કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.2

અગ્નિચિતિ-બ્રાહ્મણમ્ (દૃશાનઃ)
3.2.1 અનુવાકઃ

દૃશાનો રુક્મ ઉરુયા વિભાતીતિ રુક્મં પ્રતિમુઞ્ચતે , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ , મૃત્યોરેતદ્ રૂપં યદગ્નિ, ર્યત્પાશો અમૃતેનૈવ મૃત્યુમન્તર્ધત્તે , અથૈતે નિર્બાધા, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવા એતાન્ નિર્બાધાનપશ્યન્ , તૈરસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યો નિરબાધન્ત, તન્ નિર્બાધાનાં નિર્બાધત્વં , તદેતૈરેવ નિર્બાધૈર્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં એભ્યો લોકેભ્યો નિર્બાધતે , એકવિંશતિનિર્બાધો ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , ઉપરિષ્ટાન્ નિર્બાધં બિભર્તિ , અધસ્તાન્ નિર્બાધં સાદયતિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વિનુત્ત્યૈ, નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપા ઇતિ , અહોરાત્રાભ્યાં એવાગ્નિમાધત્તે, ધાપયેતે શિશુમેકં સમીચી, ઇતિ એતં હ્યેતે ધાપયેતે શિશુમેકં સમીચી, દ્યાવાક્ષામા રુક્મો અન્તર્વિભાતીતિ , એષ હ્યેતયો રુક્મોઽન્તર્વિભાતિ, દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદા ઇતિ, પ્રાણા વૈ દેવા દ્રવિણોદાઃ, પ્રાણૈરેવાગ્નિમ્ ઉદ્યચ્છતે, વિશ્વા રૂપાણિ પ્રતિમુઞ્ચતે કવિરિતિ, વિશ્વા હિ રૂપાણ્યગ્નિઃ, પ્રાસાવીદ્ ભદ્રં દ્વિપદે ચતુષ્પદા, ઇત્યાહ પ્રસૂત્યા એવ, વિ નાકમક્શત્સવિતા વરેણ્યા ઇતિ, સવિતૄપ્રસૂત એવાગ્નિં બિભર્તિ , અનુ પ્રયાણં ઉષસો વિરાજતીતિ, તસ્માદુષસો વ્યુષ્ટિમન્વ્ અગ્નિરાધીયતે, સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્ , ત્રિવૃત્તે શિરો, ગાયત્રં ચક્ષુરિતિ , અગ્નેર્વા એષા સંભૃતિ , રગ્નિમેતત્ સંભરતિ, તસ્માત્ સંભરતિ, તસ્માત્સર્વૈરઙ્ગૈઃ પશુર્જાયતે, પશુર્હ્યગ્નિ, ર્દિવં ગચ્છ સ્વઃ પતે, ત્યાહ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , અથૈતે ક્રમા , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવા એતાન્ ક્રમાનપશ્યન્ , તૈરસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રાણુદન્ત, તાનનપજય્યમજયન્ , તદેતૈરેવ ક્રમૈર્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રણુદતે , અનપજય્યં હ જયતિ, ષડુદ્યાવં શિક્યં ભવતિ, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતુભિરેવાગ્નિં પરિગૃહ્ણાતિ , ઉપરિનાભિ બિભર્તિ , ઉપરિનાભિ હ્યાત્મનઃ સદેવં , સદેવ એવ દેવતા આત્મન્ બિભર્તિ, યદધોનાભિ બિભૃયાદ્ યોનિં નિર્દહેત્ , અથોઽવધૈનં ઘાતુકં સ્યાત્, પ્રક્રામતિ, તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવઃ પ્રેરતે , અથ યત્ પુનરભ્યાવર્તતે તસ્માત્ પુનઃ સમાવર્તન્તે , ઊર્જા વા એષ પશુભિરુત્ક્રામન્ત્ સહોત્ક્રામતિ, પુનર્ ઊર્જા નિવર્તસ્વેતિ, તદ્ ઊર્જં એવ પશૂન્ પુનરવરુન્ધેત્, પુનર્વતીર્ભવન્તિ સમૃદ્ધ્યૈ, ચતસૃભિરભ્યાવર્તતે, ચતુષ્પાદો વૈ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્ધેધે , ઇત્થં પર્યાવર્તતે , એવં હિ યજ્ઞઃ પર્યાવર્તતે , અથો અમુષ્ય વા એતદાદિત્યસ્યાવૃતમનુ પર્યાવર્તતે , આ ત્વાહાર્ષમન્તરભૂરિતિ અન્તર્ હ્યેષ એતર્હિ , ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદિતિ, વરુણપાશમેવોન્મુઞ્ચતે , આત્મનોઽહિંસાયૈ , અગ્ને બૃહન્નુષસાં ઊર્ધ્વો અસ્થાદિતિ, જ્યોતિષૈવૈનં સમર્ધયતિ, હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદિતિ સાદયતિ, સપ્ત એવૈનં હોત્રાસુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ , અથો સપ્ત વા એતેન સાપ્તાનિ અગ્નેર્ ઋધ્નોતિ , આ સપ્તમાત્ પુરુષાદન્નાદો ભવતિ, રેતો વા અગ્નિ , અન્તરિક્ષં વૈ રેતોઽનુષિચ્યતે, યદધો નિદધ્યાદધૃતાઃ પશૂનાં ગર્ભાઃ પ્રપાદુકાઃ સ્યુ , રથ યદુપરિ સાદયતિ અન્તરિક્ષસદં એવૈનં અકર્ ગર્ભાણાં ધૃત્યૈ, સૂયતે વા એષોઽગ્નીનાં યશ્ચીયતે, તસ્માદેષ આસન્દીસત્ , સીદ ત્વં માતુરસ્યા ઉપસ્થા ઇતિ , ઇયં વા અગ્નેર્ યોનિઃ, સ્વ એવૈનં યોનૌ સંવેશયતિ, તિસૃભિરુપતિષ્ઠતે, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિઃ ॥
3.2.2 અનુવાકઃ

અથૈતદ્વાત્સપ્રમ્ , એતેન વૈ વત્સપ્રીર્ભાલન્દનોઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામારાધ્નોત્ , તદગ્નેરેવૈતેન પ્રિયં ધામ રાધ્નોતિ , આગામુકં એનં પ્રિયં ભવતિ, વત્સપ્રિયં વૈ ભાલન્દનં ઋષયોઽધ્યવદન્ , સ્તેના ઇતિ, સ એતત્ સૂક્તમપશ્યત્ , તેનાધિવાદમપાજયત્ , તેનાપચિતિમ્ અગચ્છત્ , તદધિવાદં એવૈતેનાપજયતિ , અપચિતિમેવ ગચ્છતિ, દ્વાદશભિરુપતિષ્ઠતે, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુન્ધેઅપ, ત્રિષ્ટુભો ભવન્તિ , ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્યૈ એ , અન્યેદ્યુઃ પ્રક્રામયત્યન્યેદ્યુરુપતિષ્ઠતે, યોગક્ષેમં વા એતત્ પ્રજાનાં દાધાર, તસ્માદ્યાયાવરા અન્યાઃ પ્રજાઃ, ક્ષેમ્યા અન્યા , અથ યત્ પ્રક્રમ્યોપતિષ્ઠતે તસ્માદ્યાયાવરઃ ક્ષેમ્યમભિપ્રયાતિ, તસ્માદ્યાયાવરસ્ય ક્ષેમ્યોઽન્નં બભૂવ, યદહશ્ચેષ્યમાણઃ સ્યાત્તદહરુભયં સમસ્યેત્ , પ્ર ચ ક્રામેદુપ ચ તિષ્ઠેત, યોગક્ષેમં વા એતદન્નાદ્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇતિ, વિશ્વે હીદં દેવાઃ સ્મો યન્મનુષ્યા , અગ્ને ભરન્ત ચિત્તિભિરિતિ, યસ્મા એવ ચિત્તાયાગ્નિરાધીયતે તેનૈનં ચિત્તેન સમર્ધયતિ, પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્ યાહીતિ, જ્યોતિષૈવૈનં સમર્ધયિત્વા પ્રવાપયતિ , અક્રન્દદગ્નિઃ સ્તનયન્નિવ દ્યૌરિત્યનુબ્રૂયાદ્યદ્ધ્યક્ષ ઉત્વે ઇછાદેદીશ્વરો વા એષ ઉત્વેનુષેદન્ યજમાનસ્ય પ્રજાં પશૂન્ નિક્ષ્વદ, સ્તત્ ક્રદિતં એવાસ્યાકરથો શમયિત્વૈવાશિષં આશાસ્તે, સમિધાગ્નિં દુવસ્યતેતિ ગાયત્ર્યા બ્રાહ્મણસ્યાદધ્યાત્ , ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણઃ ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય, ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો , દ્વાભ્યાં ગાયત્રીભ્યાં વૈશ્યસ્ય, યે હિ દ્વે ગાયત્ર્યૌ સા જગતી , અથો બ્રહ્મણે વા એતદ્વિશમન્નં કરોતિ, યદિ ભસ્મ પ્રતિપૂર્યેતાપ્સુ પ્રવેશયેત્ , આપો વા અગ્નેર્ યોનિઃ, સ્વ એવૈનદ્ યોનૌ દધાતિ, પુરીષં કુર્યાત્ પશુકામસ્ય, પશવો વૈ પુરીષં , પશુમાન્ ભવતિ , ઇષ્ટકા વા સંયુયાત્, તેનાસ્ય સર્વા આગ્નેયીરિષ્ટકા ભવન્તિ , ઊર્જા વા એષ પશુભિરુત્સીદન્ત્સહોત્સીદતિ, પુનર્ ઊર્જા નિવર્તસ્વેતિ, તદ્ ઊર્જં એવ પશૂન્ પુનરવરુન્ધેકા, બોધા મે અસ્ય વચસો યવિષ્ઠે, તિ બોધદ્વતીભ્યાં ઉપતિષ્ઠતે, તસ્માત્ પ્રજાઃ સુપ્ત્વા પુનઃ પ્રબુધ્યન્તે, દ્વાભ્યાં ઉપતિષ્ઠતે, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
3.2.3 અનુવાકઃ

અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતા, ઇત્યાહ, યમદેવત્યો વા અયં લોકો, યમોઽમુષ્ય લોકસ્યાધિપત્યમાનશ, યદ્યમાદ્દેવયજનં અનિર્યાચ્યાગ્નિં ચિન્વીતાયમદેવત્યોઽસ્યાગ્નિઃ સ્યાદસ્વર્ગ્યો , યદાહ , અદાદિદં યમોઽવસાનં પૃથિવ્યા અક્રન્નિમં પિતરો લોકમસ્મા ઇતિ, યમાદ્વા એતેનાસ્યા દેવયજનં નિરયાચિષ્ટ, સ્મૃતે દેવયજનેઽગ્નિં ચિનુતે, યમદેવત્યોઽસ્યાગ્નિર્ભવતિ સ્વર્ગે , ઉદ્ઘ્નન્તિ, યદેવાસ્યા અયજ્ઞિયમમેધ્યં તદુદ્ઘ્નન્તિ, વ્યામમાત્રમ્ ઉદ્ઘ્નન્તિ , એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ , વીર્યસમ્મિતે ચીયતે , અથો એતાવાન્ વૈ પુરુષે મહિમા મહિમ્નોઽવરુદ્યૈષે , અવોક્ષતિ, યદેવાસ્યા ઉદ્ઘ્નન્તઃ ક્રૂરમ્ અક્રંસ્તદક્રૂરં અક, સ્તચ્ શમયતિ , અથો આપો વા અગ્નેર્ યોનિઃ, સ્વ એવ યોનૌ ચીયતે , અગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસી, તિ સિકતા નિવપતિ , અગ્નેર્વા એતદ્ વૈશ્વાનરસ્ય ભસ્મ યત્ સિકતા, સ્વ એવ ભસ્મંશ્ચીયતે, યોનિર્વૈ સિકતા, રેતા ઊષા , યત્ સિકતા ન્યુપ્યોષાન્ નિવપતિ યોનૌ વા એતદ્ રેતો દધાતિ, તસ્માદ્ યોનૌ રેતો હિતં , તસ્માદ્ યોને રેતઃ પ્રજાયતે, પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત, તા વા ઊષેભ્ય એવ યોનેરસૃજત, પ્રજનનં વા ઊષાઃ, પ્રજનને વા એતદગ્નિશ્ચીયતે , ઇમે વૈ સહાસ્તામ્ , તે વિયતી અબ્રૂતા, મસ્તુ નૌ પ્રિયં ધામ સહેતિ , આપો વા અસ્યા યજ્ઞિયા મેધ્યા, સ્તા અમૂ , રૂષા અમુષ્યા યજ્ઞિયા મેધ્યા, સ્ત ઇમે, યદાપશ્ચોષાશ્ચ ભવન્તિ યદેવૈનયોર્યજ્ઞિયં મેધ્યં તદવરુન્ધેચો , અથો અનયોરેવૈનં પ્રિયે ધામન્ નિધત્તે, સંજ્ઞાનં વા ઊષા , ઉભયે વા એતાન્ પશવોઽભિસંજાનતે, યે ગ્રામ્યાઃ પશવો યે ચારણ્યા , ઉભયે હૈનં પશવોઽભિસંજાનતે, ચતસ્રઃ પ્રાચીઃ સાદયતિ, ચત્વારિ વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિર્વૈ દેવાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તે દિશા આક્રમન્ત, તા અવ્લીયન્ત, તા એતાભિરદૃંહન્ , યદેતા ઉપધીયન્તે દિશાં ધૃત્યૈ , પશવો વા ઇષ્ટકા , ગાર્હપત્યં વૈ પશવોઽનૂપતિષ્ઠન્તે, દ્વે સમીચી પુરસ્તાદુપદધાતિ , દ્વે સમીચી પશ્ચાત્ , ઉભયત એવાસ્મૈ સમીચઃ પશૂન્ ઉપદધાતિ પશૂનાં પરિગૃહીત્યૈ , અષ્ટોપદધાતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રોઽગ્નિ, ર્યાવાન્ એવાગ્નિસ્તં ચિનુતે , એકવિંશતિઃ કાર્યા પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, પ્રતિષ્ઠા હ્યેકવિંશો , અથો એકવિંશતિવિધો હિ ગાર્હપત્ય, સ્ત્રિચિતિકઃ કાર્ય, સ્ત્રયો વા ઇમે લોકા, ઇમાન્ એવ લોકાનાપ્નોતિ, પઞ્ચચિતિકઃ કાર્યઃ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, ચતુર્ભિઃ સંનિવપતિ, ચત્વારિ વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિરેવ સંનિવપતિ , અથો બ્રહ્મ વૈ છન્દાંસિ, બ્રહ્મણૈવ સંનિવપતિ, ક્ષત્રં વા એષોઽગ્નીનાં યશ્ચીયતે, ક્ષત્રં ય ઉખ્યો , બ્રહ્મ યજુ , ર્યદ્યજુષા સંનિવપતિ બ્રહ્મણા વા એતત્ ક્ષત્રં સંનયતિ, તસ્માદ્ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં સં ચૈતિ વિ ચ, દ્વૌ વા એતૌ વ્યાઘ્રૌ સં પદ્યેતે, તા ઈશ્વરા અશાન્તૌ યજમાનં હિંસિતો , ર્યદાહ, ભવતં નઃ સમનસૌ સમોકસૌ સચેતસા અરેપસા ઇતિ, શમયત્યેવ, શાન્ત એવ ન્યુપ્યતે યજમાનસ્યાહિંસાયૈ , ઋતુભિર્વૈ પૃથિવ્યા વીર્યમુદ્યતં , તદ્ ઋતુભિઃ પુનર્વિમુચ્યતે, યદાહ, પ્રજાપતિર્ વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચત્વ્ ઇતિ, પ્રજાપતિરેવૈનાં વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચતિ ॥
3.2.4 અનુવાકઃ

અથૈતા નૈરૃતી, સ્તિસ્રસ્તુષપક્વા ભવન્તિ , એતદ્વૈ નૈરૃતમન્નસ્ય યત્ તુષાઃ, કૃષ્ણા ભવન્તિ , એતદ્ધિ નિરૃત્યા રૂપં, એતાં દિશઁ હરન્તિ , એષા હિ નિરૃત્યા દિક્, તાઃ સ્વકૃતા ઇરિણે પરાચીર્ નિદધાતિ , એતદ્વૈ નિરૃતિગૃહીતં પૃથિવ્યા , નિરૃતિગૃહીત એવ નિરૃતિં નિરવદયતે, પ્રાણમેવાસ્ય પ્રથમયા મુઞ્ચતિ , અપાનં દ્વિતીયયા, વ્યાનં તૃતીયયા , અથો ત્ર્યક્ષરો વૈ પુરુષો, યાવાન્ એવ પુરુષસ્તં નિરૃત્યાઃ પાપ્મનો મુઞ્ચતિ, નિરૃતિર્વૈ કર્મણ ઉપદ્રષ્ટ્રિકા, તાં વા એતત્ સ્વેન ભાગધેયેન શમયિત્વાથ સવિતૃપ્રસૂતોઽગ્નિં ચિનુતે, યં તે દેવી નિરૃતિરાબબન્ધેતિ, જાલં ઇષ્ટકાસ્વ્ અધ્યસ્યતિ નિરૃતિપાશમેવોન્મુઞ્ચતે , આત્મનોઽહિંસાયૈ ॥
યદસ્ય પારે રજસો મહશ્ચિત્રં જ્યોતિર્ અજાતય । તન્ નઃ પર્ષદતિ દ્વિષોઽગ્ને વૈશ્વાનરઃ ॥
સ્વાહેત્યપઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ નિરૃત્યા અનન્વવાયાય, ભૂત્યૈ નમા, ઇત્યુક્ત્વાવર્તતે, ભૂતિરેવ ભૂત્વાવર્તતે , આત્મનોઽહિંસાયૈ , અનપેક્ષમાણા આયન્તિ નિરૃત્યા અનન્વવાયાય, પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે, પરોગોષ્ઠમેવ નિરૃતિં નિરવદયન્તે , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો નૈરૃતીરુપધત્તે, નિવેશનઃ સંગમનો વસૂના, મિત્ય્ ઐન્ર્યાએ ગાર્હપત્યં ઉપતિષ્ઠતે , ઇન્દ્રિયેણૈવાત્માનં સમર્ધયતિ, ત્રિષ્ટુભોપતિષ્ઠતે , ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્ , ઓજસ્યેવ વીર્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ, ગાર્હપત્યો ઽગ્રે ચીયતે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, ગાર્હપત્યે વૈ દેવાઃ પ્રતિષ્ઠાય પ્રાઞ્ચઃ સ્વર્ગં લોકમભિજયન્ત આયન્ , યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવતા વેણુના વિમિમીતે , એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ , વીર્યેણૈવ વિમિમીતે , અથો એતાવાન્ વૈ પુરુષે મહિમા, મહિમ્નોઽવરુદ્યૈદ્, યો વૈ વનસ્પતીનાં ફલગ્રહિતમઃ સ એષાં વીર્યવત્તમો, વેણુર્વૈ વનસ્પતીનાં ફલગ્રહિતમઃ, સ એષાં વીર્યવત્તમો, અન્નં વૈ ફલં, અન્નમર્કો , અર્કોઽગ્નિ , રર્કેણ વા એતદન્નમર્કમગ્નિં વિમિમીતે, સપ્ત પુરુષાન્ પ્રમિમીતે, સપ્તભ્ય એવ પુરુષેભ્યો લોકં વિન્દતિ , આ સપ્તમાત્ પુરુષાદન્નાદો ભવતિ , અરત્નિમાત્રં પક્ષયોરત્યુપદધાતિ, પક્ષં બૃહદ્ધિ વયઃ, ષડ્ભિઃ કૃષતિ, ષાડ્ વા ઋતવ , ઋતુભિરેવ કૃષતિ , ઇત્થમભ્યાવર્તન્ત, કૃષતિ , એષા હિ દેવાનામાવૃ, દથો અમુષ્ય વા તદાદિત્યસ્યાવૃતમનુપર્યાવર્તન્તે, તિસ્રસ્તિસ્રઃ સીતાઃ સંપાદયતિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ , ર્દ્વાદશ સીતા ભવન્તિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરસ્ય વા એષ વિધામનુવિધીયતે , ઇયં વા અબિભેત્ , અગ્નિર્માતિધક્ષ્યતીતિ, યત્ કૃષતિ અસ્યા વા એતદ્ દ્વિગુણં ક્રિયતે , અનતિદાહાય , અથો પૃથિવ્યા વા એતદ્ દ્વિગુણેનાગ્નેર્ વીર્યમુદ્યચ્છન્તે , એતાં દિશમુત્સૃજન્તિ , એષા હિ દેવાનાં દિક્ , અથો સ્વર્ગં એવૈનાં લોકમનૂત્સૃજન્તિ ॥
3.2.5 અનુવાકઃ

કૃષ્ટે વપતિ, કૃષ્ટે હ્યોષધયઃ ક્ષેપિષ્ઠં પ્રતિતિષ્ઠન્તિ , અન્નસ્યાન્નસ્ય વપત્ય્ ઓષધીનાં ઋગ્ભિ, ર્બ્રહ્મ વા ઋક્ , બ્રહ્મણૈવાસ્મા અન્નાદ્યમવરુન્ધેસ્, ચતુર્દશભિર્વપતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરો , અથ ય એતે ચતુર્દશે અહોરાત્રે એવૈતે, તત્ સંવત્સરેણ ચ વાવાસ્મા એતદહોરાત્રાભ્યાં ચાન્નાદ્યમવરુન્ધેતુ , અન્નં વૈ ફલં, અન્નમર્કો , અર્કોઽગ્નિ , રર્કેણ વા એતદન્નમર્કમગ્નિં વપતિ, યસ્યાન્નસ્ય નિવપતિ યત્તસ્યાશ્નીયાદ્યાનિ અવરુદ્ધાનિ તૈર્ વ્યૃધ્યેત , ઇધ્મે તસ્યાપિકુર્યાત્ , અથો તન્મનસા ધ્યાયેત્ , તેનૈવ તદવરુન્ધેર્, યદિ સર્વં ન સંવિન્દેદ્યવાન્મધૂદ્યુતાન્વપેત્ , યદ્યવા ગ્રામ્યં તેનાન્નાદ્યમવરુન્ધેપિ, યન્મધ્વ્ આરણ્યં તેન, તેનૈવ તદુભયમ્ અવરુન્ધેદ્ , અથૈતે સંભારા , દિગ્યોધે વા એતત્ પૃથિવ્યા ઊર્જં સંભરતિ , ઊર્ય્યગ્નિશ્ચીયતે, યાં જનતાં કામયેત, ક્ષોધુકા સ્યાદિતિ , ઇષં ઊર્જમહમિત આદીતિ, તસ્યા અર્ધાદાદદીત, ક્ષોધુકા હ સા જનતા ભવતિ, કામં કામદુઘે ધુક્ષ્વ , ઇત્યભિમૃશતિ, તેનાસ્ય સર્વા ઇષ્ટકાઃ કામદુઘા ભવન્તિ , ઉત્તરવેદિં નિવપતિ , ઉત્તરવેદિમ્ ઇત્યેવાસ્યાગ્નિશ્ચીયતે , અથો યજ્ઞપુરુષોઽનન્તર્હિત્યૈ , અગ્નિર્વા એષ ન્યુપ્યતે યદુત્તરવેદિ , ર્યદુત્તરવેદિં ન્યુપ્યાગ્નિં ચિનોતિ , અગ્નૌ વા એતદગ્નિશ્ચીયતે , અગ્ને તવ શ્રવો વયા, ઇતિ સિકતા નિવપતિ , એતા વૈ વૈશ્વાનરીરિષ્ટકા અપરિમિતા , એતદગ્નેરપરિમિતં ચીયતે , અગ્નેર્વા એતદ્ વૈશ્વાનરસ્ય સૂક્તં, એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્વૈશ્વાનરઃ, પ્રિયાયાં વા એતત્ તન્વામગ્નિશ્ચીયતે, સતનૂરર્કો નિધીયતે, લોમશં વા એતચ્ છન્દઃ પશવ્યં ઊનાતિરિક્તં પ્રજનનાય , અશીત્યક્ષરં, એતેન વૈ દેવાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તદસ્યાશીત્યક્ષરત્વં , સમુદ્રં વા એતચ્ છન્દો , યોનિઃ સમુદ્રઃ, સોમો રેતોધા , યત્સૌમીભ્યાં વ્યૂહતિ યોનૌ વા એતદ્ રેતો દધાતિ, તસ્માદ્ યોનૌ રેતો હિતં, આપ્યાનવતી ભવત, સ્તસ્માદ્ યોનૌ રેતા આપ્યાયતે, છન્દોભિર્વા અગ્નિરુત્તરવેદિમભિપ્રહ્રિયતે, યા અગ્નૌ પ્રહ્રિયમાણેઽન્વાહુસ્તાં તર્હિ મનસા ધ્યાયેત્ , છન્દોભિરેવૈનં ઉત્તરવેદિમભિપ્રહરતિ, મનસાન્વાહ , અનિરુક્તં ઇવ હ્યેતદવ્યાવૃત્તં , વ્યાવૃતં પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણ ગચ્છતિ , અશ્વં પુરસ્તાન્ નયન્તિ રક્ષસામપહત્યૈ , આક્રમયન્તિ, ય એવૈનેન ભ્રાતૃવ્યઃ સદૃઙ્ તં વજ્રેણાવબાધન્તે, પ્રાઞ્ચં પ્રક્રમયન્તિ, ય એવૈનં ભ્રાતૃવ્યોઽતિ તં વજ્રેણ પ્રણુદતે, પ્રત્યઞ્ચમભ્યાવર્તયન્તિ, ય એવૈનં ભ્રાતૃવ્યોઽનુ તં વજ્રેણ પ્રતિનુદતે, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદઃ, કૃષ્ણો વૈ ભૂત્વાગ્નિરશ્વં પ્રાવિશત્ , સ એતદગચ્છદ્યત્ર મૃગશફો , યદશ્વમાક્રમયન્તિ, યદેવાત્રાગ્નેર્ ન્યક્તં તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥
3.2.6 અનુવાકઃ

તપો યોનિરસીતિ, પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ, યોનિર્વા એષોઽગ્નેર્યત્ પુષ્કરપર્ણમ્ , નાભિર્વધકઃ, સયોનિરેવ સનાભિશ્ચીયતે , ઇયં વા અબિભેત્ , અગ્નિર્માતિધક્ષ્યતીતિ, યત્ પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ અસ્યા અનતિદાહાય, અધસ્તાન્નાભિ સાદયતિ ઓષધીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , અથો યેઽપ્સ્વગ્નયસ્તાન્ એવાવરુન્દ્ધે, પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત, યાઃ પુરા બ્રહ્મણોઽસૃજત તાભિર્નારાધ્નોત્ , અથ યા બ્રહ્મમુખા અસૃજત તાભિરરાધ્નોત્ , યદ્ બ્રહ્મ, જજ્ઞાનં પ્રથમં પુરસ્તા, દિતિ રુક્મં ઉપદધાતિ , ઋદ્ધ્યા , ઋધ્નોત્યેવ , અથો મિથુનત્વાય, ન પૃથિવ્યામગ્નિશ્ચેતવ્યો નાન્તરિક્ષે ન દિવી, ત્યાહુ , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્, અમૃતે વા એતદગ્નિશ્ચીયતે, શ્મશાનચિતો વા એતે ચીયન્તે, ચિત્યાં ચિત્યાં હિરણ્યશકલમ્ ઉપાસ્યતિ, તેન વા એષોઽશ્મશાનચિત્, તેન સ્વર્ગો , અથૈષ પુરુષો હિરણ્યયો , યજમાનલોકં એવૈષ દાધાર , એષ હ ત્વેવ યજમાનોઽગ્નિનામુષ્મિંલ્લોકે સમ્યઙ્ યસ્યૈષ ઉપધીયતે , અથો મધ્યે જ્યોતિરેવ ચીયતે, દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યાં ઇત્યભિમૃશતિ, હોત્રાસ્વ્ એવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ , અથૈતાનિ સર્પનામાનિ, મૃત્યુર્વૈ સર્પનામાનિ, યદુપદધ્યાત્ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , તસ્માદનુદિશતિ, સોમે વા એકા ત્વિષિ , ર્વ્યાઘ્ર એકા, સર્પ એકા, તા એવાવરુન્ધેસ્, વામદેવસ્ય રાક્ષોઘ્નેન વ્યાઘારયતિ , એતેન વૈ વામદેવઃ કુસિતાય્યાઃ શિરા આદીપયત્ , રક્ષસામપહત્યૈ, પઞ્ચભિર્ વ્યાઘારયતિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ , અથો યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તસ્માદ્રક્ષાંસ્યપહન્તિ , અથૈતે સ્રુચૌ, કાર્ષ્મર્યમયીં દક્ષિણતઃ સાદયતિ રક્ષસામપહત્યૈ, દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞં રક્ષાંસ્યજિઘાંસન્ , તાનિ કાર્ષ્મર્યેણૈવાપાઘ્નત, યત્ કાર્ષ્મર્યમયીં દક્ષિણતઃ સાદયતિ રક્ષસામપહત્યૈ, ઘૃતસ્ય પૂર્ણા ભવતિ , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્ ઘૃતં , પ્રિયયૈવૈનં તન્વા સમર્ધયતિ, ગાયત્ર્યા સાદયતિ, તેજો વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસં , તેજ એવ બ્રહ્મવર્ચસં અવરુન્ધેસ્ , ઔદુમ્બરીમુત્તરતઃ સાદયતિ દધ્નઃ પૂર્ણાં, ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરો , અન્નં દધિ , ઊર્જ્યેવાસ્યાન્નં દધાતિ, ત્રિષ્ટુભા સાદયતિ , ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્ , ઓજ એવ વીર્યમવરુન્ધેસ્, પૂર્ણે સાદયતિ , અક્ષિતે યજમાનલોકમુપતિષ્ઠેતે, મૂર્ધન્વતીભ્યાં સાદયતિ, મૂર્ધન્યોઽસાનીતિ, વિરાજ્યગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુઃ, સ્રુચૌ વૈ વિરાજૌ, યત્ સ્રુચા ઉપદધાતિ વિરાજિ વા એતદગ્નિશ્ચીયતે , અથૈષા સ્વયમાતૃણ્ણા , ઇયં વૈ પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણા , અન્તરિક્ષં દ્વિતીયા , અસૌ તૃતીયા , ઇમાન્ એવ લોકાનુપધત્તે , અશ્વમુપઘ્રાય્ય સાદયતિ, પ્રજાપતિચિત એવાસ્ય ભવતિ , અથો પ્રાણાનામુત્સૃષ્ટ્યૈ, ભૂરસીતિ પ્રાચીમ્ ઉદૂહેદ્યદ્યેનં ભ્રાતૃવ્યોઽતીવ સ્યાત્ , ભૂમિરસીતિ પ્રતીચીં યદ્યનુ , અદિતિરસિ ભૂમિરસીતિ તિરશ્ચીં યદિ સદૃઙ્ , ઇયં વા અદિતિ , રનયા વા એતદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં પ્રભૂતં પ્રણુદતે , અનયા પ્રતિનુદતે , અનયા વિનુદતે, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદઃ, કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તી, તિ દૂર્વેષ્ટકામ્ ઉપદધાતિ , ઓષધીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, કાણ્ડાત્કાણ્ડાદ્ધ્યેષા પ્રતિતિષ્ઠતીતિ, પશવો વા ઇષ્ટકા , ન વૈ પશવા આયવસે રમન્તે, યદ્ દૂર્વેષ્ટકામ્ ઉપદધાતિ , આયતનમિવ વા એતત્ ક્રિયતે, પશૂનાં યત્યૈ , અથૈષા વામભૃદ્ દ્વિર્યજુ , ર્યજમાનલોકમન્યેન દાધાર , ભ્રાતૃવ્યલોકમન્યેન વૃઙ્ક્તે , એતયા વૈ દેવા અસુરાણાં વામં પશૂનવૃઞ્જત, તદ્વામભૃતો વામભૃત્ત્વમ્ , છન્દાંસિ વૈ દેવાનાં વામં પશવ , શ્છન્દાંસ્યેવૈતયા વામં પશૂન્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે , અથૈતે રેતઃસિચૌ , ઇયં વિરાટ્ , અસૌ સ્વરાટ્ , અસા એવ રેતઃ સિઞ્ચતિ , ઇયં પ્રજનયતિ , અગ્નિરત્યન્નાદો ભવતિ યસ્યૈતે ઉપધીયેતે, યદિ પુત્રી ચિન્વીત પ્રથમાયાં ચિત્યામન્યામુપદધ્યાત્ , ઉત્તમાયામન્યામ્ , રેતસઃ સિક્તસ્ય પરિગૃહીત્યૈ, યદ્યપુત્રઃ પ્રથમાયાં ચિત્યામુભે ઉપધેયે, સમ્યઞ્ચૌ હિ ભૂત્વા રેતઃ સિઞ્ચતઃ ॥
3.2.7 અનુવાકઃ

અથૈતા વિશ્વજ્યોતિષં , એષુ વા એતલ્ લોકેષુ જ્યોતિષ્મન્તમગ્નિં નિધત્તે , અથો પ્રાણાનાં વિધૃત્યૈ , અથૈષા ત્ર્યાલિખિતા , ઇમે વૈ લોકાસ્ર્યારિલિખિતા , ઇમાન્ એવ લોકાનુપાધત્તે , ઉભયે વા એતામ્ ઉપાદધત દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ , ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્માણં દેવા ઉપાદધત , અધસ્તાલ્લક્ષ્માણમસુરા, સ્તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા , ઉપરિષ્ટાલ્લક્ષ્માણં ઉપદધીત ભ્રાતૃવ્યવાન્યો વાસ્ય પ્રિયઃ સ્યાત્ , તસ્ય ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , એષ વા અસપત્નેષ્ટકા , અસપત્નો ભવતિ ય એતામ્ ઉપધત્તે , અથો દેવલક્ષ્મં વા એષા, દેવલક્ષ્મમેવોપધત્તે, યા સોષાયા અધિ મૃદુચ્ શિષ્યતે તસ્યા એતાં કુર્યાત્ , તેનાસ્ય સર્વા આગ્નેયીરિષ્ટકા ભવન્તિ , અથૈષ કૂર્મઃ, શ્મશાનચિતો વા એતે ચીયન્તે, જીવઃ કૂર્મ ઉપધેય, સ્તેન વા એષોઽશ્મશાનચિત્ , તેનોત્પાતી, પશૂનાં વા એષ મેધ , એતં વૈ મેધં પશ્યન્ત એનં પશવોઽમુષ્મિંલ્લોક ઉપતિષ્ઠન્તે, પ્રત્યઞ્ચં સાદયતિ, પ્રત્યઞ્ચો હિ પશવો મેધમુપતિષ્ઠન્તે , દ્યાવાપૃથિવીયયા સાદયતિ, દ્યાવાપૃથિવી હિ પશવોઽનૂપતિષ્ઠન્તે, પશુભિરેવૈનં સમ્યઞ્ચં દધાતિ, વિષ્ણોર્નાભ્યાં અગ્નિશ્ચેતવ્યા, ઇત્યાહુઃ, પ્રાદેશમાત્રમુલૂખલં કાર્યમ્ , એતાવાન્ વૈ વિષ્ણુ , ર્વિષ્ણોર્વા એતન્નાભ્યાં અગ્નિશ્ચીયતે , ઊર્ય્લગ્નિશ્ચેતવ્યા ઇત્યાહુ , રૂર્ગ્ વા ઉદુમ્બરો , યદૌદુમ્બરં ઉલૂખલં ભવતિ , ઊર્જિ વા એતદગ્નિશ્ચીયતે, વૈષ્ણવ્યા સાદયતિ, વૈષ્ણવં હ્ય્ ઉલૂખલં , સ્વયૈવ દેવતયા , અથૈષોષા, પૃથિવ્યા વા એતદોજો વીર્યં સંભ્રિયતે , ઓજો વા એતદ્વીર્યં મધ્યતોઽગ્નેર્ ધીયતે , અથો મધ્યે જ્યોતિરેવ ચીયતે, યદ્ રિક્તામવેક્ષેત ક્ષોધુકો યજમાનઃ સ્યાત્ , અથ યત્ પૂર્ણામવેક્ષતે તથા હાક્ષોધુકો ભવતિ, સિકતાભિઃ પૂરયિતવ્યા , અગ્નેર્વા એતદ્ વૈશ્વાનરસ્ય ભસ્મ યત્ સિકતાઃ, સ્વેનૈવૈનાં ભસ્મના પ્રીણાતિ, દધ્નઃ પૂરયિતવ્યો , ઊર્ગ્ વૈ દધિ , ઊર્જં એવાવરુન્ધેવૈ, ઘૃતસ્ય પૂરયિતવ્યા , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્ ઘૃતં , પ્રિયયૈવૈનં તન્વા સમર્ધયતિ, મધોઃ પૂરયિતવ્યા , આ હાસ્ય પ્રજાયાં મધવ્યો જાયતે વ્યૃધ્યૈ, ન્દ્રિયાણિ વૈ પશુશીર્ષાણ્યયજ્ઞિયાનિ અમેધ્યાનિ, યચ્ છિદ્રેષુ હિરણ્યશકલાનિ અપ્યસ્યતિ , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનાનિ વીર્યેણ સમર્ધયતિ, મેધ્યાનિ એનાનિ યજ્ઞિયાનિ કરોતિ , અર્ધં વૈ પુરુષઃ સહસ્રસ્ય, યચ્છન્ત્યર્ધમ્ ઇતરે પશવ, સ્તસ્માદેતન્મધ્યત ઉપદધાતિ , અભિતા ઇતરાણિ, પશોઃ સવીર્યત્વાય , અથો સાયતનત્વાય, યં કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાદિતિ તસ્ય સમીચીનાનિ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધ્યાત્ , સમીચ એવાસ્મૈ પશૂન્ ઉપદધાતિ, પશુમાન્ ભવત્ય્ , અથ યં કામયેત , અપશુઃ સ્યાદિતિ તસ્ય વિષૂચીનાનિ પશુશીર્ષાણ્ય્ ઉપદધ્યાત્ , વિષૂચ એવાસ્મૈ પશૂન્ ઉપદધાતિ , અપશુર્ભવતિ , એતા વૈ સાહસ્રીરિષ્ટકાઃ પશ્વિષ્ટકા, સ્તાઃ સોમદક્ષઃ કૌશ્રેયો વિદાંચકાર, તાઃ શ્યાપર્ણાયોપદધૌ, સ સહસ્રં પશૂન્ પ્રાપ, પ્ર સહસ્રં પશૂનાપ્નોતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે, યવિષ્ઠો વૈ નામૈષોઽગ્નિ, સ્તસ્માચ્ ચિન્વતાન્તરા ન વ્યેતવૈ, યદ્વીયાત્ પ્રાણાનસ્ય યુવેત , ઉત્સર્ગૈરુપતિષ્ઠતે , આરણ્યાન્ એવ પશૂઞ્ શુચમનૂત્સૃજતિ ॥
3.2.8 અનુવાકઃ

પુરુષશીર્ષમુપદધાતિ , એષ હિ પશૂનાં વીર્યવત્તમો, વીર્યમસ્મિન્ દધાતિ , એકમુપદધાતિ , એકધાસ્મિન્ વીર્યં દધાતિ, સૌર્યા પુરુષશીર્ષમભિજુહોતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, સૌરી વા એષા સતી મૈત્રાવરુણી , અહર્વૈ મિત્રો , રાત્રિર્વરુણો , અહોરાત્રયોરેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અર્ધઋચાભ્યાં જુહોતિ , ઇયં વા અર્ધઋચો , અસા અર્ધઋચો , અનયોરેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અથ યદેકય ઋચા દ્વિર્જુહોતિ તસ્માદેકઃ સન્ પુરુષો દ્વિપાત્ , યદ્વા એતત્ કિંચાકર્ યોનિં વા એતદ્વ્યક, ર્યદેતા અપસ્યાઃ સાદયતિ તસ્મિન્ન્ એવ યોનૌ રેતો દધાતિ , ઇયં વા અબિભેત્ , અગ્નિર્માતિધક્ષ્યતીતિ, સૈતા ઇષ્ટકા અપશ્યત્ , અથો આહુઃ, પ્રજાપતિરપશ્યદિતિ, તા ઉપાધત્તે, યદેતા ઉપધીયન્તે , અસ્યા અનતિદાહાય, યદિદન્નં ઇતિ હોવાચેયં, ય એતા ઉપદધાતા ઇતિ , અન્નાદો ભવતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે, તસ્માદ્ રેતસઃ સિક્તાદેષ પશુઃ સંભવતિ યદેતાશ્છન્દસ્યાઃ, પશવો વૈ છન્દાંસિ, યદ્ દક્ષિણત ઉપદધ્યાદભીપતઃ પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણીયાત્ , અથ યદુત્તરત ઉપદધાતિ , અપવાહત એવ , અથૈતાઃ પ્રાણભૃત, સ્તસ્મિન્ પશૌ સંભૂતે પ્રાણં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાચં તાનિ દધાતિ , અક્ષ્ણયા સાદયતિ, પશું વા એતદાક્રમયતિ, તસ્માત્ પશવોઽક્ષ્ણયાઙ્ગાનિ પ્રહરન્તો યન્તિ, દશભિર્દશભિર્વા અતા ઇષ્ટકાભિર્ ઋષય આર્નુશ્વન્ , તા ઋદ્ધીર્ ઋધ્નોતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે , અથૈતાઃ સંયતો , રેતો વા એતત્ સિચ્યતે યદગ્નિશ્ચીયતે, યદેતા ઉપધીયન્તે રેતસઃ સિક્તસ્ય સંયત્યૈ, લોકં પૃણ છિદ્રં પૃણેતિ , એષા વા અછિદ્રેષ્ટકા, અછિદ્રા વા એતયા ચિતયશ્ચીયન્તે , ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરિતિ , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજસા વા એતદ્વીર્યેણાગ્નિશ્ચીયતે, તા અસ્ય સૂદદોહસા, ઇતિ પરુષિપરુષ્યેવ રસં દધાતિ, સોમં શ્રીણન્તિ પૃશ્નયા ઇતિ , અન્નં વૈ પૃશ્ન્ય, ન્નં એવાવરુન્દ્ધે, જન્મન્ દેવાનાં વિશા, ઇત્યાહ, પ્રજાત્યા એવ, ત્રિષ્વા રોચને દિવ ઇતિ, સવનાનિ વૈ ત્રીણિ રોચનાનિ, સવનચિતં એવૈનં અકર્ અનુષ્ટુબ્ વા એષા, વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્ , પ્રાણો વૈ વાક્ , યદેષા સર્વા ઇષ્ટકા અનુસંચરતિ તસ્માત્ પ્રાણઃ સર્વાણ્યઙ્ગાનિ અનુસંચરતિ , આગ્નેયી વા એષા વર્ણેન સ્વેન વા એતચ્ છન્દસાગ્નિશ્ચીયતે , નાધ્વર્યુઃ સન્નાર્તિ મ્ આર્છતિ ય એવં વેદ ॥
3.2.9 અનુવાકઃ

ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદગ્નિશ્ચિત્યઃ, કો હ તદ્ વેદ યદેતસ્ય ક્રિયતે ય, ન્નાશ્વિનૌ વૈ દેવાનાં ભિષજા અક્લૃપ્તસ્ય કલ્પયિતારૌ, યદેતા આશ્વિનીરુપધીયન્તે અક્લૃપ્તસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ, પઞ્ચોપદધાતિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ , અથો યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમચીક્લૃપત્ , અથૈતા આશ્વિનીર્ ઋતવ્યા અનૂપધીયન્તે, રેતસે વા એતત્ સિક્તાય ઋતૂનુપાધાત્ , તસ્માત્સર્વેષ્વ્ ઋતુષુ રેતો હિતં , તસ્માત્સર્વાન્ ઋતૂન્ રેતોઽનુપ્રજાયતે , અથૈતા ઋતવ્યા વાયવ્યા અનૂપધીયન્તે, તસ્માત્સર્વાન્ ઋતૂન્ વાયુરન્વાવરીવર્તિ , અથૈતા વાયવ્યા અપસ્યા અનૂપધીયન્તે, તસ્માત્ પશવો નાનાવ્રતાઃ સન્તોઽપ એવાભિ સવ્રતા , શ્ચતસ્રઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ, ચતુર્વિધં હિ શિરઃ, પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાક્ , મૂર્ધન્વતીભિઃ સાદયતિ, મૂર્ધન્યોઽસાનીતિ, પઞ્ચપઞ્ચાભિતા ઉપદધાતિ, પશોઃ સવીર્યત્વાય , અથો સાયતનત્વાય, તસ્માત્ પશુઃ પશ્ચાદ્વરીયાઞ્ શ્રોણિમત્તર, સ્તસ્માદુ પ્રાઙ્ સંહાના , ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનાં ઇષ્ટકાં દૃંહતં યુવં ઇતિ , અન્તરિક્ષં વા એષા ચિતિ , રન્તરિક્ષમ્ ઇમાઃ પ્રજા , ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાનાં ઓજોભૃતૌ , ઓજો વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજો વા એતદ્વીર્યં મધ્યતઃ પ્રજાનાં ધીયતે , અથૈતા દિશ્યા , દેવા વૈ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તે દિશા આક્રમન્ત, તા અવ્લીયન્ત, તા એતાભિરદૃંહન્, યદેતા ઉપધીયન્તે દિશાં ધૃત્યૈ,પઞ્ચોપદધાતિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, દશૈતાઃ પુરસ્તાત્ સાદયતિ, દશાક્ષરા વિરાટ્ , વિરાટ્ ખલુ વૈ ચક્ષુર્જ્યોતિશ્છન્દસાં , ચક્ષુર્વા એતજ્જ્યોતિઃ પુરસ્તાત્ પશોર્દધાતિ, તસ્માદિદં પુરસ્તાચ્ચક્ષુ, રથો અન્નં વૈ વિરાટ્ , અન્નં વા એતન્ મુખતો દધાતિ, મા છન્દઃ, પ્રમા છન્દઃ, પ્રતિમા છન્દા ઇતિ , ઇયં વૈ મા , અન્તરિક્ષં પ્રમા , અસૌ પ્રતિમા , ઇમાન્ એવ લોકાનુપધત્તે , અથો દેવછન્દસાનિ વા એતાનિ, દેવછન્દસાનિ એવોપધત્તે, દ્વાદશ દ્વાદશાભિતા ઉપદધાતિ, તત્ ષટ્ત્રિંશત્ , ષટ્ત્રિંશદક્ષરા બૃહતી, બૃહતી ખલુ વૈ છન્દસાં સ્વારાજ્યમાનશે, ગચ્છતિ સ્વારાજ્યં યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે, પશવો વૈ બૃહતી, પશવો મધ્યમા ચિતિ, સ્તસ્માદેતસ્યાં ચિત્યામેતા ઉપધીયન્તે , આદિત્યધામાનો વા ઉત્તરે પ્રાણા , અઙ્ગિરોધામાનોઽધરે, મૂર્ધાસિ રાડ્ ઇતિ, ય ઉત્તરે પ્રાણાસ્તાન્ એતાભિર્ દાધાર, યન્રીશે રાડ્ ઇતિ, યેઽધરે પ્રાણાસ્તાન્ એતાભિર્ દાધાર, તદેષાં વાવૈતાઃ પ્રાણાનાં વિધૃત્યૈ, સમાવદ્ભાજઃ સાદયતિ, સમાવદ્ભાજો હીમે પ્રાણાઃ, પ્રાણાનાં વિધૃત્યૈ, યં દ્વિષ્યાત્તસ્યાક્ષ્ણયા સાદયેત્ , પ્રાણાનસ્ય મોહયતિ, પ્રમાયુકો ભવતિ, મૂર્ધન્વતીભિઃ સાદયતિ, મૂર્ધન્યોઽસાનીતિ ॥
3.2.10 અનુવાકઃ

ત્રિવૃદ્વતીં પુરસ્તાત્ સાદયતિ, ત્રિવૃદ્વૈ યજ્ઞમુખમ્ , મુખતો વા એતદ્યજ્ઞમુખં દધાતિ, સપ્તદશવતીં દક્ષિણતો , અન્નં વૈ સપ્તદશો , અન્નં વા એતદ્ દક્ષિણતો દધાતિ, તસ્માદ્ દક્ષિણેન હસ્તેનાન્નમદ્યતે, તસ્માદ્ દક્ષિણોઽર્ધ આત્મનો વીર્યવત્તર, સ્તસ્માદ્ દક્ષિણમર્ધં વયાંસ્યનુપર્યાવર્તન્તે, પઞ્ચદશવતીમુત્તરત , ઓજો વૈ પઞ્ચદશ , ઓજો વા એતદુત્તરતો દધાતિ , એકવિંશવતીં પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, ત્રિવૃદ્વતીં પુરસ્તાત્ સાદયતિ, ત્રિવૃદ્વૈ યજ્ઞમુખમ્ , મુખતો વા એતદ્યજ્ઞમુખં દધાતિ, પઞ્ચદશવતીં દક્ષિણતઃ સાદયતિ, સપ્તદશવતીમુત્તરતઃ, પક્ષયોઃ સવીર્યત્વાય , અથો સાયતનત્વાય, તસ્માદુભાભ્યાં હસ્તાભ્યાં અન્નમદ્યતે , અથો વજ્રો વૈ પઞ્ચદશો , વજ્રેણ વા એતદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યમુભભયતો નિર્ભજતિ , એકવિંશવતીં પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, પ્રતિષ્ઠા હ્યેકવિંશો , અર્કસ્ય વા એષ વિધામનુવિધીયતે , અન્નમર્કો , અન્નાદો ભવતિ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે , અગ્નેર્ભાગોઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યં , બ્રહ્મ સ્પૃતં , ત્રિવૃત્ સ્તોમા ઇતિ, સ્પૃતો વૈ નામૈતા ઇષ્ટકા , એતાભિર્વૈ પ્રજાપતિર્ યદ્યદકામયત તત્તદસ્પૃણોત્ , યદ્યદેવૈતાભિર્યજમાનઃ કામયતે તત્તત્ સ્પૃણોતિ , એકયાસ્તુવત, પ્રજા અધીયન્તેતિ, સૃષ્ટયો વૈ નામૈતા ઇષ્ટકા , એતાભિર્વૈ પ્રજાપતિર્ યદ્યદકામયત તત્તદસૃજત, યદ્યદેવૈતાભિર્યજમાનઃ કામયતે તત્તત્ સૃજતે, અગ્ને જાતાન્ પ્રણુદા નઃ સપત્નાન્ ઇતિ , પુરસ્તાત્ સાદયતિ, ય એવ જાતાઃ સપત્નાસ્તાન્ એતયા પ્રણુદતે, પ્રત્યજાતાન્ જાતવેદો નુદસ્વેતિ પશ્ચાત્ , ય એવ જાતાઃ સપત્નાસ્તાન્ એતયા પ્રતિનુદતે, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદ , શ્ચતુશ્ચત્વારિંશી સ્તોમો, વર્ચો દ્રવિણં ઇતિ દક્ષિણતઃ સાદયતિ, ષોડશી સ્તોમા, ઓજો દ્રવિણં ઇત્ય્ ઉત્તરત , શ્ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્ , વજ્રસ્ત્રિષ્ટુપ્ , વજ્રઃ ષોડશી, સવ્યાપગ્રહણો વૈ વજ્રો દક્ષિણાપ્રહરણઃ, સવ્યાપગ્રહણં વા એતદ્વજ્રં દક્ષિણાપ્રહરણં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ, પુરીષવતીં મધ્યતઃ સાદયતિ, પુરીષં ઇવ હીદં મધ્યતઃ પશોઃ, પુરીષં મધ્યમાત્મનઃ, સાત્માનં એવાગ્નિં ચિનુતે , અથૈતા વિરાજો , વાગ્ વૈ વિરાટ્, પશવો વા એતા ઇષ્ટકાઃ, પશુષુ વા એતદુત્તમાં વાચં દધાતિ, તસ્માત્ પશુમાન્ ઉત્તમાં વાચં વદતિ ॥
ઇત્ય્ ઉપરિકાણ્ડે દૃષાનો નામ દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥