśasenārpayati, yadi kāmayeta, yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyamiti, yajuruttamāni kuryāt , yajamānaṃ vā etadyajñayaśasenārpayati , āhutīnāṃ vā abhikrāntyā yajamāna ṛdhnoti, yaṃ kāmayeta, ṛdhnuyāditi, tasya sakṛtsarvāṇyanudrutya juhuyāt , ṛdhnoti , atha yaṃ kāmayeta, pāpīyāntsyāditi, tasya nānā juhuyāt, pāpīyān bhavati , ṛcā stomaṃ samardhaye, tyāha, samṛddhyā eva, gāyatreṇa rathantaramiti , iyaṃ vai gāyatrī , iyaṃ rathantaram , asau bṛhat , anayorvā eṣā lokayor vyāptyā antataḥ kriyate , aṣṭau vā etāni yajūṃṣi , aṣṭākṣarā gāyatrī , akṣaraśo vā etad gāyatrīṃ prīṇāti , atha yadāhutirnavamī tena trivṛto yajñamukhān naiti , atha yadekāmāhutim aṣṭābhiryajurbhirjuhoti tasmādekasmai sate bahavo baliṃ haranti, bahavo hāsya balihṛto bhavanti, yajuruttamāni bhavanti, brahma vai yaju, rbrahmaṇi vā etadantato yajñasya yajamānaḥ pratitiṣṭhati //
3.1.2 anuvākaḥ

sāvitrairabhrimādatte prasūtyai, caturbhirādatte, catvāri vai chandāṃsi, chandobhirevādatte , atho brahma vai chandāṃsi, brahmaṇaivādatte , iyaṃ vai gāyatrī , antarikṣaṃ triṣṭub , dyaur jagatī, diśo'nuṣṭup , savitṛprasūto vā etadebhyo lokebhyaśchandobhir digbhyaścāgniṃ saṃbharati , yatra vā ado'gnir hotrād bhīṣāpākrāmatsa sarveṣu bhuteṣvavasat , yāṃ vanaspatiṣvavasat tāṃ veṇā avasat , sa yatra niradahattāni kalmāṣāṇyabhavan , yena samacarattat suṣiram , yatrāvasattat parva, yadvaiṇavyabhrirbhavati svenaivainaṃ yoninā saṃbharati, yo vai vanaspatīnāṃ phalagrahitamaḥ sa eṣāṃ vīryavattamo , veṇurvai vanaspatīnāṃ phalagrahitamaḥ, sa eṣāṃ vīryavattamo , annaṃ vai phalaṃ, annamarko , arko'gni , rarkeṇa vā etadannamarkamagniṃ saṃbharati, vyāmamātrī kāryā , etāvadvai puruṣe vīryam , vīryasaṃmitā kriyate , atho etāvān vai puruṣe mahimā, mahimno'varuddhyai , aratnimātrī kāryā yajñapuruṣāsaṃmitā, prādeśamātrī kāryā viṣṇunā yajñena saṃmitā , ubhyataḥkṣṇut kāryā , ubhayasyānnādyasyāvaruddhyai , anyataḥkṣṇut kāryā, anyataḥkṣṇuddhi phāla, stāvantamarkaṃ karoti , annaṃ vā arko , annādyasyāvaruddhyai , audumbarī kāryā , ūrg vā udumbara , ūrjo'varuddhyai , aparimitā kāryā , aparimitasyāvaruddhyai, ya eva kaśca vṛkṣaḥ phalagrahistasya kāryā , annādyasyāvaruddhyai //
3.1.3 anuvākaḥ

aśvena vai devā agre vijitiṃ vyajayanta, yadaśvena yanti, vijityai , agnirvai yatrayatrāgacchat taṃ prajāpatir anvapaśyat, prājāpatyo'śvo , yadaśvena yanti agnerevānukśātyai, prajāptirvā agniṃ saṃbhariṣyantsa ebhyo lokebhyo'śvaṃ nirmāya digbhyaścāgniṃ samabharat , yadāha, divi te janma paramamantarikṣe tava nābhiḥ pṛthivyāmadhi yoniriditi, yathādevataṃ vā etadebhyo lokebhyo'śvaṃ nirmāya digbhyaścāgniṃ saṃbharati, yuñjāthāṃ rāsabhaṃ yuvaṃ ityāha, yuktyā eva, gardabhena saṃbharati , eṣa hi paśūnāmanupajīvanīyatamo , agnirvā etasyāgre sṛṣṭasya yone reto niradahat , tasmādeṣa samāvadanyaiḥ paśubhī reto dhatte,'tha kaniṣṭho , aśvaṃ pūrvaṃ nayanti gardabhamaparaṃ pāpavasīyasasya vyāvṛttyai, tasmāc śreyāṃsaṃ pūrvaṃ yantaṃ pāpīyān paścādanveti, yadi kāmayeta, pāpavasīyasaṃ syāditi, gardabhaṃ pūrvaṃ nayeyuraparaṃ aśvam , etena vai vipūjanaḥ saurākiḥ pāpavasīyasaṃ cakāra, tatpāpavasīyasaṃ evaitena karoti, yogeyoge tavastaraṃ, ityūtimatyā vājavatyā yanti , annaṃ vai vājo , gāturūti, rannāya ca khalu vai gātave cāgniścīyate, yad ūtimatyā vājavatyā yanti annasya ca gātoścāvaruddhyai, bhavati vā eṣa yo'gniṃ cinute, sarvo vai bhavata irasyati, vajrī vā eṣa prājāpatyo yadaśvo , yadāha, pratūrvann ehyavakrāmannaśastīriti, vajreṇa vā etadaśastīrarātīyantamavakrāmati, raudrā vai paśavo , agnī rudro , yad rudrāt paśūnaniryācyāgniṃ cinvīta rudro'sya paśūnabhimānukaḥ syāt , yadāha, rudrasya gāṇapatyānmayobhūrehīti, rudrādvā etat paśūn niryācyāgniṃ cinute , aghātuko'sya paśupatiḥ paśūn bhavati , urvantarikṣaṃ vīhītyāha , eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai, rakṣāṃsi vā etau jighāṃsantyagniṃ saṃbhariṣyantau, yadāha, svastigavyūtir abhayāni kṛṇvann iti, svastimevābhyāmakaḥ, purīṣaṃ vā agnerāyatanaṃ, aṅgirasa etamagre samabharat , yadāha , agniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhareti, sāyatanaṃ evainaṃ devatābhiḥ saṃbharati, yena puruṣeṇa saṃgacheta tamabhimantrayeta , agniṃ purīṣyamaṅgirasvadachemā iti, vājaṃ eva tena tasmād vṛṅkte, prajāpataye procyāgniścetavyā, ityāhu , ryataḥ sūryasyodayanaṃ tato valmīkavapāmapaghnan brūyāt , agniṃ purīṣyamaṅgirasvad bhariṣyāmā iti , iyaṃ vai prajāpati, stasyā eṣa karṇo yadvalmīka, stasmā eva procyāgniṃ cinute, śṛṇvanti hainaṃ agniṃ cikyānaṃ, asā agnimaceṣṭeti, tasmātpāpīyāñ śreyasaḥ karṇa āha, karṇaḥ karṇāyāha //
3.1.4 anuvākaḥ

anv agniruṣasāmagramakśadityāha , anukśātyā eva , āgatya vājyadhvānaṃ sarvā mṛdho vidhūnutā iti, mṛdha eva vyāsthataicchad vā etaṃ prajāpatiḥ pūrvayarcā , avindaduttarayā , aiṣīdevainaṃ pūrvayarcā , avindaduttarayā, dyauste pṛṣṭhaṃ pṛthivī sadhastham iti, dyaur hyetasya pṛṣṭham , pṛthivī sadhasthamātmāntarikṣaṃ, samudro yoniriti , ātmā hyetasyāntarikṣam , samudro yoniḥ , vikśāya cakṣuṣā tvamabhitiṣṭha pṛtanyata iti, pṛtanyantamevābhitiṣṭhati, yaṃ dviṣyāt taṃ brūyāt // amumabhitiṣṭha // iti taṃ evābhitiṣṭhati , utkrāmetyāha , utkrāntyā eva, yatra vai yajñasyānurūpaṃ kriyate tadyajamāna ṛdhnoti , utkrāmodakramīditi , anurūpaṃ vā etat kriyate yajñasyāvaruddhyai, kṛṣṇo vai bhūtvāgniraśvaṃ prāviśat , sa etadagacchadyatra mṛgaśapho , yadaśvasya pade juhoti , agnimatyeva juhotyāyatanavati , andho'dhvaryuḥ syādyadanāyatane juhuyāt , etadvai tadyadāhu , rmṛgaśaphamarenvarāḍ iti, manasvatībhyāṃ juhoti, manasā hyāhutīrāpyante, triṣṭubbhyāṃ juhoti , indriyasyāvaruddhyai , annavatībhyāṃ juhoti , annādyasyāvaruddhyai, gāyatryā parilikhati , asyā evainaṃ tena parigṛhṇāti, triṣṭubhā , antarikṣāt tena , anuṣṭubhā parilikhati , anuṣṭub vai sarvāṇi chandāṃsi paribhū, stasmādanuṣṭubhā parilikhati, sāvitrairabhrim ādatte prasūtyai, dvābhyāṃ khanati, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai, śug vā atra prajā ṛcchati yatrāgniḥ khāyate cīyate vā, yadāha, śivaṃ prajābhyo'hiṃsantamiti, prajābhya evainaṃ śivamakaḥ //
3.1.5 anuvākaḥ

apāṃ pṛṣṭhamasī, tyāha , apāṃ hyetatpṛṣṭham , pṛṣṭhenaivainatpṛṣṭhamakar yoniragneriti, yonirvā eṣo'gneryat puṣkaraparṇam , nābhirvadhakaḥ, sayonireva sanābhiḥ saṃbhriyate, divo mātrayā variṇā prathasve, tyanayorevainaṃ mātrayā variṇā prathayati, śarma ca stho varma ca sthā iti kṛṣṇājinaṃ ca puṣkaraparṇaṃ ca saṃstṛṇāti , ime evāsmā etad dyāvāpṛthivī saṃstṛṇāti, vyacasvatī saṃvasethāṃ iti, na vā etanmanuṣyā yantumarhanti , ābhyāmevainaṃ parigṛhṇāti, kṛṣṇājinena saṃbharati , eṣa hi paśūnāmanupajīvanīyatamo , atho āraṇyān eva paśūñ śucārpayati, lomataḥ saṃbharati , ato vai kṛṣṇājinasya sadevaṃ , yajñenaiva yajñaṃ saṃbharati, puṣkaraparṇena saṃbharati, yonirvā eṣo'gneryat puṣkaraparṇam , svenaivainaṃ yoninā saṃbharati, gāyatrībhir brāhmaṇasya saṃbharati, gāyatro hi brāhmaṇaḥ, triṣṭubhā rājanyasya, traiṣṭubho hi rājanyo , jagatībhirvaiśyasya’ jāgato hi vaiśyo yaṃ kāmayeta, ṛdhnuyāditi, tasya gāyatrībhiśca triṣṭubbhiśca saṃbharet , ṛdhnoti, purīṣyo'si viśvaṃbharā atharvā tvā prathamo niramanthadagnā iti, prajāpatirvā atharvā, sa etamagre'manthat , so'janayat, sva evainaṃ manthati, sa janayati, tisṛbhiḥ saṃbharati, trayo vā ime lokā , ebhya evainaṃ lokebhyaḥ saṃbharati, yajusturīyam , digbhya evainaṃ tena saṃbharati, purovātaṃ vai vātaṃ varṣamanupratitiṣṭhati, varṣamanv oṣadhayā , oṣadhīranu paśavaḥ, paśūnanu manuṣyā , etā vai pratiṣṭhā, stā yajamāno'varunddhe , apo devīrupasṛjā madhumatī, rityāhauṣadhīnāṃ pratiṣṭhityai, tāsāmāsthānādujjihatām oṣadhayaḥ supippalā iti, tasmādetāsāmāsthānādujjihatām oṣadhayaḥ supippalāḥ, saṃ te vāyurmātariśvā dadhātv iti , tasmādetasyā yat kṛṣyate yat khāyate tat saṃdhīyate, yad ghṛtena juhuyāc śucemāmarpayet , atha yadapa upasṛjati śamayatyeva, yo devānāṃ carasi prāṇathena kasmai deva vaṣaḍastu tubhyam iti, ṣaḍ vā ṛtava , ṛtuṣu vā etad vṛṣṭiṃ pratiṣṭhāpayati, tasmātsarva ṛtavo vṛṣṭimantaḥ, sujāto jyotiṣeti, svargyamevainaṃ akar, vāso agne viśvarūpaṃ saṃvyayasva vibhāvasā iti, chandāṃsi vā agnervāsa , śchandāṃsyeṣa vaste, chandobhirevainaṃ paridadāti , āgāmukaṃ enaṃ asmiṃlloke vāso bhavatyanagno'muṣmiṃlloke bhavati ya evaṃ veda, varuṇamenirvā eṣa eta, rhyudu tiṣṭha svadhvare, ti ūrdhvāṃ eva varuṇamenimutsṛjati, dvābhyāṃ utsṛjati, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai, sa jāto garbho asi rodasyoriti , anayorvā eṣa garbha , ābhyāmeṣo'dhijāyate , ābhyāmevainaṃ adhijanayati , agne cārurvibhṛtā oṣadhīṣv iti tasmātsarvāsv oṣadhīṣvagniḥ, pra mātṝbhyo adhi kanikradad gā iti , oṣadhayo vā etasya mātara, stābhyā evainaṃ adhi pracyāvayata , aicchadvā etaṃ prajāpatiḥ pūrveṇārdhaṛcenā , anūttareṇātiṣṭhata , aiṣīdevainaṃ pūrveṇārdhaṛcena , anūttareṇāsthita //
3.1.6 anuvākaḥ

sthiro bhava vīḍvaṅgā iti gardabha ādadhāti, vīryamasmin dadhāti, tasmātsarveṣāṃ paśūnāṃ gardabho vīryavattamo , vīryaṃ hyasmin dadhāti , īśvaro vā eṣo'ntarikṣasad bhūtvā prajā hiṃsito , ryadāha, śivo bhava prajābhyā iti, prajābhya evainaṃ śivamaka, rmā pādyāyuṣaḥ pureti , āyurevāsmindadhāti samaṣṭyai, vṛṣāgniṃ vṛṣaṇaṃ bharann iti, vṛṣā hyeṣa vṛṣaṇaṃ bharan , apāṃ garbhaṃ samudriyamiti , apāṃ hyeṣa garbhaḥ samudriyo , agnā āyāhi vītayā iti , agninā vai mukhena devā imāṃllokānabhyajayan , agninā vā etan mukhena yajamāna imāṃllokānabhijayati , ṛtaṃ satyaṃ ṛtaṃ satyaṃ, ṛte caiva satye ca pratitiṣṭhati , iyaṃ vā ṛtaṃ, asau satyaṃ, anayoreva pratitiṣṭhati , aharvā ṛtaṃ , rātriḥ satyaṃ, ahorātrayoreva pratitiṣṭhati , oṣadhayaḥ pratigṛbhṇītāgnimetaṃ iti , oṣadhīrevainaṃ samyañcaṃ dadhāti, puṣpavatīḥ supippalā iti , oṣadhīreva phalaṃ grāhayati, tasmādoṣadhayaḥ śīrṣan phalaṃ gṛhṇanti, varuṇamenirvā eṣa etarhyupanaddho, vi pājasā pṛthunā śośucānā iti , anurūpeṇaiva varuṇameniṃ viṣyati, dvābhyāṃ viṣyati, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai , āpo hi ṣṭhā mayobhuvā itya, pa upasṛjati , āpo vā aśāntasya śamayitrikā, stasmādapa upasṛjati śāntyai, tisṛbhirupasṛjati, trivṛddhyagni , rvaruṇamenirvā eṣa etarhi, mitraḥ saṃsṛjyā pṛthivīṃ iti, mitreṇaiva varuṇameniṃ saṃsṛjati, rudrāḥ saṃsṛjyā pṛthivīṃ iti , etā vā etām agre devatāḥ prajāpataye samasṛjan , tābhirevaināṃ saṃsṛjati, pañcabhiḥ saṃsṛjati, pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdha //
3.1.7 anuvākaḥ

makhasya śiro'sītyāha, yajño vai makha, stasya vā etac śiro yadukhā, mukhato vā etadyajñaṃ ālabdha, vasavastvā kṛṇvantu gāyatreṇa chandaseti, chandobhiśca vā eṣā devatābhiśca kriyate, chandobhiścaivaināṃ devatābhiśca karoti, dhruvāsi pṛthivyasīti, chandasāṃ evaiṣāśī, radityā rāsnā, syaditiste bilaṃ gṛbhṇātv iti, yajuṣā karoti , ayajuṣā hi manuṣyāḥ kurvanti vyāvṛttyai, tāṃ putrebhyaḥ prāyacchadaditiḥ śrapayān iti , ādityā vā idaṃ smo yanmanuṣyāṃ , stebhya evaināṃ saṃprādāt , tryuddhiḥ kāryā, trayo vā ime lokā , vā eṣā lokānāṃ ukhā pratimā kriyate , aṣṭastanā kāryā, gāyatryā rūpaṃ , catustanā kāryā , adityā dohāya, dvistanā kāryā , antarikṣaṃ vā ukhā , imau lokau stanau, prattau ha vā imau lokau duhe ya evaṃ veda, vyāmamātrī kāryā , etāvadvai puruṣe vīryam , vīryasaṃmitā kriyate , atho etāvān vai puruṣe mahimā, mahimno'varuddhayai , aratnimātrī kāryā yajñapuruṣāsaṃmitā, prādeśamātrī kāryā viṣṇunā yajñena saṃmitā , atho prajāpaterevānativādāya saptabhir dhūpayati, sapta vai śīrṣan prāṇāḥ, śira etadyajñasya yajuṣā, śīrṣan vā etat prāṇān dadhāti, saptabhir dhūpayati, sapta vai chandāṃsi, chandobhirevaināṃ dhūpayati , atho brahma vai chandāṃsi, brahmaṇaivaināṃ dhūpayati, vaiṣṇavaṃ vā etatpātraṃ , tat svayā devatayā vyardhayati yadanyābhirdevatābhir dhūpayati, yadāha, viṣṇustvā dhūpayatv aṅgirasvaditi, svayaivainaṃ devatayā samardhayati , aśvaśakena dhūpayati, vṛṣā hyaśvo vṛṣāgniḥ samṛddhyai , atho prājāpatyo vā aśvaḥ, prājāpatyo'gni, stasmādaśvaśakena dhūpayati sayonitvāya //
3.1.8 anuvākaḥ

prajāpatirvā amanyata, yo vā asyā agre vikhaniṣyatyārtiṃ sa āriṣyatīti, sa etadyajurapaśyat , aditiṣṭvā devī viśvadevyavatī pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvat khanatvavaṭeti , iyaṃ vā aditir devī viśvadevyavatī , anayā vai sa tadasyāmakhanadahiṃsāyai, na hi svaḥ svaṃ hinasti, devānāṃ tvā patnīrdevīrviśvadevyavatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvad dadhatūkhā iti , oṣadhayo vai devānāṃ patnīrdevīrviśvadevyavatīr oṣadhīṣvevaināṃ pratiṣṭhāpayati, dhiṣaṇā tvā devī viśvadevyavatī pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvadabhīndhātām ukhā iti, vāg vai dhiṣaṇā devī viśvadevyavatī, vācaivaināmabhīnddhe, gnāstvā devīrviśvadevyavatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvac śrapayantūkhā iti, chandāṃsi vai gnāstvā devīrviśvadevyavatī , śchandobhirevaināṃ śrapayati, varūtrī tvā devī viśvadevyavatī pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvat pacatām ukhā iti , ahorātre vai varūtrī devī viśvadevyavatī, ahorātrābhyāṃ evaināṃ pacati, janayastvāchinnapatrā devīrviśvadevyavatīḥ pṛthivyāḥ sadhasthe aṅgirasvat pacantūkhā iti, nakṣatrāṇi vai janayo'chinnapatrā devīrviśvadevyavatī , rnakṣatrairevaināṃ pacati , etā vā etām agre devatāḥ prajāpataye'pacan , tasmādetāni paṅktimanti yajūṃṣi, tairevaināṃ pacati, dvābhyāṃ pacati, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai, varuṇamenirvā eṣa etarhyabhīddho , mitrasya carṣaṇīdhṛtā iti, mitreṇaiva varuṇamenimupaiti, devastvā savitodvapatu supāṇiḥ svaṅguririti, savitṛprasūta evaināṃ udvapati , ātmano'hiṃsāyai , uttiṣṭha bṛhatī bhavetyāha dhṛtyā eva , avyathamānā pṛthivyāmāśā diśā āpṛṇeti, tasmādagniḥ sarvā diśā ābhāti // mitraitāṃ ta ukhāṃ paridadāmyabhittyai , eṣā mā bhedi // iti mitrāyaivaināṃ paridadāti abhittyai, yaddhi mitrāyāparittā bhidyeta punaḥ kāryā syāt , vasavastvāchṛndantu gāyatreṇa chandaseti, chandobhiśca vā eṣā devatābhiśca kriyate, chandobhiścaivaināṃ devatābhiścāchṛṇatti, svenāyatanenājakṣīreṇāchṛṇatti , āgneyaṃ vā etat payo yadajakṣīram, āgneyametatpātraṃ yadukhā, svena vā etat payasā svaṃ pātraṃ āchṛṇatti, paramaṃ vā etat payo yadajakṣīram , paramaṃ etatpātraṃ yadukhā, parameṇa vā etat payasā paramaṃ pātraṃ āchṛṇatti //
3.1.9 anuvākaḥ

ṣaḍetāni ādhītayajūṃṣi juhoti, ṣaḍ vā ṛtavo , ṛtubhirvā etat pṛthivyā vīryamudyacchate, nānā juhoti, nānāvīryā hīme prāṇāḥ, prāṇānāṃ vidhṛtyai, yaṃ kāmayeta badhiraḥ syāditi, tasya sakṛtsarvāṇyanudrutya juhuyāt , prāṇānasya saṃbhinatti, badhiro bhavati, tasmād badhiro vācā vadati, na śṛṇoti, vācaṃ hyasyendriyamanupadyate, prāṇā vā etānītarāṇi chandāṃsi, vāg anuṣṭub , yadanuṣṭubhā saptamaṃ juhoti vācaṃ vā etat prāṇeṣūpasaṃdadhāti, tasmādiyaṃ vāk saptamī prāṇānāṃ , mā su bhitthā mā su riṣā iti pravṛṇakti , asuramāyā vā eṣāsīt , tāṃ devā etena yajuṣāvṛñjatā,''surī māyā svadhayā kṛtāsīti, tanmāyāṃ evaitena yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte, dvābhyāṃ pravṛṇakti, dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai, pravṛñjyād bhūtikāmasya, bhaviṣyadvā idaṃ upajīvāmo , bhaviṣyadevopaiti, śvaḥśvaḥ śreyān bhavati, jātaṃ avadadhyād gataśrī, rjāto vā eṣa yo gataśrī , rjātenaivainaṃ janayati, bhraṣṭrādāhared yaṃ kāmayetānnādaḥ syāditi , eṣa vā agnīnāmannādo , annakaraṇaṃ bhraṣṭraṃ, annādyamasmā avarunddhe, pradāvādāhared yaṃ kāmayeta prasenenāsya rāṣṭraṃ jāyukaṃ syāditi, prasenenāsya rāṣṭraṃ jāyukaṃ bhavati, yataḥ kutaścāhṛtyāvadadhyād yaṃ kāmayeta , asya pāpmā bhrātṛvyo dvitīyo jāyeteti , etadvai yajamānasyāyatanaṃ , sve vāvāsmā etadāyatane pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ dvitīyaṃ janayati, drvannaḥ sarpirāsutiriti, krumukaṃ ghṛtānvaktamādadhāti , eṣā vā agneḥ priyā tanūryat krumuka, stejo ghṛtaṃ , priyayaivainaṃ tanvā tejasā ca samardhayati, parasyā adhi saṃvatā, ityaudumbarīm , devā yatrorjaṃ vyabhajanta tata udumbarā udatiṣṭhat , yadaudumbarī , ūrjaṃ evāvarunddhe, paramasyāḥ parāvatā, iti vaikaṅkatīm, agnervai sṛṣṭasya bhā apākrāmat , tadvikaṅkataṃ prāviśat , yadvaikaṅkatī, bhā evāvarunddhe, yadagne yāni kāni ce, ti śamīmayīm śāntyai , agnaye vai na kiṃcanāparaśuvṛkṇamasvadanta, tasmai vā etayā saṅgaḥ prāyogiḥ sarvamasvadayat , yadagne yāni kāni ceti, tadagnaya evaitayā sarvaṃ svadayati, sarvamasmai svaditaṃ bhavati, rātrīm̐ rātrīmaprayāvaṃ bharantā iti , āśiṣaṃ evāśāste, nābhā pṛthivyāḥ samidhāno agnimiti, pṛtanājitaṃ evainaṃ akar , agniṃ vai sṛṣṭaṃ rakṣāṃsyajighāṃsan , tāni vā etābhirevāpāhata, yāḥ senā abhītvarīriti, tadagnerevaitābhī rakṣāṃsyapahanti , etā eva samidhā ādadhyādyatra rakṣobhyo bibhīyāt , rakṣasāmapahatyai , atho grāhukā ha tāṃ samāṃ stenān bhavanti, tailvakīmabhicarannādadhyāt , eṣa vai vanaspatīnāṃ vajra, stājaggha pramīyate, yaṃ dviṣyāt taṃ tarhi manasā dhyāyet , mano vā āśī , ryo vāca āhutimevainaṃ bhūtaṃ agnaye'pidadhāti, yo asmabhyamarātīyādyaśca no dveṣate janā iti, tasmādagnicito'ślīlaṃ na kīrtayitavyaṃ , no agnividaḥ, saṃśitaṃ me brahma saṃśitaṃ vīryaṃ balaṃ iti, brahmaṇā vā etat kṣatraṃ saṃśyati, kṣatreṇa brahmā,'tho brahma caiva kṣatraṃ ca sayujā akar, etadvā eṣābhyanūktā // brahma kṣatraṃ sayujā na vyathete iti, brahmāha kṣatraṃ jinvati kṣatriyasya /
kṣatraṃ brahma jinvati brāhmaṇasya yat samīcī kṛṇuto vīryāṇi //
3.1.10 anuvākaḥ

agnibhyaḥ // iti kāmāyālabhyante, yatkāmo bhavati saṃ hāsmai sa kāmo namati , āprīṇanti, yajñiyān evainān medhyān kurvanti, paryagnikṛtān utsṛjanti ayātayāmatvāya , ekena saṃsthāpayanti yajñasya saṃtatyā avicchedāya, puṣkarā bhavanti sendriyatvāya, triṣṭubho yājyānuvākyā bhavanti indriyasyāvaruddhyai , athaiṣo'gnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ, saṃvatsaro vā agnirvaiśvānara , eṣā vā agneḥ priyā tanūryadvaiśvānaraḥ, priyayaivainaṃ tanvā samardhayati , atho ayātayāmatvāyaiva , ayātayāmā hi vaiśvānaraḥ, śvetaṃ vāyave niyutvatā ālabheta tejaskāmo , vāyurvā agnesteja, stasmādvāyumagniranveti, yadvāyave , agneḥ satejastvāya, yadvāyava ekadhā syādunmāduko yajamānaḥ syāt , yan niyutvate dvitīyatvāya , atho dhṛtyā anunmādāya, sarveṣāṃ vā eṣa paśūnāṃ rūpāṇi prati, yadvāyava ekadhā syādunmāduko yajamānaḥ syāt , yadeṣa prājāpatyo dvādaśakapālo dvitīyatvāya , atho dhṛtyā anunmādāya , athaiṣa āgnāvaiṣṇava ekādaśakapālo , agnirvai sarvā devatā , viṣṇuryajño , devatāścaiva yajñaṃ cālabdha , athaiṣa ādityo ghṛte caru , rādityā vā ita uttamāḥ svargaṃ lokamāyan , tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ eti , ādityā vā asmiṃlloka ṛddhā , ādityā amuṣmin , puroḍāśena vai devā asmiṃlloka ārdhnuvan , caruṇāmuṣmin , asminn eva loke puroḍāśena ṛdhnoti, caruṇāmuṣmin , athaiṣo'gnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālo , devāyatanaṃ vā agnirvaiśvānaro , devāyatana eva pratiṣṭhāpyāgniṃ bibharti , atho kāmo vai vaiśvānaro, yatkāmo bhavati saṃ hāsmai sa kāmo namati //
ity uparikāṇḍe juhūmagrīyaḥ prathamaḥ prapāṭhakaḥ //